اراب الەمi: ارانداتۋ ما، الدە حالىقتىڭ اشىنۋى ما؟ - الەم|11 ناۋرىز 2011، 12:00
BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

اراب الەمi: ارانداتۋ ما، الدە حالىقتىڭ اشىنۋى ما؟

سوڭعى كەزدەرi اراب ەلدەرiندە ورىن العان بۇلiك دۇنيەجۇزiن بەي-جاي قالدىرمادى. الەمدiك ساراپشىلار كوتەرiلiستiڭ سەبەبiن سان-ساققا جۇگiرتiپ، ٴتۇرلi بايلام مەن پايىمدار ايتۋدا. مىسىر، تۋنيس، ليۆيا ەلدەرiندەگi جەرگiلiكتi بيلiككە قارسى باسكوتەرۋلەردiڭ بiزگە بەيمالiم تۇستارىن، الەۋمەتتiك استارىن وسى ەلگە بiرتابان بولسا دا جاقىن شىعىستانۋشى ماماندار ٴار تۇستا ايتىپ ٴجۇر. وسى رەتتە سوڭعى جىلدارى ليۆيادا بiلiم العان دiنتانۋشى قايرات قۇرمانبايەۆ اراب ەلدەرiنiڭ مادەني-الەۋمەتتiك جاعدايىنا توقتالىپ ٴوتتi.
– وسىعان دەيiن قارجىلىق، ايماقتىق باسقارۋ جاعىنان دا يسلام مەملەكەتتەرi ۇلگiگە الىناتىن. كوتەرiلiستiڭ بiردەن بiرنەشە مەملەكەتتە ورىن الۋىنا قانداي فاكتورلار اسەر ەتتi دەپ ويلايسىز؟ – باسقارۋ جاعىنان يسلام اراب مەملەكەتتەرiن كiم ۇلگiگە الىپ جۇرگەنiن بiلمەيمiن. مەن ساياساتتانۋشى نە ساياسي ساراپشى ەمەسپiن. دەگەنمەن جازىلىپ، ايتىلىپ جۇرگەن دەرەكتەرگە cۇيەنە وتىرىپ جانە اراب ەلدەرiندە بiلiم العان دiنتانۋشى رەتiندە ٴوز ويىمدى بiلدiرە كەتەيiن. اراب الەمiندە توڭكەرiسكە اكەپ سوعىپ جاتقان كوتەرiلiستەردi بiر عانا سەبەپپەن شەكتەي المايمىز. كەيبiر ساراپشىلار بولىپ جاتقان تولقۋلاردى الەمدiك ەكونوميكالىق داعدارىسپەن بايلانىستىرادى. مەنiڭ ويىمشا، بۇل داعدارىس اراب ەلدەرiنە ايتارلىقتاي اسەرiن تيگiزە قويعان جوق. اراب ەلدەرiندەگi دۇمپۋلەرگە سەبەپكەر بولعان نەگiزگi فاكتورلاردىڭ بiرi – بيلiكتiڭ الەۋمەتتiك، ەكونوميكالىق جانە ساياسي ماسەلەلەردi ٴوز ۋاقىتىندا شەشپەۋi. ونىڭ iشiندە اۆتوريتارلىق رەجيمدەردiڭ زاڭ تالاپتارىن اتتاپ ٴوتiپ، بۇقارانىڭ مۇقتاجدىعىن اياقاستى ەتۋi الەۋمەتتiك نارازىلىققا تۇرتكi بولدى. ياعني بيلiكتiڭ وكتەمدiگi، حالىقتىڭ تۇرمىس-تiرشiلiگi مەن ٴومiر ٴسۇرۋ دەڭگەيiنiڭ تومەندiگi، جۇمىسسىزدىق پەن جەمقورلىقتىڭ جايلاپ كەتۋi وسىنداي ناتيجەلەرگە الىپ كەلدi. بiزدە اراب ەلدەرi مۇناي مەن گازعا باي مەملەكەتتەر رەتiندە تانىلعاندىقتان، حالقىنىڭ تۇرمىس-تiرشiلiگi دە وتە جاقسى دەڭگەيدە دەپ بەينەلەنەدi. بiراق بۇنى كەيبiر پارسى شىعاناعى ەلدەرiنە قاتىستى عانا ايتۋعا بولار، ال يەمەن، سولتۇستiك افريكاداعى اراب ەلدەرiندەگi جاعداي ونداي ەمەس. حالىقتىڭ الەۋمەتتiك جاعدايى تومەن. قارنى توق، جۇمىسباستى حالىق مۇنداي قانتوگiستەرگە بارمايتىندىعى بەلگiلi. دەمەك اراب ەلدەرiندەگi حالىق تولقۋىن تۋعىزعان نەگiزگi سەبەپتەردi مىنا ەكi سەبەپپەن شەكتەر ەدiم، ولار: اۆتوريتارلىق بيلiك جانە الەۋمەتتiك جاعدايدىڭ وتە تومەن بولۋى. بۇل جايتتارعا تاسادان تاس لاقتىرىپ وتىرعاندار مەن سىرتقى فاكتورلاردىڭ ايتارلىقتاي اسەرi جوق. ولار تەك كەيiننەن بولىپ جاتقان جاعدايدى وڭتايلى پايدالانىپ قالۋدى عانا كوزدەۋi مۇمكiن دەپ ويلايمىن. سول سەكiلدi دiني توپتاردىڭ دا بەلسەندiلiگiن ايتۋ قيىن. – يسلام مەملەكەتتەرiندەگi باسكوتەرۋشiلەردiڭ دەنi جاستار. جاستاردىڭ كوتەرiلۋiنە نە سەبەپ بولدى؟ – دۇرىس. بولعان، بولىپ جاتقان نارازىلىق شەرۋلەرiنiڭ نەگiزگi قوزعاۋشىلارى – اراب جاستارى. ويتكەنi جاستار حالىقتىڭ باسىم بولiگiن قۇراسا، ەلدiڭ ەرتەڭi دە سولاردىڭ قولىندا. اراب جاستارىنىڭ تاربيە مەن بiلiم الۋى وزگەلەردەن ەرەكشە دەپ ايتا المايمىن. سەبەبi اراب جاستارىندا دا باتىستىڭ جاساندى مادەنيەتiنە ەلiكتەۋشiلiك وتە باسىم. ٴارi دiندارلىق، تاربيەلi بولۋ – قۇقىقتار شەكتەلiپ، كەدەيشiلiكتە ٴومiر ٴسۇرiپ، ەلدiڭ بولاشاعىن ويلاماۋ دەگەن ەمەس. ەكونوميكالىق داعدارىس ٴورشiپ، الەۋمەتتiك تۇرمىس تۇرالاپ تۇرعان كەزدە جۇمىسسىز قالعانداردىڭ كوپشiلiگi تەپسە تەمiر ۇزەتiن جاستار بولاتىنى ايان. سونىمەن قاتار، باسكوتەرۋگە شاقىرىپ، حالىقتى قوزعاۋدا ينتەرنەت جەلiسiنiڭ ٴرولi ۇلكەن، ال اراب الەمiندە ينتەرنەت جۇيەسi وتە جاقسى دامىعاندىعىن ٴارi ونىڭ پايدالانۋشىلارى جاستار ەكەندiگiن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. – نەگiزiنەن اراب مەملەكەتتەرiندە قانداي ساياسات جۇرگiزiلiپ ەدi؟ ەل باسقارۋدا قانداي ارتىقشىلىقتار بولدى؟ – ٴوز باسىم اراب مەملەكەتتەرiنiڭ ەل باسقارۋ جۇيەسiندە ارتىقشىلىقتار بولدى جانە بار دەپ ايتا المايمىن. ەگەر قانداي دا بiر ارتىقشىلىقتار بولىپ جاتسا، ساياساتتانۋشىلار ايتا جاتار. بiراق اراب ەلدەرiنiڭ مەملەكەتتiك قۇرىلىمى ٴارتۇرلi جۇيەلەرگە باعىنعان. ساۋد ارابياسى، ومان، يوردانيا سەكiلدi بiرقاتار ەلدەردە ابسوليۋتتiك جانە كونستيتۋسيالىق مونارحيالىق جۇيە، مىسىر، تۋنيس سەكiلدi بiرقاتار ەلدەردە پرەزيدەنتتiك-پارلامەنتتiك جۇيە بولسا، جالعىز ليۆيادا حالىقتىق بيلiك جۇيەسi ورنىققان. – سiز ليۆيادا بiلiم الدىڭىز. بۇل ەلدiڭ بيلiك ورگاندارى، الەۋمەتتiك، قوعامدىق، مادەني، ساياسي جاعدايلارى سول كەزدە قانداي ەدi؟ كاددافيگە حالىقتىڭ سەنiمi جوعارى سياقتى ەدi، الدە تۋنيس پەن ەگيپەت اسەر ەتتi مە؟ – ٴيا، مەن ليۆيانىڭ استاناسى تريپولي قالاسىندا 2001-2006 جىلدار ارالىعىندا وقىپ، ۋنيۆەرسيتەت بiتiردiم. بiز دiني وقۋ ورنىندا وقىعاندىقتان جالپى ساياساتقا ارالاسقانىمىز جوق. بiراق ٴاربiر كوزi اشىق ادام جۇرگەن جەرiنiڭ الەۋمەتتiك، مادەني، ساياسي جاعدايلارىنان بەلگiلi بiر دەڭگەيدە حاباردار بولۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. بۇل ەلدiڭ بيلiك جۇيەسi سوناۋ 1969 جىلى مەملەكەت باسىنا كەلگەن مۋاممار كاددافيدiڭ "جاسىل كiتابىنان" باستاۋ الاتىن ٴۇشiنشi الەمدiك تەوريا رەتiندە ۇسىنىلعان حالىقتىق بيلiككە نەگiزدەلەدi. "جاماحيريا" دەپ تانىلعان بۇل جۇيەدە حالىق ٴوزiن-وزi باسقارادى. كاددافي جاسىل كiتابىندا الەمدەگi ساياسي بيلiك جۇيەلەرiن دەموكراتيانىڭ كيiمiن كيگەن ديكتاتورلىققا تەڭەپ، قاتتى سىنعا الا وتىرىپ، ورنىنا ٴوزiنiڭ حالىقتىق بيلiككە نەگiزدەلگەن بيلiك جۇيەسiن ۇسىنادى. جاي عانا ۇسىنىپ قويماي، وسى يدەولوگياسىن ەكسپورتتاۋ ٴۇشiن جىلدار بويى قىرۋار قارجى ٴبولiپ، وسى جولدا كوپ كۇش جۇمساپ كەلە جاتقان بولاتىن. ويتكەنi ول بۇل تەورياسىن عاسىرلار بويى ساياساتتانۋشىلاردىڭ قول جەتكiزە الماعان بiردەن-بiر مiنسiز جۇيە رەتiندە جاريالاپ، حالقىن سوعان سەندiرە بiلدi. دەگەنمەن كاددافيدiڭ نەگiزگi يدەولوگيالىق دوكتريناسى تەوريا جۇزiندە عانا قالىپ، حالىق اۆتوريتارلىق رەجيمنiڭ بۇعاۋىنان شىعا المادى. قازiرگi تاڭدا دۇرىس جۇرگiزiلمەگەن بيلiكتەن ۇزاق جىلدار تۇرالاعان حالىق بيلiكتi اۋىستىرۋ جونiندەگi ساياسي رەفورمالاردى تالاپ ەتiپ وتىر. ارينە، بۇعان كورشiلەس تۋنيس پەن مىسىردا ورىن العان كوتەرiلiستەر باستاما بولعاندىعى بەلگiلi. ليۆيادا وقىعان جىلدارى كاددافيگە قارسى كوتەرiلiستiڭ اسەرi مۇلدەم بولعان ەمەس. كەرiسiنشە بiرنەشە مارتە ونى قولداعان شەرۋلەر مەن حالىقتىق iس-شارالاردىڭ كۋاسi بولدىم. الەۋمەتتiك جاعدايىنا كەلەتiن بولساق، حالىقتىڭ تۇرمىس-تiرشiلiگi كەيبiر اراب ەلدەرiمەن سالىستىرعان كەزدە جاقسىراق. بۇل ەل جاعدايى كەڭەس ۇكiمەتi كەزiندەگi ەلدەردiڭ جاعدايىنا ۇقسايتىن. كەڭەس ۇكiمەتiندە قىزىل الاڭ، قىزىل تۋ سەكiلدi بارلىعى قىزىل بولاتىن بولسا، وندا بارلىعى جاسىل. ازىق-تۇلiكتiڭ، جانار-جاعار مايدىڭ باعاسى وتە تومەن بولاتىن. ەرەكشە اتاپ وتەتiن نارسە، ساحاراداعى جەراستى سۋلارىن ەلدi مەكەندەرگە جەتكiزۋ ماقساتىندا اسا ۇلكەن جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ، حالىق اۋىز سۋمەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتiلگەن. ليۆيا – بiلۋiمشە، ٴجۇز پايىز مۇسىلمان ەلi. جالپى حالىقتى ارابتار مەن بەربەرلەر قۇرايدى. مەملەكەت ۇزاق جىلدار وزگە ەلدەرمەن قارىم-قاتىناسىن ٴۇزiپ، جابىق مەملەكەت بولدى. بۇل ەلدiڭ ماتەريالدىق دامۋىن تەجەگەنiمەن، رۋحاني-مادەني جاعىنان وزدەرiنiڭ ٴسالت-داستۇرi مەن يسلام قۇندىلىقتارىن ساقتاپ قالۋعا سەپتiگiن تيگiزسە كەرەك. ويتكەنi وزگە اراب ەلدەرiمەن سالىستىرعان كەزدە ليۆيا حالقىندا باتىسقا ەلiكتەۋشiلiك، يسلامعا جات ٴتۇرلi عۇرىپتار كەڭ تارالماعان ەدi. سونىمەن قاتار اراب ەلدەرiنiڭ iشiندە ليۆيادا قۇران كارiمدi تولىق جاتتاعانداردىڭ سانى كوپ-تۇعىن. – 2011 جىلى قازاقستان 57 مۇشەسi بار يسلام كونفەرەنسياسى ۇيىمىنا ٴتوراعالىق ەتەدi. ساياسي جاعدايلارى تۇراقسىز بولىپ بارا جاتقان مەملەكەتتەرگە قازاقستان قانداي دا بiر اسەر ەتە الا ما؟ – قازاقستاننىڭ بۇل ۇيىمعا ٴتوراعالىعى ەلiمiزدiڭ الەم ەلدەرiنiڭ، ونىڭ iشiندە مۇسىلمان مەملەكەتتەرiنiڭ الدىندا بەدەلiن ارتتىرارى ٴسوزسiز. يكۇ-نىڭ نەگiزگi ماقساتتارى – الەمدەگi قاۋiپسiزدiك پەن حالىقتار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق، ەكونوميكالىق ماسەلەلەردi شەشۋ، ادام قۇقىعىن ساقتاۋ سەكiلدi بiرقاتار ماسەلەلەردi قامتيتىندىعى بەلگiلi. ساياسي ساراپشىلار قازاقستاننىڭ يسلام كونفەرەنسياسى ۇيىمىنداعى نەگiزگi باسىمدىقتار اراسىندا ۇيىمعا مۇشە ەلدەردiڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋ بولۋى تيiس دەگەندi العا تارتادى. بۇل – ورىندى. ويتكەنi وسى ۇيىمعا مۇشە ەلدەردiڭ جارتىسىنا جۋىعى دامىماعان ەلدەر. ال ەكونوميكاسى وركەندەگەن ەلدەردە كوبiنە كەلەڭسiزدiكتەرگە تۇرتكi بولاتىن الەۋمەتتiك ماسەلەلەردiڭ وڭتايلى شەشiلەتiندiگi حاق. قازاقستان اراب ەلدەرiندە ورىن الىپ وتىرعان ساياسي تۇراقسىزدىقتارعا، ول ەلدەردiڭ iشكi ساياساتىنا تiكەلەي ارالاسا المايتىن شىعار. دەگەنمەن ٴوز اقىل-كەڭەسiن بەرە الادى دەپ ويلايمىن. – راحمەت! اڭگiمەلەسكەن اقنيەت وسپانباي http://www.turkystan.kz/page.php؟page_id=27&id=5809

ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي