BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

ناركولوگ: ٴار ناشاقور – ٴوز وتباسىنىڭ قايعىسى ەكسكليۋزيۆ

استانا، baq.kz ٴتىلشىسى. قر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا، 2018 جىلعى 1 قازانداعى جاعداي بويىنشا ەلىمىزدە 22 865 ناشاقور تىركەلگەن. ناشاقورى بار وتباسى مۇشەلەرى نە سەبەپتى ۋاقىت وتە كەلە پسيحوز، قاتەرلى ىسىك جانە باسقا دا اۋىر دەرت تۇرلەرىنە شالدىعادى؟ جىل وتكەن سايىن سينتەتيكالىق ەسىرتكى ٴتۇرىن قولدانۋشىلار سانى ارتىپ كەلەدى. ول نەدەن جاسالادى جانە قانشالىقتى زيان؟ وسى سۇراقتار توڭىرەگىندە ناركولوگيا جانە پسيحوتەراپيا ورتالىعىنىڭ دارىگەر-ناركولوگى توقتار قويشىبەكوۆ جاۋاپ بەردى.

baq.kz: قازىرگى قوعامدا سينتەتيكالىق ەسىرتكىنى قولدانۋشىلار سانى جىل وتكەن سايىن كوبەيىپ كەلەدى. ونىڭ قالىپتى ەسىرتكىدەن ايىرماشىلىعى نەدە؟

توقتار تولەۋحان ۇلى: سينتەتيكالىق ەسىرتكى 2003 جىلدارى تاراي باستادى. ول تابيعي وسىمدىكتەردەن ەمەس، حيميالىق زاتتاردان جاسالادى. ۇزاق ۋاقىت بۇزىلماي ساقتالاتىندىقتان، ادام اعزاسىنا تابيعي ەسىرتكىلەرگە قاراعاندا ٴجۇز ەسە زيان. قازىرگى ۋاقىتتا سينتەتيكالىق ەسىرتكىنىڭ 2000-نان استام ٴتۇرى بار. جىل سايىن 300-400 جاڭا ٴتۇرى پايدا بولادى. ونىڭ ٴبىر ٴتۇرىنىڭ قۇرامىن زەرتتەپ بولعانشا، باسقا تۇرلەرى شىعىپ قويادى.

ساتىپ العان دەرت...

baq.kz: سينتەتيكالىق ەسىرتكى ادام اعزاسىنا قالاي اسەر ەتەدى؟

توقتار تولەۋحان ۇلى: سينتەتيكالىق ەسىرتكىنىڭ ٴدامىن ٴبىر رەت تارتقان ادام ٴوزىن ناشاقورمىن دەپ ساناي بەرسە بولادى، ويتكەنى ول بىردەن تاۋەلدىلىك تۋىنداتادى. ونىڭ ۋلىلىعى وتە جوعارى. ول ادام اعزاسىنا ٴتورت جولمەن اسەر ەتەدى. ٴبىرىنشى، جۇرەك-قان تامىرىن بىتەپ، 70-80% جاعدايدا ادام ومىرىنە ٴقاۋىپ توندىرەدى. ەكىنشى، دەنەنى تىرىستىرىپ، ەپيلەپسيالىق تالما دەرتىن تۋدىرادى. ٴۇشىنشى، تىنىس الۋ جولدارىنا كەرى اسەر ەتىپ، وكپە قابىنىپ، ادام اۋا جەتىسپەۋشىلىكتەن ٴجۇرىپ كەتۋى مۇمكىن. ٴتورتىنشى، پسيحيكالىق قىزمەتتىڭ اۋىتقۋشىلىعىن، ياعني پسيحوز تۋدىرادى. مۇنداي دەرتكە شالدىققان ادامنىڭ قۇلاعىنا ٴارتۇرلى دىبىستار ەستىلىپ، كوزىنە ەلەس كورىنىپ، بويىن قورقىنىش بيلەيدى نەمەسە اياق-قولى قارىسىپ، نەۆرولوگيالىق جاعدايلار تۋىندايدى. بىزگە كوبىنەسە وسى ٴتورتىنشى جاعدايعا تاپ بولعان ناشاقورلار كومەككە جۇگىنەدى.

baq.kz: ٴسىز سيپاتتاپ وتىرعان دەرت ٴتۇرى شيزوفرەنياعا ۇقسايدى. پسيحوديسپانسەردە وسىنداي جامان ادەتتەرتەن ادا بولسا دا سونداي دەرتكە دۋشار بولعاندار جاتىر. دەمەك، بۇلاردىڭ دەرتى «ساۋ باسىنا تىلەپ العان ساقينا» بولىپ تۇر عوي؟

توقتار تولەۋحان ۇلى: شيزوفرەنيا – جان دۇنيەنىڭ، ويلاۋ پروسەسىنىڭ اۋرۋى. ول گەندىك اۋرۋ. ال ۇزدىكسىز ىشىمدىك ٴىشۋ، ەسىرتكى قولدانۋ سياقتى جامان ادەتتەر وسىنداي دەرتى بار ادامنىڭ اۋرۋىنىڭ اسقىنۋىنا سەبەپ بولادى. مىسالى، اراقتى بىرنەشە جىل ۇزبەي ىشكەن، تابيعي ەسىرتكىنى بىرنەشە جىل ۇزبەي قولدانعان ادامنىڭ وسىنداي دەرتى اسقىنادى. ال سينتەتيكالىق ەسىرتكىنى 3-4 رەت قانا قولدانۋدىڭ ٴوزى جاسىرىن تۇردەگى شيزوفرەنيانىڭ بەلگىلەرى پايدا بولۋىنا ىقپال ەتەدى. ونىڭ قانشالىقتى زيان ەكەنىن وسىدان-اق تۇسىنۋگە بولادى. ەڭ جامانى، ناشاقورلىقتان ەمدەلىپ بولعان ادام كۇيزەلىسكە ۇشىراعان كەزدە پسيحيكالىق اۋىتقۋى قايتالانۋى مۇمكىن. ەسىرتكى – ادام ساناسىندا وشپەس ٴىز قالدىرىپ كەتەتىن زياندى زات. ەڭ وكىنىشتىسى – ناشاقور سونى بىلە تۇرا ونى اقشاعا ساتىپ الادى.

قىزىعۋشىلىقتان باستالاتىن قايعى

baq.kz: ناشاقورلاردى ەمدەۋ كەزىندەگى ەڭ قيىن كەزەڭ قانداي؟

توقتار تولەۋحان ۇلى: ەسىرتكىگە تاۋەلدى كەز كەلگەن ادامنان «ٴcىز ناۋقاسسىز با؟» دەپ سۇراساڭىز، ولار ەشقاشان ناۋقاس ەكەنىن مويىندامايدى. مەديسينا تىلىندە بۇل «اناگنوزيا»، ياعني اۋرۋىن جوققا شىعارۋ دەپ اتالادى. وسى كەزەڭ – ەڭ قيىن كەزەڭ دەر ەدىم. ٴوزىنىڭ ەسىرتكىگە تاۋەلدى ەكەنىن تۇيسىنبەگەن ادامدى قالاي ەمدەيسىز، وعان قالاي ەم قونادى؟ ادام تاماق ىشپەسە – قارنى اشادى، سۋ ىشپەسە – شولدەيدى، ال اۋا جۇتپاسا – تۇنشىعادى. ەسىرتكىگە تاۋەلدى ادام دا ەسىرتكى قولدانباعان كەزدە ٴدال وسى سەزىمدەردى باسىنان كەشىپ، مۇقتاج بولادى. ەسىرتكىنى قالاعان ۋاقىتىندا تاستاپ كەتەم دەپ ويلاعانمەن، الدەقاشان تاۋەلدى بولىپ قالعانىن سەزبەيدى. وسىلايشا كۇندەردىڭ ٴبىر كۇنىندە قالايشا ٴوزىنىڭ ەسىرتكى شەككەندە عانا قۋانىشقا بولەنەتىن ادامعا اينالعانىن بايقاماي قالادى.

baq.kz: ادامنىڭ ناشاقور بولۋىنا كوپ جاعدايدا نە تۇرتكى بولادى؟

توقتار تولەۋحان ۇلى: نەگىزگى سەبەپتەردىڭ ٴبىرى – وتباسى مۇشەلەرىنىڭ بىر-بىرىنە كوڭىل بولمەۋى. دارىگەردىڭ مىندەتى – ەمدەۋ، ٴمۇعالىمنىڭ مىندەتى – ٴبىلىم بەرۋ، ال اتا-انانىڭ مىندەتى – بالاعا تاربيە بەرۋ. بالانىڭ ٴومىرى، بولاشاعى ٴۇشىن تىكەلەي اتا-انا جاۋاپتى. بالاڭىزعا كوڭىل بولۋگە ۋاقىت تاپپاساڭىز، ول وزىنە كوڭىل بولەتىن جاعدايدى سىرتتان ىزدەيدى. مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن ادام نەگە ومىردەن ٴوز ورنىن تابا الماي جۇرەدى؟ ويتكەنى ماقساتقا جەتۋدى، ارمانعا قول سوزۋدى اتا-انادان باسقا ەشكىم ۇيرەتە المايدى. ەشتەڭە ۇيرەنبەگەن بالا نە ىستەيدى؟ ٴومىر جولىندا اداسىپ كەتەدى. توقسانىنشى جىلدارى تۇرمىستىق جاعدايدىڭ تومەن بولۋى، كۇيزەلىسكە ۇشىراۋ وسىنداي جامان ادەتكە الىپ باراتىن. ال قازىرگى ۋاقىتتا ەسىرتكىگە تاۋەلدى ادامداردىڭ كوبى وتباسىلىق جاعدايىنىڭ ناشارلىعىنان ەمەس، «ٴبىر ٴدامىن تاتىپ كورسەم» دەگەن جاي عانا قىزىعۋشىلىقتان-اق ەسىرتكىنىڭ قۇربانى بولىپ جاتىر.

ەل ەستىسە نە بولادى؟

baq.kz: ناشاقور مەن وتباسى مۇشەلەرىنىڭ قارىم-قاتىناسىنا توقتالىپ وتسەك. ولار ناشاقور وتباسى مۇشەسىنە قالاي كومەكتەسە الادى؟

توقتار تولەۋحان ۇلى: ٴبىز ناشاقورمەن عانا ەمەس، ونىڭ وتباسى مۇشەلەرىمەن دە وڭالتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەمىز. ويتكەنى ٴار ناشاقور – ٴوز وتباسىنىڭ قايعىسى. ناشاقورى بار وتباسى مۇشەلەرى سوزىلمالى كۇيزەلىستە ۇشىرايدى. ۇنەمى سونداي كۇيدە جۇرگەن ادامنىڭ قان قىسىمى جوعارىلاپ، ينفاركت، ينسۋلت بولادى. ٴتىپتى، ناشاقوردىڭ جانىندا بولاتىن وتباسى مۇشەلەرى قاتەرلى ىسىك، پسيحوز سياقتى اۋىر دەرتكە شالدىعادى. وسىنداي جاعدايدىڭ الدىن الۋ ٴۇشىن الدىمەن وتباسى مۇشەلەرىنىڭ مەديسينالىق كومەككە جۇگىنۋگە دەگەن كوزقاراسىن وزگەرتۋگە تىرىسامىز. كوبى پسيحياتر، ناركولوگ كومەگىنە جۇگىنۋدەن قورقادى، ٴتىپتى ۇيات سانايدى. باستاپقىدا ولار «مەنىڭ بالام ناشاقور بولۋى مۇمكىن ەمەس» دەپ ٴجۇرىپ ۋاقىت وتكىزىپ الادى. ال ناشاقور ەكەنىنە مويىنسۇنعاننان كەيىن «ۇيات-اي! ەل ەستىسە نە بولادى؟!» دەگەن ويمەن ٴجۇرىپ تاعى دا ۋاقىت جوعالتىپ الادى. ودان كەيىن عانا دارىگەرگە اپارۋعا شەشىم قابىلدايدى. كوپ جاعدايدا تىم كەش بولىپ جاتادى، سەبەبى ادامنىڭ ٴومىرى – جىڭىشكە جىپتەي. ول كەز كەلگەن ساتتە ٴۇزىلىپ كەتەدى...

baq.kz: ناشاقور ەكەنىن ٴتۇسىنىپ، ٴوز ەركىمەن ەمدەلۋ ٴۇشىن كەلەتىندەر بار ما؟

توقتار تولەۋحان ۇلى: ەگەر ناشاقور تاۋەلدىلىكتىڭ باستاقى كەزەڭى – قىزىعۋ كەزەڭىندە كەلسە – جاقسى ناتيجە بولادى. ٴبىزدىڭ ورتالىقتا ٴانونيمدى كابينەت بار. ناشاقور ٴوز ەركىمەن كەلىپ، ەمدەلگىسى كەلەتىنىن ايتسا، ەسەپكە قويماي ەمدەيمىز. 2019 جىلعا دەيىن قازاقستانداعى بارلىق ەمحانادا پسيحوتەراپيالىق ورتالىق اشىلادى. سول جەردە ٴبىزدىڭ پسيحولوگ، ناركولوگتار كومەك كورسەتە باستايدى. وكىنىشكە قاراي، بىزدە ٴوز ەركىمەن كەلەتىندەردىڭ كوبى تولىققاندى ەمدەلۋ ٴۇشىن ەمەس، اعزاسىن ۋاقىتشا دەمالدىرىپ الۋ ٴۇشىن كەلەدى. نيەتىن تۇزەپ، ەسىرتكىدەن تولىققاندى باس تارتىپ، ەل قاتارلى ٴومىر سۇرۋگە تالپىناتىندار وتە از.

baq.kz: وسىنداي ناۋقاستاردىڭ جامان اۋراسىنان قالاي قورعاناسىز؟

توقتار تولەۋحان ۇلى: پسيحولوگيالىق قورعانىس تۇرلەرى كوپ. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ مىقتى قورعانىس – مىنەز. دارىگەردىڭ مىنەزى قاراڭعىلىقتان ساۋلە كورە بىلەتىن، كەي جاعدايلارعا يرونيامەن قاراي بىلەتىن مىنەز بولۋى كەرەك. ناشاقورلارمەن جۇمىس ىستەيتىن دارىگەرلەر مىندەتتى تۇردە كاسىبي دەفورماسياعا ۇشىرايدى. ال ونداي جاعدايدان اۋلاق بولۋ ٴۇشىن – ٴوزىڭ تاڭداعان سالانى جاقسى كورۋىڭ كەرەك. مەن ٴوزىمنىڭ جۇمىسىمدى جاقسى كورەم. وسى سالاعا 30 جىلىمدى ارنادىم. ستۋدەنتتەرگە دە ساباق بەرىپ، بار بىلگەن تاجىريبەممەن ٴبولىسىپ كەلەم.

ەسىرتكى – اتا-باباڭنان قالعان اس ەمەس

baq.kz: ستاتيستيكا بويىنشا، 2010 جىلى قازاقستاندا 56 مىڭ ناشاقور بولسا، 2018 جىلى بۇل كورسەتكىش 20 مىڭعا دەيىن تومەندەگەن. ولاردىڭ ازايۋىنا دارىگەرلەر ىقپال ەتتى مە، الدە جالپى قوعامنىڭ يماندىلىققا، سالاماتتى ٴومىر سالتىن ۇستانۋعا بەت بۇرعانىنىڭ اسەرى مە؟

توقتار تولەۋحان ۇلى: بۇل كورسەتكىشتى دارىگەرلەر عانا وزگەرتكەن جوق. جالپى سوڭعى ون جىلدا ادامداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى تۇزەلىپ، سالاماتتى ٴومىر سالتىنا دەن قويۋى بايقالادى. مىسالى، توي-تومالاققا بارعاندا اراق-شاراپ كوبىنەسە ىشىلمەگەن، ٴتىپتى اۋزى اشىلماعان كۇيدە قالادى. وسىنداي قاراپايىم جاعدايدان-اق قوعامدا وڭدى وزگەرىس بولىپ جاتقانىن بايقاۋعا بولادى. اراق، ەسىرتكى – اتا-بابامىزدان قالعان اس ەمەس. اراق پەن ەسىرتكىنى سوڭعى 2، 3 ۇرپاق قانا قولداندى، سول سەبەپتى ٴبىز بۇل جامان ادەتتەن تۇبەگەيلى ارىلا الامىز.

baq.kz: كۇيزەلىسكە، جامان ادەتكە بەيىم ادامدارعا دارىگەر رەتىندە قانداي كەڭەس ايتاسىز؟

توقتار تولەۋحان ۇلى: ارمانداۋدان، ماقساتقا ۇمتىلۋدان قورىقپاۋ كەرەك. 1980 جىلى مەدينستيتۋتقا تاپسىرىپ، تۇسە الماعان تانىسىم بار. ول التى جىل قاتارىنان وقۋعا تاپسىرىپ، تۇسە الماعانىمەن، جەتىنشى جىلى ماقساتىنا جەتتى. قازىرگى ۋاقىتتا ول استانادا جوعارى ساناتتى دارىگەر-پەدياتردىڭ ٴبىرى. مىنە، ارمانعا ۇمتىلىس قالاي بولۋ كەرەك! ەسىرتكى – باستاپقىدا سەنى قۋانىش سەزىمىنە بولەگەندەي بولعانىمەن، شىن مانىندە ول – قۇتىلۋىڭ قيىن بولاتىن قارماق. ول قارماققا ىلىنگەن ادام ٴوز ٴومىرىن عانا ەمەس، وتباسىنىڭ باسقا مۇشەلەرىنىڭ دە ٴومىرىن ويرانداپ، جانىن اۋىرتادى. ال ونداي ٴومىردىڭ نە ٴمانى بار؟ وتباسىڭنىڭ باقىتى بولعىڭ كەلە مە، قايعىسى بولعىڭ كەلە مە؟ تاڭداۋ مۇمكىندىگى وزىڭدە.

baq.kz: سۇحباتىڭىز ٴۇشىن راقمەت!

p.s. بۇعان دەيىن قازاقستاندىقتار ەسىرتكىنىڭ قانداي تۇرىنە تاۋەلدى ەكەنى جانە ەسىرتكى ساۋداسى قالاي ٴوربيتىنى تۋرالى جازعان بولاتىنبىز. قر ٴىىم مەملەكەتتىك ٴتىل جانە اقپارات دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى الماس سادۋبايەۆتىڭ ايتۋىنشا، بيىل رەسپۋبليكا اۋماعىندا ەسىرتكىنى تاراتۋعا قاتىسى بار 1 800 ينتەرنەت-رەسۋرس انىقتالىپ، ونىڭ 1 ٴ680-ى بۇعاتتالعان. قالعان ماتەريالدار اقپارات جانە كوممۋنيكاسيالار مينيسترلىگىندە قارالۋدا.

وبلىستاردىڭ اتاۋى

ەسىرتكى قۇرالدارى مەن پسيحوتروپتى قولدانۋدان تۋىنداعان پسيحيكالىق جانە مىنەز-ق ۇلىق بۇزىلۋلارى بار ناۋقاستاردىڭ كونتينگەنتى

ابسوليۋتتىك سانى

2013 ج

2014 ج

2015 ج

2016 ج

2017 ج

2018 ج

9 ايى

قازاقستان رەسپۋبليكاسى

38203

33847

31046

27407

24883

22865

اقمولا

1101

857

832

734

652

574

اقتوبە

2224

2205

2124

2001

1783

1500

الماتى

1538

1243

910

837

839

751

اتىراۋ

882

780

778

813

795

772

باتىس قازاقستان

1029

996

736

703

675

656

جامبىل

2797

2656

2451

1994

1981

1586

قاراعاندى

3885

3306

2814

2260

2017

1669

قوستاناي

3516

3150

2391

2006

2077

2094

قىزىلوردا

1609

1066

916

861

872

793

ماڭعىستاۋ

1629

1623

1545

1456

1293

1154

وڭتۇستىك قازاقستان

2865

2823

2801

2668

2235

1903

پاۆلودار

3957

3833

3798

3136

2213

2017

سولتۇستىك قازاقستان

760

747

788

786

789

756

شىعىس قازاقستان

3543

3172

3029

3045

2946

2761

استانا قالاسى

3052

2207

2443

2108

2047

2240

الماتى قالاسى

3816

3183

2690

1999

1669

1639

فوتولار: اۆتور


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي