BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

ەكى اقىن. ەكى تاعدىر. ورتاق قاسىرەت

ماعجاندى العاش تانۋىم 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنان سوڭ قازاقستاندا ەرەكشە ٴبىر دۇربەلەڭ باستالدى. ازاتتىقتى اڭساپ الاڭعا شىعىپ ۇستالىپ قالعان جاستاردىڭ ٴبارى اياۋسىز جازالانىپ، مەملەكەت باسشىسى دىنمۇحاممەد قونايەۆپەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعان ەلدەگى ازاماتتار قارا تىزىمگە ىلىگىپ، جاۋاپقا تارتىلىپ، قىزمەتتەرىنەن الىنىپ، جۇمىستارىنان بوساتىلىپ جاتتى.
ٴبىر كۇنى اكەم ۇيگە جۇمىسىنان كوڭىلسىز ورالدى. اشەيىندە كوزى كۇلىمدەپ، اقشا بۇلتتاي جارقىراپ جۇرەتىن اكەمنىڭ ٴجۇزى تۇنجىراپ، قاباعى ٴتۇسىپ كەتىپتى. جۇرەگىندە كوڭىل-كۇيىن قۇلازىتقان ٴبىر قايعىنىڭ بار ەكەنىن ۇيگە كىرگەن بەتتە سەزدىم. ٴىنىم ماعجان ويناپ كەتكەن، شەشەم ٴالى جۇمىستان كەلە قويماعان ەدى. ەكەۋمىز اس بولمەگە كىرىپ، ٴۇنسىز وتىرىپ ٴشايىمىزدى ىشتىك. ٴسۇت ٴپىسىرىم ۋاقىتتان سوڭ كوڭىل-كۇيىنىڭ نەگە العارجاقتانىپ تۇرعانىن سەزدىرگىسى كەلگەندەي اكەم ەكەۋمىزگە دە ۇناماي تۇرعان ۇنسىزدىكتى ٴوزى بۇزدى: – ولجاستىڭ جاعدايى قيىن. دىنمۇحامەد قونايەۆ تۋرالى فيلم تۇسىرگەنسىڭ، سونىڭ سۇيىكتى ادامدارىنىڭ ٴبىرى بولعانسىڭ دەپ، اركىم ٴبىر ٴتيىسىپ جاتىر، – دەدى كوڭىلىنىڭ نەلىكتەن قۇلازىپ قالعانىن ٴبىلدىرىپ. – ولجاس كىم كورىنگەنگە جالىنان ۇستاتا قويار ما ەكەن؟ – دەدىم مەن. – جالعىز عوي، – دەدى اكەم اڭگىمەسىن ٴارى قاراي جالعاستىرىپ. – مۇقاعالي ايتپاقشى – ۇلى اقىنداردىڭ ٴبارى جالعىز. اباي، ماعجان، ولجاس، مۇقاعالي، تولەگەن، جۇمەكەن – ٴبارى-بارى.. – ماعجان دەگەن كىم؟ – دەدىم، بۇرىن-سوڭدى ادەبيەتتەن مۇنداي ەسىمدى كەزدەستىرمەگەن مەن اڭ-تاڭ قالىپ. – امانگەلدى، سەنىڭ اقىلىڭ بار عوي. ەشكىمگە ايتىپ قويما، ماعجان جۇمابايەۆ دەگەن قازاقتىڭ ۇلى اقىنى بولعان. ۇلىم ماعجاننىڭ اتىن سول اقىننىڭ ەسىمىنەن ەنشىلەپ قويعانمىن. كەزىندە دوسىم جاراسقان ابدىراشەۆقا كوپتەگەن ليريكالىق ولەڭدەرىنە بولا «ماعجاننىڭ قۇيىرشىعى» دەگەن ايدار تاعىلىپ، ونىڭ باسىن داۋ-دامايدان ازەر قۇتقارىپ قالعانبىز. مەن سول كۇنى شىعارمالارىن وقۋعا تىيىم سالىنعان اقىنداردىڭ دا بولاتىنىن ومىرىمدە العاش ەستىپ، تاڭعالدىم. اقتالۋ اكەم الاش ارىستارى، قازاق ادەبيەتىنىڭ سوم دىڭگەكتەرى احمەت، ٴمىرجاقىپ، جۇسىپبەكتەردىڭ، اسىرەسە پوەزيا پاتشاسى — ماعجان جۇمابايەۆتىڭ اقتالۋىن ساعىنا كۇتتى. اسكەردە جۇرگەن ماعان جازعان سوڭعى حاتىندا: «بيىلعى جىلدىڭ ەڭ ۇلكەن جاڭالىعى – شاكارىم قۇدايبەرديەۆ دەگەن ۇلكەن اقىن اقتالدى. ابايدىڭ شاكىرتى، اباي اۋىلىندا تۋعان. مەن سەمەيدەگى تويىنا بارىپ قايتتىم. الداعى ۇلكەن ٴۇمىت – ماعجان جۇمابايەۆ، احمەت بايتۇرسىنوۆ (تورعايلىق، «اقكول» سوۆحوزىنان شىققان، وتەس ميروۆوي تيۋركولوگيي بولعان)، جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ – دراماتۋرگ، وسى ۇشەۋى اقتالا ما دەگەن ۇمىتتەمىز. پراۆيتەلستۆەننايا كوميسسيا قۇرىلىپ، ماسەلەلەرى قارالىپ جاتىر»، – دەگەن قۋانىشتى حاباردى، جۇرەگى جارىلا جازداپ جەتكىزگەن ەدى. وكىنىشكە قاراي، اكەم ماعجاننىڭ رەسمي تۇردە اقتالعانىن كورە الماي كەتتى. الايدا ول ۇكىمەت قاۋلىسىن كۇتپەي-اق ماعجان، احمەت، جۇسىپبەكتەر تۋرالى «ولار حالقىنا قايتىپ ورالدى» دەگەن ماقالا جازىپ، ونى ٴوزى جۇمىس ىستەيتىن «پاراسات» جۋرنالىنا جاريالاپ جىبەردى. ٴولىمنىڭ ٴبارى بىردەي مە؟ ماعجان مەن كەڭشىلىك اقىننىڭ تاعدىرى مەن ونەردەگى مىنەزىندە ۇقساستىقتار مەن ۇندەستىكتەر جەتىپ ارتىلادى. كەڭشىلىك تە ولەڭ ولكەسىنە ماعجان سەكىلدى سالعاننان ٴوز قولتاڭباسىن تانىتىپ كەلگەن اقىن. ماعجاننىڭ ولەڭدەرى قازاق حالقىنىڭ ايگىلى قامقورشىسى، جازۋشى عالىمجان يبراگيموۆتى قاتتى تولعانتادى. ايگىلى جازۋشى 1911 جىلى شىققان «قازاق قىزى» رومانىنىڭ ٴبىرىنشى بەتىنە 16 جاسار ماعجاننىڭ «ايعا» دەگەن ولەڭىنىڭ ٴبىر شۋماعىن ەپيگراف ەتىپ كەلتىرەدى: كەڭ دالا كورەسىڭ عوي مىناۋ جاتقان، جىبەكتەي جاسىل شوپتەر بەتىن جاپقان. اسقار تاۋ، بالدان ٴتاتتى سۋلارى بار، انە سول انام ەدى مەنى تاپقان. كەڭشىلىك مىرزابەكوۆ تە قازاق پوەزياسىنا قۇبىلىس بولىپ كەلدى. جازۋشى بولات بوداۋبايەۆ 1971 جىلى شىققان كىتابىنا كەڭشىلىكتىڭ 16 جاسىندا جازعان ٴبىر ولەڭىنىڭ سەگىز شۋماعىن ەپيگراف ەتىپ العان ەدى: ٴولارا مەزگىل… ون التى جاستا ەدىك ٴبىز، ٴولارا وتسە ورۋگە جۇرگەن ەلىكپىز. سانسىز تاباندار سارسىلعان دۇنيە، سەنى ٴبىز، تاۋىسا الماسپىز، «ارمانسىز كەزسەك» دەدىك ٴبىز. جالعىز دا جارىم جورىتپاي جايىق جاپانعا، تۇياعى بارلار تۋعان سوڭ تىنىش جاتار ما؟ قىرىق قۇبىلىپ قۇرالاي ەرتەڭ وتكەن سوڭ، ق ۇلىنداي ويناپ شىعامىز ٴبىز دە ساپارعا. بۇل ەكى اقىننىڭ تاعدىرىنداعى ۇقساستىق. ال ماعجان مەن كەڭشىلىكتىڭ ونەردەگى مىنەزدەرىندە دە ٴبىرىن-بىرى تولىقتىراتىن ۇندەستىكتەر مول. سونىڭ ٴبىرى ولەڭدەگى مىنەز. ماعجان – اۋىزدىعىمەن الىسقان اساۋ اقىن. ول كوكتەگى تاڭىردەن باسقا ەشكىمدى مويىندامايدى، دۇنيە-جالعانعا اسقاق قارايدى. ارىستانمىن، ايباتىما كىم شىدار؟ جولبارىسپىن، ماعان قارسى كىم تۇرار؟ كوكتە – بۇلت، جەردە – جەلمىن گۋلەگەن، جەر ەركەسى – جەلدىڭ ٴجونىن كىم سۇرار؟ ماعجان اقىننىڭ تابيعاتىنداعى وسى مىنەزدى كەڭشىلىكتەن دە كورەمىز. دۇنيە-سارايىنىڭ كەڭ ەكەنىنە كامىل سەنگەن ونىڭ بويىندا دا جۇرتتىڭ ٴبارى سەكىلدى بولۋعا كونگىسى كەلمەيتىن تارپاڭدىق بار: تابانىم تالاي شوق باسىپ، قىپ-قىزىل وتقا كۇيدى ەرىن. تارپاڭ ەم تاعدىر نوقتاسىن. سالعىزباي باسقا سۇيرەدىم. كەڭشىلىكتىڭ جىر كەستەسىندەگى ويۋ-ورنەكتەرگە نازار اۋدارىڭىز. ماعجاننىڭ ينتيمدىك ليريكاسىنداعى ٴولىمدى مويىنداعىسى كەلمەيتىن تاكاپپار مىنەز كەڭشىلىك پوەزياسىنا دا ٴتان. ەگەر دە جىر شايىرى ماعجان: مەن ولمەيمىن، مەنىكى دە ولمەيدى، نادان ادام ٴولىم جوعىن بىلمەيدى. ٴوزىم – پاتشا، ٴوزىم – قازى، ٴوزىم – بي، قانداي ەسسىز نە قىلدىڭ دەپ تەرگەيدى، – دەپ جىرلاسا، كەڭشىلىك اقىن: ٴولىمنىڭ ٴبارى بىردەي مە؟ جو-جو-جوق، وعان قارسىمىن. مەن ولسەم ەرتەڭ گۇلدەيدى تامىرىم مەن مەنىڭ تالشىعىم – دەپ، ٴتان ولگەنمەن، جان ولمەيتىنىن ايتىپ، بۇل ويدى تولىقتىرىپ، ودان ٴارى تەرەڭدەتە تۇسەدى. سۇيە بەرەمىن ەكى اقىننىڭ ماحاببات تاقىرىبىن جىرلاۋىندا دا، ايەل زاتىنا جان-تانىمەن عاشىق بولاتىن جاستىققا ٴتان البىرت مىنەزدەرىندە دە عاجايىپ ۇندەستىك بار. ماعجان دا، كەڭشىلىك تە بۇل نازىك سەزىمدى ەنەسىن اڭساعان ق ۇلىنداي سونشالىقتى بەرىلىپ، بار جان-تانىمەن شىنايى جىرلايدى. ماعجان ايەلمەن سۇيىسكەن ٴساتىنىڭ ٴبىر مينۋتىنا دۇنيەنىڭ بۇكىل مالىن ايىرباستاعىسى كەلمەي، عاشىعىنىڭ بالداي ٴتاتتى قۇشاعىندا تۇنشىعىپ ولگىسى كەلەدى. ايەل سۇيەم، ٴبىراق ەمەس سەندەرشە، مەن سۇيەمىن جان-دەنەسىن بەرگەنشە، جان-دەنەسىن بىردەي الام، ۋلايمىن، قىسىپ سۇيەم قۇشاعىمدا ولگەنشە. كەڭشىلىكتەگى ماحاببات تاقىرىبىن جىرلاۋداعى قىسىلىپ-قىمتىرىلۋدى بىلمەيتىن، ٴبىراق ادەپسىزدىككە بوي الدىرمايتىن ەركىندىك تە – ماعجان پوەزياسىنان جۇققان قاسيەت. ونىڭ سۇيەگى قۋراپ قالعانشا ايەل زاتىن سۇيۋدەن تانبايتىنىن جىرلاپ، ماحابباتىنا ماڭدايىن سۇيەپ ولگەندى قوش كورەتىنى دە سوندىقتان. كەڭشىلىكتىڭ ماحاببات مايدانىنداعى كۇيگەلەكتىگى دە ماعجاننان اۋمايدى: …سوندىقتان سۇيەم، سول ٴۇشىن سۇيەم سونشا كوپ، مۇڭنان دا راحات، ۋدان دا ۋىز تامسا دەپ. سۇيە الماي، نالىپ بولعانىم دا بار سونشا الەك، ٴسۇيىپ تە قالىپ، كۇيىپ تە قالدىم قانشا رەت. ورتاق قاسىرەت ەكى ٴتۇرلى زاماندا ٴومىر سۇرسە دە ماعجان مەن كەڭشىلىكتىڭ جۇرەكتەرىن جانشىپ، ازاپ شەككىزگەن ورتاق قاسىرەت بولدى. ول – قۇلدىق سانا مەن وتارشىلدىقتىڭ بۇعاۋى. ماعجاننىڭ تۇبىنە جەتكەن ٴبىر قاۋىم بار. ول – قۇلدىق سانادان ارىلا الماعان قارا توبىر. ماعجان جۇرتتىڭ ٴبارىن ٴبىر شىبىقپەن ايداپ، ٴبىر عانا جولمەن جۇرگىزگىسى كەلگەن مىسىق تىلەۋلەس قارا توبىردىڭ ايتقانىنا كونگىسى كەلمەدى. ويتكەنى ماعجان ەلىنىڭ ازاتتىعىن اڭساپ ايعا اتىلعان ارىستان ەدى. 1923 جىلدان باستاپ ماعجانعا قارسى شابۋىل قاتتى ۇدەپ، شارىقتاۋ شەگىنە جەتتى. ٴسابيت مۇقانوۆ، ٴابدىلدا تاجىبايەۆ سىندى كوممۋنيست اقىندار مەن مۇقامەتجان قاراتايەۆ سىندى پرولەتار سىنشىلار تاراپىنان ماعجانعا قارسى جۇرگىزىلگەن كۇرەس تە قاتال بولدى. بەلگىلى جازۋشى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ ۇلى اقىندى اقتاپ العىسى كەلىپ جاساعان بايانداماسى دا اش قاسقىرداي الاقتاعان قارا توبىردىڭ ەكپىنىن توقتاتا المادى. تۇيسىكسىز نادان قارا توبىر، قاي كەزدە كىمدى تىڭداپ ەدى، ايتپاقشى. ٴدال ماعجانداي بولماسا دا كەڭشىلىك اقىنعا دا قۇلدىق سانادان ارىلا الماعان قارا توبىردىڭ كورسەتكەن ازابى مەن شەككىزگەن قاسىرەتى شاش ەتەكتەن. كوزى تىرىسىندە «قىز»، «ەرتە كەلگەن كۇز»، «قارا تاقىر»، «قاشاردىڭ ٴولىمى»، «جاپىراق» سەكىلدى تولىپ جاتقان ٴتورت قۇبىلاسى تۇگەل ولەڭدەرىن جاريالاتا الماعان كەڭشىلىك اقىننىڭ نازىك جانىن قايعى كەمىردى. اقىندى رۋحاني مۇگەدەك قىلۋدىڭ بۇدان ارتىق قانداي امالى بار ەدى؟ «بۇگىندەرى ازدى-كوپتى تۆورچەستۆولىق ٴومىربايانىمىزعا كوز تاستاساق ادەبيەتكە توقىراۋ كەزەڭىندە كەلگەن سول كەزدىڭ سىزى مەن سالقىنى بويىمىزدان ەندى-ەندى بىلىنە باستاعانداي. سول كەزەڭدە تالاي-تالاي ولەڭ، باللادالارىمنىڭ كەزدەيسوق باسپا رەداكتورلارىنىڭ قولىمەن وڭدەلىپ-جوندەلىپ، قىسقارىپ-ۇستارىپ شىققانىن ايتپاعاندا وسىدان جيىرما جىل بۇرىن جازعان كىشىگىرىم ٴبىر كىتاپتىق ولەڭدەرىم جيناقتان-جيناققا ەنبەي جولى بولماي كەلەدى» – دەپ شىنايى پوەزيانىڭ نە ەكەنىن تۇسىنبەيتىن قارا توبىردىڭ ماڭگۇرتتىگىنەن قاپالانعان كەڭشىلىك اقىن امالى تاۋىسىلىپ، ولەرىنىڭ الدىندا اق قاعازعا مۇڭىن شاقتى. بوز بيە قازاقتىڭ موينىنداعى وتارشىلدىقتىڭ قامىتى ماعجاننىڭ سورىن قايناتىپ، جۇرەگىن قان جىلاتقىزدى. سوۆەت ۇكىمەتىنىڭ «جەتىستىكتەرىن» جىرلاۋدىڭ ورنىنا اقىن تاۋەلسىزدىك تاڭىنىڭ اتپاعانىنا قاپالاندى. «مۇڭدىلارمەن مۇڭداسىپ، اداسسا ەل دەپ اداسقان» ماعجان اقىننىڭ جانى قازاقتىڭ قامىن ويلاپ ىشقىنا شىڭعىردى. – قاندى جاس جالاۋ كىمدىكى؟ – كىمنىڭ ۇلى قۇل بولسا، ت ۇلىمدىسى تۇل بولسا، قاندى جاس جالاۋ سونىكى، ەندەشە، قازاق سەنىكى! ماعجان پوەزياسىنان سۋسىنداعان كەڭشىلىك اقىندا دا وتانسۇيگىشتىك رۋحتىڭ ايبىنى باسىم. وتانىن شەكسىز سۇيەتىن اقىن وتارشىلدىقتىڭ زاردابىنان قازاقستاننىڭ كودەلى ويى مەن جۋساندى قىرىنىڭ تۋ-تالاقايى شىعىپ، جىرتىلىپ تاستالعانىنا قاپالانىپ، بوز بيە بولىپ بوزدادى. ناعاشى اۋىلىمنىڭ اراسى بىزدەن ٴبىر-اق قىر، قوزى لاعىمىز قوسىلعان شۇيگىن قىرات بۇل. تىڭ كوتەرگەن جىل توبەنىڭ ٴتۇبىت كودەسىن تاراپ اكەتتى تاراق تاباندى تراكتور. تىڭ يگەرۋ ناۋقانىنىڭ قازاق دالاسىنا الىپ كەلگەن قايعى-قاسىرەتىن جىرلاعان اقىن «بوز بيە» باللاداسىن ون سەگىز جىل بويى جاريالاتا المادى. بۇل تۋرالى كەڭشىلىك اقىننىڭ ٴومىرىنىڭ سوڭعى ساتىندە جازىلعان ەستەلىگىندە مىنانداي جولدار بار: «مەن بەسىكتەن بەلىم جاڭا عانا شىعىپ، ادەبيەتكە ٴالى تولىق كەلىپ ۇلگەرمەگەن كەزىمدە «تىڭ جىرتقان جىل نەمەسە بوز بيە» دەگەن دۇنيە جازدىم. وسى ولەڭدى ون سەگىز جىل جاريالاتا الماي ٴجۇرىپ-جۇرىپ 1985 جىلى اقىن يرانبەك ورازبايەۆ «جازۋشى» باسپاسىندا مەنىڭ جيناعىما رەداكتور بولعان كەزدە ارەڭ-ارەڭ شىعاردىم. ال، ٴقازىر تىڭنىڭ ەكولوگياسى تۋرالى ايتىپ جاتىرمىز. ماسەلە كوتەرىپ جاتىرمىز. شىبىن جانىمىز شىرقىراۋدا. ال مەن، ماقتانعانىم ەمەس، سول پروبلەمانى جيىرما جىل بۇرىن بالا اقىن كەزىمدە جازىپپىن. ٴبىراق دەر كەزىندە باستىرا المادىم». امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى http://nurastana.kz/؟p=10552

ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي