BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

ابىلاي حاننىڭ سۋرەتى بىزگە قالاي جەتتى؟

 استانا. 28 شىلدە. baq.kz – اعىلشىن ساياحاتشىسى ياگان كاسسەل 1735 جىلى سىزعان ٴابىلقايىر حان مەن ونىڭ ۇلى ەرالىنىڭ سۋرەتتەرى بىزگە امان-ەسەن جەتتى، دەپ جازادى «ايقىن» رەسپۋبليكالىق گازەتى بۇگىنگى سانىنداعى «»ابىلاي حاننىڭ سۋرەتى بىزگە قالاي جەتتى؟» دەگەن ماقالاسىندا.

 ال ابىلاي حاننىڭ ٴتىرى كەزىندە سۋرەتىن سىزعاندار بولعان-بولماعانىن، بىزگە جەتپەگەندىكتەن، بىلمەيمىز. ال وسى ۋاقىتقا دەيىن كەڭ تاراعان ابىلاي حان سۋرەتى 1943 جىلى گەرمانيادا پايدا بولعانىن جانە ونى كاسىبي ماماندانباعان سۋرەتشى ٴارى اقىن-جازۋشى ٴماجيت ايتبايەۆ سالعانىن بىلەمىز بە؟

ٴماجيت ايتبايەۆ ابىلاي حاننىڭ سۋرەتىن اڭىز-اڭگىمەلەر نەگىزىندە قيال-بولجاممەن سالعان. ارينە، شوقان ٴۋاليحانوۆتىڭ پورترەتىن دە نەگىزگە العان. ٴسويتىپ، بۇل سۋرەتتى 1943 جىلى «ميللا تۇركىستان» گازەتىندە جاريالايدى. ٴسابيت مۇقانوۆ شوقان جايىندا جازعان «اققان جۇلدىز» رومانىندا دۇنيەگە شىر ەتىپ كەلگەن شوقاندى كورگەن اقساقالدار «ارعى اتاسى ابىلايدان اۋماعان ەكەن دەپتى» دەگەن سوز-سويلەمدى كەلتىرەدى. راسىندا دا، ەل اۋ­زىنداعى اڭگىمەلەرگە قاراعاندا شوقاننىڭ كەسكىنى ۇلى اتاسى ابىلاي حانعا اۋماي تارتقان ەكەن.

ابىلاي حاننىڭ سۋرەتىن تۇڭعىش سىزعان جانە ٴقازىر كەڭ قولدانىستا جۇرگەن سول سۋرەتىنىڭ اۆتورى ٴماجيت ايتبايەۆ كىم ەدى؟

ٴماجيت ايتبايەۆ (قوبىزشى قورقىت) 1914 جىلى قىزىلوردا وبلىسىندا دۇنيەگە كەلگەن. قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا بەلگىلى جازۋشى، باتىر مالىك عابدۋلينمەن بىرگە وقىعان. 1937 - 39-جىلدارى قىزىلوردا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا وقىتۋشى، ستۋدەنتتەر دايارلاۋ كۋرسىنىڭ باستىعى، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا وكىلى قىزمەتتەرىن اتقارعان. ولەڭ، اڭگىمەلەرى مەرزىمدىك باسپاسوزدەردە، جيناقتاردا جاريالانىپ تۇرعان. كوركەم اۋدارمامەن اينالىسقان. 1939 جىلى ايتبايەۆ اسكەرگە الىنىپ، باتىس شەكارادا قىزمەت اتقارادى. 1941 جىلى تۇتقىنعا تۇسەدى. «تۇركىستان ۇلتتىق بىرلىك كوميتەتىنە» مۇشە بولىپ، «جاڭا تۇركىستان»، «ميللا تۇركىستان» گازەتتەرىن شىعارىسادى، «ميللي ادەبيەت» الماناحىنىڭ باس رەداكتورى بولادى. ٴماجيت ايتبايەۆ ماعجان جۇمابايەۆتى ۇستاز تۇتقان كەرەمەت اقىن بولعان. سوعىس ۋاقىتىندا ول ابىلاي حاننىڭ سۋرەتىن سالىپ قانا قويماي، «حان ابىلاي» دەگەن رومانتيكالىق تىنىستاعى پوەما جازعان. بۇل داستان 1943 جىلى بەرليندە باسىلىپ شىعادى. شىعارمالارىن «قوبىزشى قورقىت» دەگەن بۇركەنشىك اتپەن جازعان اقىن 1945 جىلى درەزدەندە بومبا جا­رىقشاعىنان قايتىس بولعان. ال «حان ابىلاي» داستانى 1971 جىلى ميۋنحەندە حاسان ورالتايدىڭ العى سوزىمەن قايتا باسىلىپ شىعادى.

ٴماجيت ايتبايەۆ سىزعان ابىلاي حان سۋرەتىنىڭ كوشىرمەسى 1963 جىلى نيۋ- يوركتەن الماتىعا رەتىن تاۋىپ جەتكىزىلەدى. ٴسويتىپ، 1972 جىلى العاش رەت قازاق ەن­سيكلوپەدياسىنىڭ 1-تومىندا جاريا­لانادى. 1993 جىلى العاش ٴتول تەڭگەمىز شىققاندا، جۇزدىك كۋپيۋرانىڭ بەتىندە ايشىقتالعان ابىلاي حاننىڭ سۋرەتى وسى ەنسيكلوپەديادان الىنعان.

ابىلاي حان سۋرەتىنىڭ كوشىرمەسى سوعىس بىتكەننەن كەيىن اتاقتى جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ دە قولىنا تيگەن كورىنەدى. ساياساتتان ابدەن اۋزى كۇيگەن ساق عابەڭ ابىلاي حاننىڭ سۋرەتىن 1946 جىلى قاسىم قايسەنوۆكە بەرەدى: «قاراعىم، قاسىم، سەن جاسسىڭ، باتىرسىڭ! ساعان مەن سەنەمىن. مەندە ابىلاي حاننىڭ سۋرەتى بار. ونى 1775 - 1780 جىلدارى ومبىعا كەلگەن نەمىس پە، گوللاند پا، سۋرەتشى ابىلاي حاننىڭ اۋىلىنا ادەيىلەپ ىزدەپ كەلىپ، قولدان سالعان ەكەن. سول سۋرەت ماعان جەتتى. ابىلايدىڭ اتى اتالىپ، قازاق حالقىنىڭ ادال ۇلى، تەڭدەسى جوق حان بولعاندىعى تۇبىندە جارىققا شىعادى دەپ سەنەمىن. حالىق ٴوز باتىرىنا، ازاتتىققا يە بولۋعا بىردەن-بىر اسەر ەتكەن حانىنا باعا بەرەدى. سەن بۇل سۋرەتتى ساقتا. ٴبىراز جىلداردان كەيىن وكىمەت باسىنا حالقىنىڭ ارداقتى ۇلىن جارىققا شىعارۋعا تىلەكتەس ادامدار كەلەدى. مەن سەنەمىن. سەن سول ازاماتتار ارقىلى حان اتاڭدى جارىققا شىعار» دەيدى. قاسىم قايسەنوۆ بۇل سۋرەتتi ٴ70-شى جىل­دارعا دەيىن ەشكىمگە كور­­سەتپەي كەلىپتى.

ال ٴماجيت ايتبايەۆتىڭ ولەڭدەرىن ەلگە العاش الىپ كەلۋشى - بەلگىلى قالامگەر، «ەگەمەن قازاقستان» رەسپۋبليكالىق گازەتى» اق پرەزيدەنتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ. 1991 جىلدىڭ كوكتەمىندە، پرەزيدەنت اپپاراتىندا جۇرگەنىندە تۇركياعا جولى تۇسكەن ول سول جولى انكارادا ۇيادىن اقاي دەگەن اقساقالدىڭ ۇيىنەن قوبىزشى قورقىت دەگەن لاقاپ ەسىممەن، لاتىن ارىپتەرىمەن باسىلعان «ابىلاي حان» دەگەن كىتاپتى كورىپ، قيىلا سۇراپ، قايتاردا كسەروكستەن وتكەرىلگەن كوشىرمەسىن الىپ قايتادى. ەلارالىق «شالقار» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى ۋاقاپ قىدىرحانوۆ «ابىلاي حان» جيناعىنداعى داستاندى، ولەڭدەردى جارتى جىل بويى «شالقار» گازەتىنە باسادى. اقىرى قوبىزشى قورقىتتىڭ سوعىستىڭ الدىندا ٴبىراز ولەڭدەرىمەن تانىلعان اقىن ٴماجيت ايتبايەۆ ەكەنى انىقتالادى. تاريحي تۇلعا ٴماجيت ايتبايەۆ ەسىمىنىڭ تاۋەل­سىزدىكتەن كەيىن ەلگە تانىلۋىنا، ونىڭ وتىز شاقتى ولەڭىنىڭ جاريالانۋىنا ونىمەن تۇتقىندا بىرگە بولىپ، ٴبىر ٴۇزىم قارا ناندى ٴبولىپ جەگەن، سوعىس كەزىندە شىعارمالارىن «سايران» دەگەن بۇركەنشىك ەسىممەن جازىپ تۇرعان بەلگىلى اقىن حامزا ابدۋللين جانە امانتاي كاكەنوۆ، ۋاقاپ قىدىرحان ۇلى كوپ ەڭبەك سىڭىرەدى.
سۇيەگى نەمىس جەرىندە قالعان شەرلى اقىن، تۋعان تۇركىستانىنا جەتە الماي كۇڭىرەنىپ وتكەن ٴماجيت ايتبايەۆتىڭ سۋرەتشىلىك قىرىن ونىڭ ارتىندا قالعان بالاسى جالعاستىردى. ول - ەلىمىزگە بەلگىلى كەسكىندەمەشى، قازاق كسر-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى، قازاقستان لەنين كومسومولى سىيلىعىنىڭ يەگەرى سا­لاحيتدين ٴابدىسادىق ۇلى ايتبايەۆ. ول 1938 جىلى قىزىلوردا قالاسىندا دۇنيەگە كەلىپ، 1994 جىلى الماتىدا قايتىس بولدى.

1990 جىلداردىڭ باسىندا تۇركىستاندا­عى ابىلاي حان جەرلەنگەن دەگەن ورىن اشىلىپ، ودان الىنعان باس سۇيەككە م.گەراسيموۆتىڭ الەمگە بەلگىلى لابورا­تو­رياسىندا ان­تروپولوگيالىق رەكونس­ترۋك­سيا جاسالىپ، ابىلاي حاننىڭ شىن كەسكىنى جاريا بولدى. ٴبىراق حان مۇردەسىنە جاسالعان سوڭعى انترولولوگيالىق زەرتتەۋلەردى ەلدىڭ كوبى ونشا قابىلداي قويمادى. سوندىقتان ول سۋرەت قولدانىسقا تۇسپەدى. ودان كەيىن دە نەبىر اتاقتى سۋرەتشىلەر ابىلاي حاندى ٴار قىرىنان بەينەلەدى. ولاردىڭ بارلىعى دا ماماندانباعان سۋرەتشى ٴماجيت ايتبايەۆتىڭ سوعىس كەزىندە سالعان «سۋرەتىن» باسشىلىققا العان.


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي