BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

ٴبىرىنشى نازاربايەۆ وقۋلارى قارساڭىندا: قازاقستاننىڭ جەتىستىگى زەرتتەۋ تاقىرىبىنا اينالىپ وتىر

استانا. 18 قاراشا. baq.kz - 29 قاراشادا استانادا الەمنىڭ 50-دەن استام ەلىنىڭ كورنەكتى ساياساتكەرلەرىنىڭ، ساراپشىلارىنىڭ، عالىمدارىنىڭ قاتىسۋىمەن «جاڭا الەمدەگى جاڭا قازاقستان» تاقىرىبىنداعى ٴبىرىنشى نازاربايەۆ وقۋلارىنىڭ حالىقارالىق فورۋمى وتەدى. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالاداعى جەتىستىكتەرى بۇگىندە قازاقستاندىق عالىمداردىڭ دا زەرتتەۋ تاقىرىبىنا اينالىپ وتىر. بۇل تۋرالى فورۋم قارساڭىندا مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور بۇركىتباي اياعانوۆ اڭگىمەلەپ بەردى.

استانا سالتاناتى – قازاقستان سالتاناتى

وسىدان 20 جىلدان ٴسال استام بۇرىن قازاقستان قول جەتكەن تاۋەلسىزدىكتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جالعىز تۋرا جولىن تاڭداۋ الدىندا تۇردى. بۇل تۇراقتى جانە وسكەلەڭ دامۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ساتىلاي العا جىلجۋ جولى بولاتىن. قازاقستان ەكونوميكالىق جانە ساياسي وزگەرىستەر جۇيەسىن باسىنان باستاپ قۇرۋعا ٴتيىس ەدى. بۇل قوعامدىق جاڭعىرتۋدى ەلباسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ٴا نازاربايەۆ باستاپ، كوپۇلتتى مەملەكەتتىڭ بارلىق ازاماتتارى قوستادى.

ەل الدىندا نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋ، قوعامدى اكىمشىلىك-كوماندالىق جۇيەنىڭ قىسىمىنان ارىلتۋ ارقىلى دەموكراتيالاۋ، وي مەن سانا ستەرەوتيپتەرىن باعىندىرۋ سىندى كۇردەلى، ٴارى جەدەل مىندەتتەر تۇردى. ەلدەگى جۇرگىزىلىپ جاتقان وزگەرىستەرگە ساي جاڭا قازاقستاندىق قوعامدىق سانانى قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى دە ماڭىزدى بولدى.

ٴبىزدىڭ قازاقستاندىق جولدىڭ ىرگەلى ەڭ باستى قۇرامداس بولىگىنىڭ ٴبىرى مەملەكەت استاناسىن الماتىدان اقمولاعا كوشىرۋ بولدى.

ادامزات تاريحىندا مەملەكەت باسشىسى مەن حالىقتىڭ جاڭا تاريحي دامۋ كەزەڭىندە جاڭا ٴداۋىردى باس قالانىڭ جاڭا ورنىمەن بايلانىستىرا وتىرىپ مەملەكەت استاناسى تۋرالى ماسەلەنى قايتا قاراستىرعان كەزى از ەمەس. مۇنىڭ وزىندىك تەرەڭ قيسىنى بار، اسىرەسە تاۋەلسىز مەملەكەت پايدا بولعان كەزدە، ەگەمەندى دامۋدىڭ كەزەڭى باستالعان شاقتا بۇل وتە ورىندى قادام.

قازاقستاننىڭ جاڭا استاناسىن سالۋ جونىندەگى ستراتەگيالىق باستاما ەل باسشىسىنا تيەسىلى جانە تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى تاڭدارىندا-اق - 1992-1993 جىلدارى ۇسىنىلعان بولاتىن. سول كەزدە پرەزيدەنتتىڭ ٴوزى اتاپ كورسەتكەندەي «سول كۇنگى ناقتى جاعدايلار مەن ٴبىرقاتار گەوستراتەگيالىق فاكتورلار ٴبىزدى ٴوزىمىزدىڭ گەوساياسي كەڭىستىگىمىزدى قالىپتاستىرۋ پروسەسىنە جاڭاشا كوزقاراسپەن قاراۋعا ٴماجبۇر ەتتى».

پرەزيدەنتتىڭ جاڭا ەلورداسى تۋرالى باستاماسىنىڭ ورىندىلىعى قازىرگى كەزدە ايقىن كورىنۋدە، ال توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا جاعداي مۇلدەم باسقاشا ەدى – كوپشىلىك بۇل يدەيانى جەتە ويلاستىرىلماعان، جۇزەگە اسۋى ەكىتالاي، ۋاقىتى جەتپەگەن قادامعا بالادى. ول كەزدە ساياسي ەليتا كونسەرۆاتيۆتى وي-تۇسىنىگىنە توتەپ بەرىپ، جەكەلەگەن ساياساتكەرلەردىڭ سىنىنا جاۋاپ بەرۋگە تۋرا كەلدى.

سوڭىندا كۇمان كەلتىرۋشىلەردىڭ، استانانى كوشىرۋدى سىناۋشىلاردىڭ قاتەلەسكەنىن تاريح ٴوزى دالەلدەپ بەردى. جاڭا استانا مەملەكەتتىك ورتالىقتاندىرۋدىڭ پراگماتيكالىق شەشىمىنە جانە قازاقستاننىڭ زاماناۋي، العا ۇمتىلعان جاسامپاز رۋحىنا ساي.

استانا – بۇل ەل ورتالىعىن ٴبىر قالادان ەكىنشىسىنە «تەحنيكالىق» كوشىرۋ عانا ەمەس، وزىندىك مەملەكەتتىك فيلوسوفياسى، ستراتەگيالىق ۇمتىلىسى، گەوساياسي ورنالاسۋى بويىنشا جاڭا استانا جاساپ شىعارۋ ەكەندىگى تاريحي شىندىققا اينالدى.

مەملەكەت باسشىسى جاڭا استانا يدەياسىن بىلايشا ٴتۇسىندىردى: «قازاقستان – ەۋرازيالىق مەملەكەت. اقمولا – ەۋرازيا ماتەريگىنىڭ جاعراپيالىق ورتالىقتارىنىڭ ٴبىرى. حح عاسىردىڭ قاقتىعىسقا تولى تاريحىندا ٴبىز العاش رەت ٴوز مەملەكەتىمىزدىڭ جاڭا استاناسى تۋرالى شەشىمدى قابىلداپ وتىرمىز جانە ٴححى عاسىر تابالدىرىعىندا ٴوز استانامىزدىڭ بايىرعى سارىارقانىڭ كيەلى تورىنەن ورىن الاتىنى جونىندە شەشىم قابىلداعانىمىزدى مالىمدەدىك».

1997 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىندا پرەزيدەنت جارلىعىمەن جانە پارلامەنت قاۋلىسىمەن اقمولا قالاسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى بولىپ جاريالاندى. 1998 جىلدىڭ مامىر ايىندا پرەزيدەنت ن.ٴا نازاربايەۆتىڭ جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلورداسى اقمولا قالاسىنىڭ اتاۋى استانا بولىپ وزگەرتىلدى.

شىن مانىندە، بولاشاق استانا توقسانىنشى جىلدارى قيىن كەزەڭدەردى باسىنان كەشىرگەن ەدى. مۇندا، باسقا قالالارداعى سەكىلدى ەلەكتر ەنەرگياسى، گاز بەن سۋ ٴجيى توقتاتىلىپ تۇراتىن. ساراپشىلاردىڭ ەسەبىنشە، باستاپقى كەزەڭنىڭ وزىندە استانانىڭ قۇرىلىسىنا شامامەن10 ملرد. دوللار قارجى قاجەت بولدى.

2001 جىلى «استانا – جاڭا قالا» ەرەكشە ەكونوميكالىق ايماعى قۇرىلدى. ال، 1999 جىلدىڭ وزىندە استاناعا يۋنەسكو تاراپىنان «الەم قالاسى» اتاعى بەرىلدى. ەلوردانىڭ قارقىندى دامۋى 2000-جىلدارعا ٴدوپ كەلدى. استاناعا كەلگەن امەريكانىڭ جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەرى: «15 جىل بۇرىن عانا بۇل جايناعان زاماناۋي استانا قالعىپ جاتقان تىنىش اقمولا ەدى...»، - دەپ تاڭدانىستى.

ماقساتتى ساياساتتىڭ ناتيجەسىندە استانا تۇرمىس پەن جۇمىسقا ىڭعايلى مەگاپوليسكە اينالدى. ەلوردا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ٴىرى ساياسي-ەكونوميكالىق شارالاردىڭ ورتالىعىنا، مەملەكەتتىك جانە ساياسي كوشباسشىلاردىڭ، الەم دىندەرى وكىلدەرىنىڭ تۇراقتى كەزدەسۋ ورنىنا اينالدى.

استانادا 44 ەلدىڭ ديپلوماتيالىق ەلشىلىگى، بىرلەسكەن جانە شەتەلدىك كاسىپورىنداردىڭ كەڭسەلەرى ورنالاسقان. قالا ماڭىزدى ٴعىلىمي-بىلىم بەرۋ ورتالىعىنا اينالدى. نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەت، ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى، قازاق مەديسينا اكادەمياسى، قازاق ۇلتتىق مۋزىكا اكادەمياسى، قازاق گۋمانيتارلىق-زاڭ ۋنيۆەرسيتەتى، قازاق اگرو-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى – ەلىمىزدىڭ جوعارعى وقۋ ورىندارىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتۋدا.

استانانىڭ سول جاعالاۋىنىڭ جوباسىن حالىقارالىق كونكۋرستىڭ جەڭىمپازى، كورنەكتى جاپون ساۋلەتشىسى كيسە كۋروكاۆا جاسادى. دەگەنمەن، ەلباسىنىڭ قاتىسۋىنسىز بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ن.ٴا. نازاربايەۆ پەن ك. كۋروكاۆانىڭ كوزقاراستارى كوپ جاعدايدا ۇقساس بولىپ شىقتى. سونىڭ ناتيجەسىندە جاڭا استانادا قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ناقىشى مەن باتىستىڭ ستيلدىلىگى مەن فۋنكسيونالدىعى، شىعىستىڭ كوركەمدەگى مەن نازىكتىگى تابيعي ۇيلەسىم تاپتى.

بەدەلدى مادەنيەت قايراتكەرلەرى اۋقىمدى استانا جوباسىنىڭ لايىقتى باعاسىن بەردى. رەسەي كوركەمونەر اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى زۋراب سەرەتەلي: «تاريحتا جوبالارى بويىنشا قالالار، ٴتىپتى استانالار سالىنعان ادامدار بولعان. بۇل وزدەرىنىڭ وراسان زور جوسپارلارىن ىسكە اسىرعان ۇلى تۇلعالار. رەسەيدە سانكت-پەتەربوردى سالعان ٴى پەتر، حح عاسىردا پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىمەن برازيليادا جاڭا استانا – برازيليا سالىندى. مەن نۇرسۇلتان ٴابىش ۇلى نازاربايەۆتىڭ جاڭا استاناعا ورىن ىزدەۋىن جانە ونىڭ ٴتۇر-تۇلعاسىن تاڭداۋىن باقىلادىم. ول تاڭداۋدىڭ جانە باعىتتاۋ داعدىلارىنىڭ كوپتەگەن قاسيەتتەرىنە يە. مۇندايدى اركىمنىڭ بويىنان كەزدەستىرە بەرمەيسىڭ. ول استانا ناعىز زاماناۋي استانا بولۋى ٴۇشىن بارلىعىن جاسايتىندىعىنا سەنەمىن»، – دەپ اتاپ ايتقان بولاتىن.

بۇگىن 1990-جىلداردىڭ سوڭىندا قابىلدانعان شەشىم بويىنشا استانانىڭ كوشىرىلۋى بۇل مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ ورنالاسۋ ورنى جونىندەگى ماسەلە عانا ەمەس، بۇل ناعىز ستراتەگيالىق، مەملەكەت قۇرۋشى، ياعني قازىرگى قازاقستاندى ٴتۇزۋشى شەشىم ەكەندىگى ايقىن بولدى.

استانا ارحيتەكتۋرالىق قانا ەمەس، سونىمەن قاتار قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ، بيلىك پەن حالىقتىڭ بىرلىگىنىڭ جوعارعى ساياسي بەلگىسى، مەملەكەتتىك جىگەردىڭ كورنەكتى تۋىندىسى بولىپ تابىلادى. مەملەكەت باسشىسى استانانىڭ مىندەتىن بىلايىنشا سيپاتتايدى: «سارىارقانىڭ تورىندە جاي عانا استانا پايدا بولعان جوق، الەمگە بولاشاق بەسىگى كەلدى. استانا تاريحى مەن قازاقستاندىقتاردىڭ تاعدىرى ٴوزارا بايلانىسقان. ەگەر ٴبىزدىڭ تاريحىمىزدا استانا بولماسا، قازاقستان بۇگىنگى جەتىستىكتەرگە جەتپەس ەدى. استانا تاۋەلسىزدىكتىڭ تۋىندىسى، ٴوز كەزەگىندە استانا ٴبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتىپ، ونى ٴارى قاراي دامىتۋدا».

استانا ۇلتتىق يدەيانىڭ جانە بولاشاققا دەگەن سەنىمنىڭ بەينەسى رەتىندە قازاقستان حالقىنا قاجەت. كوپتەگەن شەتەلدىك دەلەگاسيالار كەلەتىن، قازاقستاننىڭ قالىپتاسقان ەگەمەندى مەملەكەت رەتىندەگى شىنايىلىعى مەن پەرسپەكتيۆالىعىنا كوز جەتكىزۋ ٴۇشىن كەلەتىن ەلوردا رەتىندە قاجەت.

جاڭا استانا جاڭا جاھاندىق جانە وڭىرلىك جاعدايلاردا قازاقستاننىڭ ٴارى قارايعى ىشكى نىعايۋىنىڭ، ىقپالداسۋىنىڭ فاكتورىنا اينالدى. استانا – بۇل قازاقستاننىڭ ٴححى عاسىر تالاپتارىنا جاۋابى.


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي