BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

قازاق كينوسى قايدا بەت الدى؟

استانا. 6 جەلتوقسان. baq.kz - م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا «تەاتر جانە كينو» ٴبولىمىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى، كينوتانۋشى، فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى گۇلزات كوبەكتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن بۇگىنگى قازاق كينوسى جونىندە اشىق اڭگىمە ٴوتتى.

بۇل پىكىرتالاسقا كورنەكتى عالىمدار مەن كينو سالاسىنىڭ بىلىكتى ماماندارى قاتىسىپ، ٴوز ويلارىن ورتاعا سالدى. ەڭ الدىمەن ينستيتۋتتا كينو سەكتورى اشىلعانىن جانە تالقىعا تۇسكەن تاقىرىپ تا وسى سەكتور جۇمىسىنىڭ بەتاشارى ەكەندىگىن ايتا كەتكەنىمىز ورىندى بولار. جيىن بارىسىندا تالقىعا تۇسكەن تاقىرىپ توڭىرەگىندە ايتىلعان وي-پىكىرلەردى ىقشامداپ، نازارلارىڭىزعا قاز-قالپىندا ۇسىنعاندى ٴجون كوردىك. ويتكەنى بۇگىنگى قازا كينوسىنىڭ باعىت-باعدارى جايلى اڭگىمە ٴبىر ارناعا تۇسە قويعان جوق. ال ماماندار اۋزىنان شىققان اڭگىمەدەن وي ٴتۇيۋ، قورىتىندى شىعارۋ اركىمنىڭ قۇزىرىندا.

 

ٴۋاليحان قاليجان، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى:

– ٴقادىرلى زيالى قاۋىم، قازىرگى قازاق ونەرى ۇلكەن ٴبىر كەزەڭدە دەسەك، ٴبىز ەش قاتەلەسپەيمىز. كينو ونەر بولعانىمەن، وعان عىلىمي تۇرعىدان تۇسىنىك بەرىپ، تالداۋ قاجەتتىلىگى تاعى بار. سوندىقتان ينستيتۋت جانىنان كينو سەكتورىن اشتىق. وسى سەكتوردىڭ العاشقى دوڭگەلەك ۇستەلىندە ٴبىز «نە ٴتۇسىرىپ جاتىرمىز، نەنى ناسيحاتتاۋدامىز، كينو مەن انيماسيامىزدىڭ بەت الىسى قالاي؟» دەگەن ساۋالدار توڭىرەگىندە پىكىرلەسكىمىز كەلدى.

جالپى، بىزگە كينو جونىندە زاڭ كەرەك. كينووندىرىسى ناقتى ٴبىر ەرەجەلەر مەن زاڭعا سۇيەنسە، قازاق كينوسى جوعارى بەلەسكە كوتەرىلەدى دەپ ويلايمىن.

دارەجان ومىربايەۆ، كينورەجيسسەر:

– قازىرگى تاڭدا كينو ەمەس، كينونىڭ جارناماسى باستى ورىنعا شىعىپ كەتتى. كەز كەلگەن ناشار ٴفيلمدى بۇقارالىق اقپارات قۇرالى ارقىلى جارنامالاپ، جوعارى ناتيجەگە جەتكىزۋگە بولادى. ياعني كىمنىڭ قولىندا جارناما بولسا، سونىڭ داۋرەنى ٴجۇرىپ تۇرعان زاماندا، جاستار جاقسى مەن جامان كينونىڭ اراجىگىن ايىرا الماي قالىپ جاتىر. دەمەك كورەرمەننىڭ تالعامىن كوتەرۋ كەرەك. ول ٴۇشىن مەكتەپكە كينوتانۋ ٴپانىن ەنگىزۋ قاجەت. كينو الەمىندەگى ەڭ مىقتى كلاسسيكالىق تۋىندىلاردى مەكتەپتەن باستاپ تانىستىرۋ ارقىلى كينو سالاسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرە الامىز.

قايىرعالي قاسىموۆ، انيماتور-رەجيسسەر:

– مەكتەپتە وقۋشىلارعا قويىلاتىن تالاپ ونسىز دا جوعارى. ساباقتارىنىڭ ٴوزى كەيدە 7 ساعاتقا سوزىلادى. وعان تاعى كينونى قوسىپ قويۋ قيسىنسىز ٴتارىزدى.

دارەجان ومىربايەۆ:

– وندا، مۇمكىن، كەيبىر قاجەت ەمەس پاندەردىڭ ورنىنا قويۋ كەرەك. ونىمەن قوسا، بىزدە كينو وندىرىسىنە قاتىستى جەكەلەنگەن فاكۋلتەت بولعانىمەن، ورتالىق جوق. كينو سالاسىنا بولەك ٴبىر ينستيتۋت اشۋ قاجەتتىلىگى بايقالادى. سوسىن تاعى ٴبىر ماسەلە، قازاق كينوسىنا قاتىستى جۋرنال نە گازەت تۇرىندە ٴباسپاسوز قۇرالى قاجەت. ٴبىر جىلدارى «كينومان»، «تەرريتوريا كينو» سياقتى جۋرنال بولعانىمەن، ولارعا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ بولماعاندىقتان، وزدەرىن كوممەرسيالىق تۇرعىدان اقتاي الماي جابىلىپ قالدى.

ٴۋاليحان قاليجان:

– ەندى، ول نارىق قوي. نەگىزى، كينو سالاسى وقىرمانعا قىزىق. ال جاڭاعىداي جۋرنالداردىڭ ٴوتۋى ٴۇشىن كاسىبي تۇرعىدان ساپاسىن ارتتىرۋ قاجەت. بۇل – كاسىبي جۋرناليست رەتىندە ايتارىم.

دارەجان ومىربايەۆ:

– ٴتورت جۋرنالدىڭ ٴبارى جامان دەۋگە كەلمەيدى.

ٴۋاليحان قاليجان:

– جاقسى، تاقىرىپقا قايتا ورالايىق، بۇگىنگى قازاق كينوسى قانداي دەڭگەيدە؟ كينووندىرىسىمىز قالاي دامۋدا؟

دارەجان ومىربايەۆ:

– قازاق كينوسىنىڭ ٴبارىن ٴبىر تۇرعىدان قاراۋ – قاتە. ٴار رەجيسسەردىڭ ٴوز شىعارماشىلىعى، ٴوز تالعامى، ٴوز ٴادىسى بولەك. وسىنداي جينالىستاردا «قازاق كينوسى ەندى دامىپ كەلە جاتىر» دەگەن جاڭساق پىكىر دە ايتىلىپ جاتادى. سوندا نە، بۇرىن قازاق كينوسى بولماپ پا؟ ٴار كورەرمەننىڭ ٴوز تالعامى بار. ٴار كورەرمەن ٴار رەجيسسەردىڭ تۋىندىسىن وزىنشە باعالايدى.

قايىرعالي قاسىموۆ:

– كينونى حالىقتىڭ اقشاسىنا تۇسىرگەندىكتەن، ٴار فيلم حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعۋى ٴتيىس. ٴبىز، كينو تۇسىرۋشىلەر، حالىق دانالىعىنان، فولكلوردان جىراق كەتتىك. يدەولوگيا جوق. مەملەكەت ٴوز الدىنا، ونەر وزىنشە. «6 كادروۆ» سياقتى ارزان كۇلكىگە قۇمارمىز. نەگىزى كينو حالىقتىڭ رۋحىن وياتۋى قاجەت. بۇل تۇرعىدا «قازاقفيلمگە» ارتىلار جاۋاپكەرشىلىك زور.

جاڭابەك جەتىرۋوۆ، كينورەجيسسەر:

– سىزدەر كينونىڭ وندىرىسىنە قاراي كەتىپ قالدىڭىزدار.

قايىرعالي قاسىموۆ:

– كينو حالىقتى تاربيەلەيتىن قۇرال بولىپ وتىرعاندىقتان، كينونى جاساۋ بارىسى دا باستى ورىندا بولۋى كەرەك. بىزدەگى مۋلتفيلمگە كەلەر بولساق، كەرەك-جاراقتىڭ ٴبارى بار قولىمىزدا. ايتسە دە، سونشا ٴۇمىت كۇتكەن «ەرتوستىگىمىز» «كوشپەندىلەردىڭ» كەبىن كيىپ كەتتى. «ەرتوستىكتى» ٴبىز ەشقاشان شەتەلگە كورسەتە المايمىز. ويتكەنى ونىڭ ىشىندە قاپتاعان شەتەلدىك تۋىندىلاردىڭ ەلەمەنتتەرى بار.

حالىق ۇرپاقتى كىشكەنتايىنان تاربيەلەيتىن قۇندىلىقتى جاراتىپ قويعان. جەتى جاسقا دەيىن ەرتەگى، ون ٴۇش جاسقا دەيىن باتىرلار جىرى، ون ٴۇش جاستان باستاپ ليرو-ەپوستىق جىرمەن تاربيەلەگەن. بۇگىنگى كينووندىرىسىنە قويىلاتىن باستى تالاپ – وسىنى ٴوز دەڭگەيىندە كورسەتە ٴبىلۋ. سول جۇيە بويىنشا جۇمىس ىستەۋىمىز قاجەت. مىنە، سوندا عانا قازاق كينوسىنىڭ دەڭگەيى كوتەرىلەدى.

ٴۋاليحان قاليجان:

– ەگەر زاڭ قابىلدانسا، وسىنىڭ ٴبارى جۇيەگە تۇسەر ەدى. ماسەلەن، مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن شىعاتىن كىتاپتار جاقسى تالقىلاۋدان سوڭ عانا جارىق كورەدى. كينو سالاسىن دا وسىلاي جولعا قويۋ كەرەك.

بۇگىندە رەسەيلىك دەتەكتيۆتەر حالىق اراسىندا تانىمال. بىزدە بۇل جانردا ٴقازىر كينو دا جوق، سسەناريي دە جازىلمايدى. نەگە؟ بۇل دا كورەرمەننىڭ قالاۋىنا قاراي جۇمىس ىستەۋدىڭ ٴبىر ٴتاسىلى. ٴبىر عانا تاريحي ەمەس، ٴتۇرلى جانردا فيلمدەر ٴتۇسىرۋ قاجەت.

قايىرعالي قاسىموۆ:

– اۋىلعا بارساڭ، قاريالار «وسى «الدار كوسەنى» كىم ٴتۇسىردى، قازاق بايلارىن اقىماق قىلىپ قويعان» دەپ اشۋلانىپ جاتادى. 1916 جىلى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىندە ەل-جۇرت ٴۇشىن ۇرانداعان بايلار ەمەس پە؟! الدار كوسەنى باستى قاھارمان قىلىپ قويىپ، ٴبارىمىز الدارعا اينالىپ بارا جاتقان ٴتارىزدىمىز.

ٴۋاليحان قاليجان:

– ۇلكەن ادەبي شىعارمالارىمىز بار. وسىلاردىڭ جەلىسىندە نەگە فيلمدەر تۇسىرمەيمىز؟

ەركىن راقىشەۆ، رەجيسسەر:

– الدىمەن، قازاق كينوسىنىڭ دامۋىنا توقتالساق، ونى ەكى تۇرعىدان قاراستىرعان ٴجون. ٴبىرىنشى، قازاق كينوسىن شەتەلمەن سالىستىرۋ. ٴيا، بىزدەگى كينويندۋستريا شەتەلمەن سالىستىرعاندا وتە ناشار دەڭگەيدە ەكەنى راس. ەكىنشى تۇرعىدان قاراساق، ادەبيەت ونەرمەن سالىستىرعاندا قازاق كينوسىنان جوعارى.

بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن بىزدە جىلىنا بىر-ەكى كينو عانا شىعاتىن. ٴقازىر وتاندىق كينو كوبەيىپ كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە، ەندى تۇرىك پەن كارىس سەريالدارىنان باس تارتۋ ارقىلى قازاق كينوسى بۇدان دا كوبەيەدى. ەندى ساننان ساپاعا كوشەتىن كەزەڭ كەلدى. مىسالى، 70 جىلدارى امەريكادا يدەولوگيا بولماي، جاستار جان-جاققا تاراي باستاعاندا، پاتريوتيزمگە تاربيەلەيتىن فيلمدەردى ٴتۇسىرۋ قولعا الىنعان. سونىڭ ارقاسىندا بۇگىنگى اقش ەڭ وتانسۇيگىش ەلگە اينالدى. ياعني كينو – مىقتى يدەولوگيالىق قۇرال. سول سەبەپتى قازىرگى قازاق كينوسىنا تۋ، باتىرلار سەكىلدى ۇلتتىق رۋحتى كوتەرەتىن ەلەمەنتتەردى قوسۋ قاجەت. ۇلتتى ناسيحاتتايتىن سيۋجەتتەرگە ارنالعان سسەناريلەرگە جوعارى باسىمدىق بەرۋ كەرەك.

قازاق كينو ونەرىنىڭ باستى كەمشىلىگى تاجىريبەلى سسەناريي جازۋشىلاردىڭ جوقتىعىندا. رەجيسسەرلەردىڭ ٴوز كينوسىنا سسەنارييدى ٴوزى جازىپ جۇرگەنى دە سوندىقتان. نەگىزى، كينونىڭ جاقسى شىعۋى سسەنارييگە بايلانىستى.

قايىرعالي قاسىموۆ:

– جالپى، سسەناريي جازۋعا قانشا ۋاقىت كەتەدى؟

ەركىن راقىشەۆ:

– كينو ٴتۇسىرۋ سۇرانىپ تۇراتىن اڭگىمەلەر مەن شىعارمالار بار. سونى كينوعا ىڭعايلاۋ كوپ ۋاقىت المايدى.

ٴۋاليحان قاليجان:

– بىزدە «قازاقفيلمنەن» وزگە جەكە ستۋديالار دا بار. ولاردىڭ ونىمدەرى قالاي؟

امانجول ايتۋاروۆ،كينورەجيسسەر:

– ٴارتۇرلى جەكە ستۋديالار اشىلىپ، باسەكەلەستىكتىڭ بولعانى جاقسى. ٴبىراق بۇگىنگى تەلەارنالار سەريال ساپاسىنا اسا ٴمان بەرمەيدى. ويتكەنى تەلەسەريال جاقسى بولسىن، جامان بولسىن، ەفيردە بىردەي ۋاقىتتى الادى دا، جارتى جىلدان كەيىن ول ٴبارىبىر ۇمىتىلادى. سوندىقتان تەلەارنا باسشىلىعى ٴونىمنىڭ ساپالى بولۋىنا مۇددەلى ەمەس.

ونىمەن قوسا، تەلەارنا باسشىلارى جايلى ورىندا ۋاقىتشا وتىرعاندىقتان، جوعارىداعىلارعا ۇنايمىن دەپ حالىق سۇرانىسى مەن قاجەتتىلىگىن ۇمىتىپ كەتەدى.

قازىرگى كينويندۋسترياداعى ٴونىمدى ەكىگە ٴبولىپ قاراستىرۋعا بولادى: تاربيەلىك ٴمانى بار جانە ماعىناسىز. مىسالى، «گارمونيا ساباقتارى» ٴفيلمىنىڭ شەتەلدەن جۇلدە العانىن جارىسا جازىپ، ماقتانىپ جاتىرمىز. ال سول ٴفيلمنىڭ سيۋجەتى قانداي؟ وقۋشى الدىمەن ٴوز سىنىپتاسىن، سوسىن تۇرمەدە تاعى بىرەۋدى ٴولتىرىپ، كەيىن تۇرمەدەن شىعادى. مۇندا قانداي ماعىنا بار؟

كينونىڭ ماعىناسىنا باسا نازار اۋدارۋ قاجەت. يدەولوگيالىق تۇرعىدان باتىس بىزگە ۇلكەن اسەر ەتۋدە. جەكەمەنشىك تەلەارنالاردىڭ ٴبىرازى رەسەيلىكتەردىڭ قولىندا. ونداعى ماقساتى نە؟ ٴبارى رەسەيلىك تەلەسەريالداردان بوسامايدى. ول سەريالداردىڭ بارىندە جاۋىزدىق، ٴىشۋ، شەگۋ جارنامالانادى. مورالدىق قۇندىلىق جوق. بۇل – رەسەيدىڭ بۇگىنگى احۋالى. ەگەر ٴبىز دە كينودا سونداي كورىنىستەرگە جول بەرسەك، قازاق حالقى دا رۋحاني جاعىنان جۇدەيدى.

قاراپايىم ٴبىر مىسال، ٴبىز جىلدا جاڭا جىلدا «تاعدىر تالكەگى...» اتتى ٴفيلمدى ٴداستۇرلى تۇردە كورسەتەمىز. ول ٴفيلمنىڭ ماعىناسى قانداي؟ اراققا سىلقيا تويىپ، قالىڭدىعى مەن اناسىن تاستاپ باسقا قالاعا كەتىپ قالادى. قيسىنعا كەلمەيتىن سۋرەتتەر. باسقا قالادا، باسقا پاتەردە وزگە بىرەۋدىڭ قالىڭدىعىن ٴسۇيىپ قالادى. جاقسى كەيىپكەردىڭ ٴتۇرى وسى. سوندا قانشا ىشسەڭ دە تۇك ەتپەيتىندىگىن ناسيحاتتاعانىمىز با؟ بىلايشا ايتقاندا، ٴبىز كورەرمەنگە شىرىندى سۋ سەكىلدى كوز الدايتىن ۋ بەرىپ وتىرمىز. سوندىقتان كينو وندىرىسىندە دە ناقتى بەلگىلەنگەن مەملەكەتتىك جۇيە بولۋى كەرەك. رەيتينگتى كوتەرۋ ٴۇشىن نە بولسا سونى كورسەتە بەرۋگە بولمايدى.

ٴۋاليحان قاليجان:

– ٴيا، ونداي ساياساتتىڭ بار ەكەنى راس. مىسالى، امەريكانىڭ بىزدە كورسەتىلىپ جاتقان اتىس-شابىس، قىرعىندارىن سپۋتنيكتىك تەلەارنالارى بولماسا، ىشكى اشىق ارنالارى كورسەتپەيدى. بۇل – كينونىڭ يدەولوگيالىق قۇرال ەكەندىگىن ايعاقتايدى.

جاڭا جاقسى سسەناريستەر جوق دەگەن پىكىر ايتىلدى. وسى توڭىرەكتە كينودراماتۋرگتەردىڭ ويى قانداي؟

تۇرسىنبەك كەشۋباي، دراماتۋرگ:

– جوق دەگەنگە كەلىسپەيمىن. باردى باعالاپ، بارىمەن بازار جاساۋ ماسەلەسىن دە قاراستىرعان ٴجون. مىسالى، قىتايدى الايىق. ولار ٴتورت روماننىڭ نەگىزىندە ٴوز تاريحىن كينوعا اينالدىردى. ٴبىز «اباي جولىنىڭ» جەلىسىمەن سەريال تۇسىردىك پە؟!

بىزدە سەريال جوق ەمەس. دەگەنمەن، تەلەحيكايالاردىڭ كوبى ارزانقول دۇنيە. ٴبارى قالجىڭ. ول دا كەرەك شىعار. ٴبىراق ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز ٴوز دەڭگەيىندە ناسيحاتتالماي تۇرىپ، ارزانقول قالجىڭعا ٴوتىپ كەتكەنىمىز دۇرىس ەمەس. جەڭىل دۇنيەگە جۇگىرگەن سايىن ٴوزىمىز دە ارزانداپ بارامىز.

بۇگىنگى ۇرپاق كينومەن تاربيەلەنۋدە. سوندىقتان ٴوز قۇندىلىعىمىزدى، ۇلتتى ۇلىقتايتىن دۇنيەلەردى ەكراننىڭ كومەگىمەن كورەرمەنگە جەتكىزۋ قاجەت. مەكتەپ باعدارلاماسىنا كينوتانۋدى ەنگىزۋگە قاتىستى ايتىلعان پىكىردى قولدايمىن. كينونى تاني بىلمەگەن ۇرپاق ونى باعالاي المايدى.

كينو سالاسىنىڭ ماماندارىنا ايتىلار تاعى ٴبىر سىن، ٴبىر كينونى تۇسىرەمىز دە، قولتىعىمىزعا قىسىپ، شەتەلگە جۇگىرەمىز. سول جاقتان جۇلدە العانىمىزعا ٴمازبىز. كينو، ەڭ الدىمەن ەلىمىزدە كورسەتىلىپ، قازاق حالقىنان ٴوز باعاسىن الۋى كەرەك.

جاقسى سسەناريستەر بار. ٴبىراق رەجيسسەر مەن سسەناريي اۆتورلارىنىڭ اراسىنداعى بايلانىس ٴوز دەڭگەيىندە ەمەس. «اققۋ، شورتان ٴھام شايان» بولىپ، ٴبىرى – كوككە، ٴبىرى – سۋعا، ٴبىرى جەرگە تارتىپ جاتقان جايى بار. «كەلىسىپ پىشكەن تون كەلتە بولماس» دەيدى. وسىنى ەسكەرۋ قاجەت.

ٴۋاليحان قاليجان:

– جالپى، وسىندا ورتاعا سالىنعان ويلارعا قاراعاندا، ٴبىزدىڭ كينويندۋستريانىڭ ۇستانار باعىتى پاتريوتيزم، تاريح بولۋى كەرەك. سولاي ما؟

تۇرسىنبەك كەشۋباي:

– ارينە. كورەيدىڭ «جۋمونگ حانزادا» سەريالىن كورگەن بالانىڭ ٴبارى جۋمونگ بولىپ ويناۋدى شىعاردى! نەگە ابىلاي، نەگە قابانباي بولىپ وينامايدى؟ مىنە، ەكراننىڭ قۇدىرەتى وسى.

ٴۋاليحان قاليجان:

– شەتەلگە شىعاتىن فيلمدەردى ەرەكشە نازاردا ۇستاۋ قاجەت. بايقاپ قاراساق، قازاق تاريحىنا قاتىستى فيلمدەردە ىلعي جىرتىق شاپان، ازىناعان دالا، مولا. سوندا قازاقتىڭ قۇندىلىعىن كورسەتەتىن باسقا دۇنيە جوق پا؟

قايىرعالي قاسىموۆ:

– جىرلاردا بەرىلگەن وقيعانى جازىلعانداي ەتىپ بەرۋ قيىنداۋ. مىسالى، قوبىلاندى جىرىنداعى اكەنىڭ ٴارۋاقتاردان بالا سۇراپ باراتىن جەرى بار. ونى قاز-قالپىندا بەرۋ مۇمكىن ەمەس. ونى كورسەتۋ ٴادىسى قاراستىرادى. ول ٴۇشىن سسەناريي دۇرىستاپ جازىلۋى ٴتيىس.

ٴۋاليحان قاليجان:

– بىزگە كورەرمەننىڭ كوڭىلىنەن شىعۋ ٴۇشىن قانداي فيلم ٴتۇسىرۋ كەرەك؟ حالىقتىڭ اراسىندا «قازاقفيلم» ناشار» دەگەن ورنىعىپ قالعان وي بار. ٴتىپتى كورمەسە دە، ناشار دەپ ويلايدى.

قايىرعالي قاسىموۆ:

– ناشار ەكەنى وتىرىك ەمەس. باياعىدا كينو سالاسىنا جاڭادان كەلگەن ٴار جاس مامانعا ٴبىر ۇستاز بەكىتىلەتىن. ٴقازىر ول دا جوق.

جاڭابەك جەتىرۋوۆ:

– 90-جىلدارى بۇكىل تەلەارنالارىمىزدا شەتەلدىك فيلمدەر كورسەتىلدى دە، كورەرمەن سونىمەن تاربيەلەندى. سوندىقتان قازىرگى جاستار اراسىندا قازاق كينوسىنا قىزىعۋشىلىق جوق.

جاڭا «اباي جولىنىڭ» جەلىسىمەن تەلەسەريال تۇسىرەيىك دەگەن ۇسىنىس ايتىلىپ جاتىر. ول رومان وقۋعا ارنالعان. دراماتۋرگيا مەن ادەبيەتتىڭ اراسى – جەر مەن كوكتەي. ونى لايىقتاپ جازىپ شىعۋ كەرەك.

ٴۋاليحان قاليجان:

– قازاق كينوسى جوق، دراماتۋرگتەر جوق دەپ بايبالام سالا بەرسەك، ەلدىڭ ەڭسەسى مۇلدەم ٴتۇسىپ كەتپەي مە؟ قازاق كينوسىنا دەگەن قىزىعۋشىلىق جويىلىپ كەتپەي مە؟

ەركىن راقىشەۆ:

– جوق ەمەس، بار. سانى كوپ. ەندى ساپاعا ٴمان بەرۋ كەرەك.

قايىرعالي قاسىموۆ:

–- قازاقتى شەتەلگە تانىتاتىن دۇنيە – كينو. ال ٴبىز قازاقتى كوككە كوتەرۋدىڭ ورنىنا ٴوزىمىزدى جابايىلاندىرىپ جىبەرەمىز. شىڭعىس حانعا دەيىنگى قازاق تاريحىن نەگە سىزىپ تاستايمىز؟! مىسالى، وتىرار الەمدىك دەڭگەيدەگى ٴبىلىم مەن مادەنيەت ورتالىعى بولدى ەمەس پە؟!

امانتاي احەتوۆ، جازۋشى:

– كينودا بولسىن، باسقا بولسىن، قازاقتىڭ مادەنيەتتىلىگىن كورسەتۋىمىز قاجەت. مىسالى، كارىس سەريالدارىندا حاندار جىرتىق-جىرتىق شاپان كيمەيدى. قانداي فيلم بولسا دا، كورەرمەن الدىندا قازاقتىڭ بەينەسى بيىكتە تۇرۋى كەرەك. قازاقتىڭ ەرسى قىلىقتارىن كورسەتۋدىڭ قاجەتى جوق. كينو – ٴوز جۇرتىمىزدىڭ الدىندا دا، الەمنىڭ الدىندا دا قازاقتىڭ ٴيميدجىن كوتەرۋدىڭ مىقتى قۇرالى.

جاڭا ايتىلعانداي، نەگە «الدار كوسەدە» قازاقتىڭ باي-سۇلتاندارىنىڭ ٴبارىن اقىماق قىلىپ كورسەتىلۋى كەرەك؟ ەلدى باسقارعان تۇلعانى ٴوز بيىگىندە كورسەتۋىمىز ٴتيىس. قالاي بولعاندا دا، حان، سۇلتان – ەلدىڭ قايماعى.

قازاق حالقىنىڭ سۇلۋلىعى مەن كەلبەتى ەكرانعا لايىق. تەك يدەولوگيالىق، مادەني تۇرعىدان ٴوزىمىزدى تانىتا الۋىمىز قاجەت.

ٴۋاليحان قاليجان:

– قازاققا تاريحي سانانى قايتا جاڭعىرتۋ كەرەك. مىسالى، ورىستار وتكەن زامانداعى وزدەرى ٴۇشىن جاعىمسىز جايتتاردى سىزىپ تاستاپ، تاريحىن جازباق.

ەرلان قولدابەكوۆ، «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تۇلەگى، جاس كينوتانۋشى:

– ٴبىز وسى ۇلتتىق يدەولوگيا، ۇلت، تاريح دەپ جاتىرمىز. ٴبىراق وسى ٴبىزدىڭ تۇسىرگەن فيلمدەرىمىز كورەرمەنگە قىزىق بولا ما؟

جاقىندا، كيمەپ-تەگى ەكى كەزدەسۋدە بولدىم. ٴبىرىنشى كۇنى جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىستى بولعان كەزدەسۋگە 20 ادام كەلدى. ال ەكىنشى كۇنى اقشا تابۋدىڭ جولىن ايتاتىن سەمينارعا 200 ستۋدەنت جينالدى. كەيىننەن، قازۇۋ-عا بارعاندا دا وسىنداي جاعدايدى بايقادىم. بۇگىنگى كورەرمەننىڭ سۇرانىسى جاڭاعى سىزدەر ايتقانداي بوەۆيك، اتىس-شابىستا دەۋ قيىن. كورەرمەن ٴقازىر ٴوز ومىرىنە قاجەت اقپارات الاتىن فيلمدەردى كورگىسى كەلەدى. ماسەلەن، «قالاي بايۋعا بولادى؟» دەگەن تاقىرىپتا.

ٴالىمجان حامرايەۆ، ادەبيەتتانۋشى:

– قازاق كورەرمەندەرىنە ەڭ قاجەت جانە ەڭ قىزىق تاقىرىپتىڭ ٴبىرى – الاش زيالىلارىنىڭ ٴومىرى. ولاردىڭ ٴارقايسىسىنىڭ ٴومىرى حالىق تاعدىرىنىڭ كورىنىسى. مىسالى، ماعجان جۇمابايەۆتىڭ ٴومىر جولىنىڭ ٴوزى قانداي، شىم-شىتىرىق. وسىنداي تۇلعالار جايلى تۇسىرىلگەن ٴفيلمنىڭ حالىق كوڭىلىنەن شىعارى ٴسوزسىز.

سوسىن «ٴارتۇرلى جامان قىلىقتاردى، ادەتتەردى كورسەتۋ كەرەك پە؟» دەگەن ساۋالعا توقتالساق، رەاليستىك تۇرعىدان ونى كورسەتۋ قاجەت. ٴبىراق رەجيسسەر سودان دۇرىس قورىتىندى مەن تۇجىرىم جاساۋى ٴتيىس.

ٴالىماقىن جانبولات، جاس كينوتانۋشى:

– بۇگىنگى قازاق كينوسىنا ەڭ جەتىسپەيتىن دۇنيە – ۇلتتىق رۋح. فيلمدەردى ٴتۇسىرۋ بارىسىندا تاريحي وقيعالارعا باسىمدىلىق بەرۋ كەرەك. ٴارتۇرلى كورەرمەنگە ارنالعان، ٴارتۇرلى تالعامداعى فيلمدەر ٴتۇسىرىلۋى قاجەت.

دارەجان ومىربايەۆ:

– مەن وسى جەردە ايتىلعان ٴبىراز پىكىرمەن كەلىسپەيمىن. يدەولوگيا مەن ونەردى شاتىستىرۋعا بولمايدى. كينونىڭ وزىندىك قۇندىلىقتارى بار. ونەر باسقا، يدەولوگيا مۇلدەم باسقا.

سوسىن قازاق كينولارىنىڭ كورەرمەنگە جەتپەي قالۋىنىڭ تاعى ٴبىر سەبەبى – جارنامانىڭ ازدىعى. كينو تۋرالى اقپارات بولماعاندىقتان، وعان كورەرمەن دە كەلمەيدى.

سونىمەن قاتار قازاق كينوسىنىڭ كورەرمەن اراسىندا ٴتيىستى دەڭگەيدە باعالانباۋىن تەك كينوگەرلەردەن كورۋگە بولمايدى. مىسالى، موڭعولدىڭ قانداي جاقسى ٴفيلمى بولسا دا، ونى كورۋىمىز ەكىتالاي. ال اقش-تىڭ قاي فيلمىنە بولسا دا، باراتىندار تابىلادى. ياعني مۇندا مەملەكەتتىڭ دەڭگەيى دە اسەر ەتۋشى فاكتور بولىپ تابىلادى.

ٴۋاليحان قاليجان:

– بۇگىن وزەكتى تاقىرىپ قوزعالدى دەپ ويلايمىن. قازاق كينوسىنىڭ دامۋ دەڭگەيىن انىقتاپ، كەمشىن تۇستاردى تالقىلادىق. تۇسىرىلەتىن فيلمدەردىڭ تاقىرىپ جاعىنان ٴارتۇرلى بولعانى دۇرىس. كينويندۋستريانى تەك تاريحقا بۇرىپ قويساق، تاعى بولمايدى. جاڭا ٴبىر جاقسى پىكىر ايتىلدى. مەملەكەت وزىنە قاجەت فيلمدەردى تاپسىرىس بەرىپ تۇسىرگەنى ٴجون. ناقتى ٴبىر زاڭ قابىلدانسا، وسىندا ايتىلعان ماسەلەنىڭ ٴبارى سوندا كورسەتىلىپ، جۇيەلەنەتىن ەدى.

قازاقتىڭ ٴفيلمى جوق دەپ ايتا المايمىز. بار. كورەمىز. ەندى، تەك ساپاعا ۇمتىلۋىماز كەرەك. قازاق كينوسىنا قاتىستى وزگە ماسەلەلەر ٴالى تالاي تالقىعا تۇسەتىن بولادى.


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي