BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

ساليقالى ساكەنتانۋشى

ساكەن سەيفۋلليننىڭ قازاق ادەبيەتىنەن ويىپ تۇرىپ الار ورنى بار. ونىڭ شىعارماشىلىعى، جەكە ٴومىرى جايىندا ٴالى تالاي تىڭ دۇنيەنىڭ ايتىلاتىنىنا سەنىمدىمىز. ويتكەنى، ەلدە بۇگىنگى تاڭدا ساكەنتانۋ عىلىمى قالىپتاسقان.

ال، بۇل باعىتتىڭ بەلدى وكىلى، س.سەيفۋللين ەڭبەكتەرىن جۇيەلى زەرتتەۋگە ۇلكەن ۇلەس قوسقان عالىم، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، ادەبيەتتانۋ عىلىمىنا ۇلكەن جەتىستىك اكەلگەن تۇرسىنبەك كاكىشەۆ.

وسى ورايدا، استانا قالاسىنىڭ تورىندە ورنالاسقان س.سەيفۋلليننىڭ مۇراجايىنا سىڭىرگەن ۇشان-تەڭىز ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ وتكەن دۇرىس. ەڭ الدىمەن تۇرسىنبەك اعا مۇراجاي قورىنداعى قۇندى ەڭبەكتەردىڭ تولىعىپ، ەكسپوزيسياسىنىڭ مازمۇنىنىڭ كەڭەيۋىنە ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرگەندىگىن ايتۋعا ٴتيىسپىز. س.سەيفۋلليننىڭ جۇبايى گۇلباھرام اپايمەن سۇحباتتاسىپ، اقىننىڭ ەكەۋارا جازىسقان حاتتارىن، تۇتىنعان زاتتاي قۇندى جادىگەرلەرىن مۇراجاي قورىنا العاش تابىستاعان دا تۇرسىنبەك اعا ەكەندىگىن بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلمەيدى. مۇراجاي اشىلعاننان بەرى عىلىمي كەڭەستىڭ مۇشەسى رەتىندە عىلىمي جوبالار جاساۋعا باعىت-باعدار، اقىل-كەڭەس بەرىپ كەلەدى. مۇراجاي قورىنا ٴار جىلدارى جازىلعان كىتاپتارىن ٴوز قولىمەن تابىستاپ وتىرادى. جالپى س.سەيفۋللين مۇراجايىنىڭ قورىنا قۇجاتتاي-زاتتاي 100-گە تارتا قۇندى جادىگەر وتكىزىپتى. 1936 جىلى ساكەن سەيفۋللين شىعارماشىلىعىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان العاشقى بيبليوگرافيالىق كورسەتكىش جارىققا شىقتى. ودان كەيىن ساكەنتانۋشىلار ە.ىسمايىلوۆ، ت.كاكىشەۆ قۇراستىرعان «ساكەن سەيفۋللين» ادەبيەتتەردىڭ كورسەتكىشى 1965 جىلى جارىق كوردى. وسى ەڭبەكتىڭ بارلىعى مۋزەي قورىندا ساقتالعان..

الماتىعا ارنايى ۇيىمداستىرىلعان ٴىسساپار بارىسىندا، وسىدان 3 جىل بۇرىن عالىمنىڭ شاڭىراعىندا بولدىق. كۇلاش اپايدىڭ اسا قوناقجايلىعىنا ٴتانتى بولدىم. تۇرسىنبەك اعاعا دەگەن قۇرمەت قانداي! اڭگىمە اراسىندا: «داستارقان باسىندا اڭگىمەلەسىپ، بىرنەشە ساعات وتىرىپ قالامىز دەيدى، ارتى ديسكۋسسيا بولىپ»- دەپ كۇلگەن اعامىز. بىزگە دە ساكەندى زەرتتەۋ جولىنداعى قىزىق تا، قيىن ساتتەردى، ٴبىراز تولقىپ ايتىپ بەردى قوس عالىم. جاڭادا عانا شىققان س.سەيفۋلليننىڭ تاڭدامالى13 تومىن، تاعى دا بىرنەشە كىتابىن تابىس ەتىپ، ساكەنتانۋ جولىنا تۇسۋىنە سەبەپ بولعان ٴومىر تاريحىن سىر شەرتتى. بۇل تاريحي وقيعانى بەينەتاسپاعا ٴتۇسىرىپ الدىق. ٴسويتىپ مۇراجاي قورى تاعى ٴبىر قۇندى دەرەكپەن تولىقتى.
1937 جىلى س.سەيفۋللين ۇستالدى دەپ ەستىگەندە ت.كاكىش ۇلى ٴ5-شى سىنىپ وقۋشىسى ەكەن. سول كەزدە س.سەيفۋلليننىڭ كوپ كىتابى جىرتىلىپ، وتقا تاستالعاندىعىنىڭ كۋاگەرى بولعان. نەگە بۇلاي بولدى ەكەن دەگەن وي بالا بولسا دا وسى كەزەڭدە تۋىنداعان. ساكەنگە دەگەن العاشقى ماحابباتى دا وسى كەزدە باستالسا كەرەك.

1944 جىلى اقمولا قالاسىنداعى تەاتردا قىزمەت ىستەپ جۇرگەندە تۇرسەكەڭە سول كەزدىڭ زيالى ازاماتى قوسىمجان باباقوۆ نە مۇقاباسى جوق، نە العى ٴسوزى جوق، نە سوڭعى ٴسوزى جوق كىتاپتى كورسەتىپ وقىتادى. جۇمىستان كەيىن كىتاپتى ۇنەمى بىرگە وقىپ، ٴبىر-بىر جارىم اي شاماسىندا بىتىرەدى، اراسىندا كەزدەسكەن ادام اتتارىن تاراتىپ ايتىپ وتىراتىن بولعان. كىتاپتى وقىپ اياقتاعاننان كەيىن «سەن كىمنىڭ كىتابىن وقىعانىڭدى بىلەسىڭ بە؟» دەپ سۇرايدى. اراسىندا «ساكەن» دەگەن ەسىم كوپ كەزدەسكەندىكتەن نە ساكەنگە بايلانىستى، نە ساكەننىڭ ٴوزى جازعان شىعار دەگەنىندە، «بۇل 1936 جىلى جازىلعان ساكەن سەيفۋلليننىڭ «تار جول، تايعاق كەشۋ» رومانى، تىسىڭنەن شىعارۋشى بولما» دەپتى. بۇل وقيعا دا كەزدەيسوق ەمەس بولىپ شىقتى. ٴسويتىپ، س.سەيفۋللين اقتالماي تۇرعان كەزدەگى عالىمنىڭ ساكەنگە دەگەن، ونىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋگە قۇمارتقان قادامىن بايقايمىز. كەيىن، تۇرسىنبەك كاكىش ۇلىنىڭ كەڭەسى بويىنشا «تار جول، تايعاق كەشۋ» رومانىن فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى كۇلاش سادىققىزى احمەتوۆا ارابشا ٴتۇپنۇسقا مەن لاتىنشاسىن سالىستىرىپ، زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزگەن. كۇلاش اپايدىڭ ەڭبەگى وراسان. عىلىمي جۇمىس بارىسىندا، زەرتتەۋشىلەردىڭ العاشقى نۇسقاسىن مۇلدەم وقىماعاندىعىن وتكىر ايتىپ كەتكەن. بۇل جۇمىستىڭ جەمىسى «تار جول، تايعاق كەشۋدىڭ تاعدىرى» دەگەن اتپەن كىتاپ بولىپ شىعىپ، بۇگىندە س.سەيفۋللين مۇراجايىنىڭ ەكسپوزيسياسىندا تۇر.

وسى تەاتردا قىزمەتتە جۇرگەندە ساكەننىڭ ٴدارىس بەرگەن شاكىرتى جۇماباي ورمانبايەۆپەن تانىسادى. ول قويىلىمدارعا رەسەنزيا جازىپ، ونىسىن س.سەيفۋللين نەگىزىن قالاپ كەتكەن «ستالين تۋى» گازەتىنە جاريالايتىن بولعان. ج.ورمانبايەۆتىڭ 1966 جىلى 5 ناۋرىزدا ٴوز قولىمەن جازىپ كەتكەن ەستەلىك قولجازباسى مۇراجاي قورىندا ساقتاۋلى. بۇل قولجازبادا ساكەن سەيفۋلليننىڭ ج.ورمانبايەۆتى 1917 جىلى 1-سىنىپقا قابىلداپ، وقىتقانى جايلى دا ايتىلادى.

تەاترعا جۇمىسقا تۇرۋىنا سەبەپشى بولعان زاعىپي ٴتىنالينانىڭ نۇسقاۋىمەن الماتىعا اتتانعان تۇرسىنبەك اعا ٴقازمۋ-نىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. وقۋعا قابىلداعان قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ اتاسى قايىرجان بەكقوجين ەدى. ٴدارىس بەرگەن قازاقتىڭ اتاقتى فەلەتونشىسى سەيدىلدا تولەشوۆ ٴتورت جىلدان سوڭ، جۋرفاكتىڭ 5 تۇلەگىن «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ رەداكسياسىنا ەرتىپ كەلەدى. سول جولى ت.كاكىش ۇلى بىردەن جۇمىسشى جاستار ٴبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇمىسقا الىنعان.

كەيىننەن ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ پارتيا تاريحى ينستيتۋتىنىڭ اۋدارما سەكتورىنىڭ كىشى عىلىمي قىزمەتكەرى بولىپ جۇرگەندە ساكەن، بەيىمبەت تۋرالى قۇجاتتار تاۋىپ، ماقالالار جازا باستايدى.

1957 جىلى 22 قىركۇيەكتە قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا س.سەيفۋلليندى ەسكە الۋ كەشىندە كەڭ كولەمدى باياندامالار جاسالادى، س.مۇقانوۆ ەستەلىگىن ايتادى. جۇماعالي ساين باستاپ، ٴبىر توپ اقىن-جازۋشىلار ساكەننىڭ «كوكشەتاۋ» ٴانىن شىرقايدى. وسى جەردە تۇرسىنبەك اعاعا «وسىنداي ازاماتقا قىزمەت ەتۋ كەرەك» دەگەن وي كەلەدى.

سول ۋاقىتتاردا ول گۇلباھرام اپايدىڭ ۇيىنە ٴجيى بارىپ، انگىمەلەرىن جازىپ الىپ وتىرعان.

تۇرسىنبەك كاكىش ۇلىنىڭ بالالىق شاعىنان باستاپ كەزدەسىپ وتىرعان ساكەن اتىمەن بايلانىستى وقيعالار كەزدەيسوقتىق ەمەس ەكەندىگىنە بۇگىنگى كۇنى كوزىمىز تولىق جەتىپ وتىر. ساكەن مۇراسىن ۇزبەي زەرتتەي بىلگەن ازاماتتىڭ وراسان ەڭبەگى ارقىلى، بۇگىنگى كۇنى باعا جەتپەس مۇراعا كەنەلىپ وتىرمىز. بۇگىندە عالىم اعامىز ارامىزدا جوق. ٴبىراق بىزگە قالدىرعان مۇراسى ماڭگى ولمەيدى.

يبرايەۆا گۇلنازيا بولاتقىزى


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي