BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

قازاقتىڭ گەنەتيكالىق كودى ەشبىر ۇلتقا ۇقسامايدى

استانا. 5 اقپان. baq.kz - اقش-تىڭ ۇلتتىق گەوگرافيالىق قوعامى 200-گە تارتا مەملەكەتتى نىساناعا الىپ، ٴار ەلدىڭ تۇرعىندارىنىڭ سۋرەتتەرىن ساراپقا سالىپ، قازاقستاندىقتاردى عالامشاردىڭ ەڭ ادەمi حالقى دەپ تانىعان.  

ساراپشىلار استانا مەن الماتىدان تۇسىرىلگەن 100-گە جۋىق فوتوسۋرەتتى نازارعا العان ەكەن. سونىمەن قاتار عالامتور ارقىلى بۇل ساۋالناماعا قاتىسقان الەمنىڭ 3000-عا جۋىق تۇرعىنىنىڭ باسىم بولىگى قازاقتاردى ەڭ سۇلۋ ۇلت دەپ تاپتى. زەرتتەۋ توبىنىڭ ٴتوراعاسى داللەس سكۋلي: «بۇل – سيرەك كەزدەسەتىن تاجىريبە. ويتكەنى فوتوسۋرەتتەردى تانىمال جەلى facebook-تەگى قاراپايىم حالىق باعالادى. سوندىقتان دا ٴبىز حالىقتىڭ بورانداي ۇيىتقىعان باعاسىنىڭ استىندا قالدىق. ولاردىڭ باعالارى دا ٴارتۇرلى بولىپ وتىردى. ٴبىر سۋرەتتى بىرەۋلەرى «تارتىمدى»، «جاعىمدى» دەسە، ەندى بىرەۋلەرى ٴتىپتى «قاتارداعى»، «جاعىمسىز» دەپ باعالاپ جاتادى» دەپ جاۋاپ بەرىپتى. زەرتتەۋ بويىنشا 4،67 كوەففيسيەنتتى داۋىس جيناعان قازاقتار كوش باستاپ، 4،63 كوەففيسيەنتپەن برازيليالىقتار ەكىنشى ورىنعا جايعاسقان. ودان كەيىنگى ورىنداردى 4،11 كوەففيسيەنتپەن كۋبالىقتار، 4،02 كوەففيسيەنتپەن يتاليالىقتار، 4،02 كوەففيسيەنتپەن يسپاندىقتار بولىسكەن. وتانداستارىمىزدىڭ كوركى جاڭا گۆينەيا تۇرعىندارى مەن ەۋرووداق ەلدەرىن قاتتى تامساندىرسا كەرەك. ازيانىڭ وڭتۇستىك شىعىسىنداعى ەلدەر دە جەرلەستەرىمىزدىڭ ادەمىلىگىن مويىنداپ، ينتەرنەتكە ٴوز ۇندەرىن قوسقان.
قازاقتىڭ جەتى اتا اۋىسپاي قىز الىپ، قىز بەرۋگە تىيىم سالعان دالا زاڭىنا بۇكىل الەم تاڭدانا، تاڭعالا قارادى. شاماسى كەل­گەن­دەرى قازاقتىڭ قىزىنىڭ قۇلاعىنا سىرعا سالىپ، الەمدەگى ەڭ «سامو­رود­نىي» تازا قان ارقىلى تۇقىمى­نىڭ كوشىن تۇزەتىپ العىسى كەلدى. مىسالى، اقش-تاعى تارالىمى اجەپتاۋىر ورىس تىلىندە شىعاتىن «نوۆىي مير» گازەتىندە برۋك سميت دەگەن اقش ازاماتى 2012 جىلعى قىركۇيەك ايىنداعى نومىرىندە جالعىز ۇلىنىڭ 1996 جىلى قازاق قىزىنا ۇيلەنگەنىن بىلاي دەپ سۋ­رەتتەيدى. «مەن قازاق دەگەن ۇلت جاي­لى بۇرىن ەستىمەپپىن. كەلى­ٴنىم­ٴنىڭ وتىنىشىمەن قازاقستانعا با­رىپ قايتتىق. ماعان قازاقتار شەتىنەن بىر-بىرىنە قاتتى ۇقسايتىن سۇلۋ ۇلت بولىپ كورىندى. ٴقازىر ەكى نەمەرەم بار. نەمەرەلەرىمنىڭ بىرەۋىنىڭ اتىن قازاقتاردىڭ قۇرمەتىنە كا­ميل­لا دەپ قويدىق». ودان ٴارى برۋك سميت نەمەرەلەرىنىڭ امەريكالىق ۇلتقا ۇقسامايتىنىن جانە مۇنداي «قۇدالىقتار جالعاسا بەرسە، الداعى جىلداردا اقش-تىڭ جاڭا تۇرپات­تى ازاماتتارى پايدا بولاتىنىن ايتىپ، وقىرمانىن قۋانىشىمەن بولىسۋگە اسىققان.

مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى ازا­ماتشانىڭ ٴبىزدىڭ قازاقتارعا دەگەن الا-بوتەن ىقىلاسىنىڭ استا­رى بار. سەبەبى قازاقتىڭ سىر-سىمباتى كەشە دە، بۇگىن دە الەمدە تالاي مەن دەگەندەردىڭ كوزىنىڭ جاۋ­ىن الدى. كۇنى كەشە عانا ٴوزى­ٴمىزدىڭ ٴسابينا التىنبەكوۆا 1،5 ملرد قىتايدى تاڭعالدىرسا، سول قىتايدا تاعى ٴبىر قانداسىمىز قا­لىڭ ەلدى مويىنداتتى. كۇنبيكە ەسىم­ٴدى قازاق قىزى جۋىردا وتكەن بۇكىلقىتايلىق قىز سىنى باي­قاۋى­­نىڭ باس جۇلدەسىن يەلەندى. بۇل ٴداستۇرلى بايقاۋ قىتايدى مە­كەن ەتەتىن 56 ۇلت وكىلى اراسىندا وتكىزىلەدى. دەمەك، 56 ۇلتتىڭ ىشىندە قازاقتىڭ سۇلۋى توپ جارىپ شىق­تى.

قوعام قايراتكەرى جاراسباي سۇلەيمەنوۆتىڭ پايىمداۋىنشا، قازاق ۇلتىنىڭ سۇلۋلىعىنىڭ تول­عان ايداي تولىقسي تۇسۋىنە تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ ازاماتى اتاندىق دە­گەن كوڭىل كۇي، زاماناۋي كوسمە­تيكا اسەر ەتتى. دەگەنمەن قازاققا عانا ٴتان سۇلۋلىققا ەل ىشىندە دە، سىرت­تان دا ٴتونىپ تۇرعان ٴقاۋىپ بۇرىن­عىعا قاراعاندا ەسەلەنىپ كەتتى. سوڭعى 20 جىلدا الىس-جا­قىن شە­تەل­دەرگە 20 مىڭ بالامىز­دىڭ ساتى­لىپ كەتكەنى دە، قازاق قىزدا­رىنىڭ شەتەلدىكتەرمەن باس قوسىپ جاتقانى دا ٴبىزدىڭ قانى­مىزعا اسەر ەتپەيدى. سەبەبى ولار­دىڭ قازاق­تى­عى وزدەرىمەن بىتەتىن توپ، ولاردان تۋعان تولقىن ەشقا­شان قازاق بو­لىپ سانالمايدى. ەڭ باستى – ٴقاۋىپ ٴوز ىشىمىزدە. ٴبىرىنشى ٴقاۋىپ – با­لالار ۇيىندە تاربيەلەنىپ جاتقان بالالار. ولاردىڭ ٴاتى-جونى قازاق­شا بولعانمەن، ونىڭ زا­تىن، رۋىن تۇگەندەپ جاتقان ەش­كىم جوق.

– «جەتى اتاسىن بىلمەگەن جەتە­ٴسىز». جەتى اتاسىن بىلمەۋ – بالانىڭ كىناسى بولسا، اكەنىڭ كۇناسى. ال جەتى اتامدى ٴبىلدىم دەپ، جەتى كىسى­ٴنىڭ ەسىمىن تىزبەلەپ بەرگەننەن نە قايىر؟ جەتى اتانى ٴبىلۋ دەگەنىمىز – جەتى اتادان بەرى كەلە جاتقان ونەگە مەن وسيەتتى، اتا كاسىپ پەن اتالى ٴسوزدى، ولاردىڭ ٴومىر ٴسۇرۋىن، ٴومىر سۇرگەن ٴداۋىرىن، ياعني كەمى (ٴار اتانى 25 جىلدان ەسەپتەگەندە) 175 جىلعى ۇلتتىڭ تاريحىن ٴبىلۋ دەگەن تانىم ەمەس پە؟ ٴقازىر بالا­لار ٴۇي­ىندە دەمالىپ جاتقان جەتىم­دەردىڭ 70 پايىزى – قازاق بالالارى. ٴبىز ولاردىڭ تەگىن بىلمەيمىز، رۋىن بىلمەيمىز. كۇنى ەرتەڭ ولار وتبا­سىن قۇرار كەزدە ٴوزىنىڭ باۋىرىمەن باس قۇراپ قالمايتىندىعىنا ەش­كىم كەپىلدىك بەرمەيدى. بۇل – ٴبىر. ەكىنشىدەن، قىزمەت بابىمەن وتىز­دى ورتالاپ، قىرىقتى جەلكەلەپ بارىپ، ٴوزى ٴۇشىن بالا تابۋعا شەشىم قابىلداپ جاتقان قازاق قىزدارى بالاسىنا اكەسىنىڭ ەمەس، ٴوزىنىڭ تەگىن بەرەدى. بۇل دا – ۇلكەن ىندەت­ٴتىڭ باسى. بالا اكەسى كورگەنسىز بول­سا دا، ٴوز تەگىن الۋى كەرەك. مۇنى ەر-ازا­مات قانا ەمەس، بالانىڭ اناسى، ٴتىپتى قىزدىڭ اكە-شەشەسى ٴوز جاۋاپ­­كەرشىلىگىنە الۋى ٴتيىس. بۇل – دالا زاڭى، بۇل – بابا زاڭى، – دەيدى جاراسباي سۇلەيمەنوۆ.

شىنىن ايتۋ كەرەك، ٴبىزدىڭ قا­زاق قوعامىندا بۇل باعىتتا قانداي زەرتتەۋ جۇرگىزىپ جاتقانىنان ٴبىز بەيحابارمىز. دەسە دە، الەمنىڭ كەي­ٴبىر ەلدەرىندە وعان ەرەكشە ٴمان بەرىپ قاراپ كەلەدى. مىسالى، سىرت كەيپى عانا ەمەس، تۇرمىس سالتى ٴبىز­گە ۇقساستاۋ كەلەتىن جاپون ۇل­تىن­دا قانى ٴبىر نەمەرە تۋىس نەمەسە بولە، ناعاشى جيەندەردىڭ بىر-بىرىمەن ۇيلەنۋىن قولدامايدى. وتكەن جىلى تۇركيا ۇلتتىڭ قانىن تازا­لاۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك باع­دارلاما قابىلداپ، ەل ىشىندە ٴتۇسىن­دىرمە جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقان كورىنەدى. سەبەبى ول ەلدىڭ قالتالى ازاماتتارىنىڭ بالالارى اراسىندا سوڭعى ٴجۇزجىلدىقتا باي­لىعىمىز وزگەگە كەتپەسىن دەگەن نيەتپەن تۋىستاس ادامداردىڭ بىر-بىرىنە ۇيلەنۋى كەڭ ەتەك الا باس­تاعان. بىزگە مۇنى سول ەلدە تۇراتىن تۇرىك باۋىرىمىز احمەت تاشاعىل ايتتى.

ال حv عاسىردىڭ ورتاسىندا كەرەي مەن جانىبەك حاندار دەربەس قازاق مەملەكەتىن قۇرعان كەزدە شەجىرەگە ودان سايىن ٴمان بەرىپ، وعان بەكزات ونەر دەپ قانا قاراماي، ىشكى استارىنا ٴۇڭىلىپ، سالاۋاتتى­لىققا باستايتىنىن تۇسىنۋگە تىرىستى. ەلدىڭ نەگىزگى تىرەگى ۇلت بولسا، ونىڭ ۇرپاعىنىڭ ساۋ بولۋى، ەلدىڭ دامۋى ٴۇشىن وتە ماڭىزدى ەكەنىن جاقسى ٴتۇسىندى. مەملەكەتتى نىعايتۋدىڭ بىردەن-بىر جولى قوعام­نىڭ ٴاربىر مۇشەسىنىڭ دەنىنىڭ ساۋلىعىندا ەكەنىن باسشىلىققا الىپ، بيلەر كەڭەسىمەن ماقۇلدا­نىپ، بۇگىنگىشە ايتقاندا، ارنايى تۇجىرىمداما دايىندالدى. ەل ىشىندەگى ٴاپسانا، اڭىزدار قازاق­تىڭ گەنەتيكالىق كودى جەتى اتادان باستالاتىنىن، بۇل تۇجىرىمدى ەڭ العاش قازاقتىڭ ايگىلى شيپاگەر عالىمى وتەيبويداق تىلەۋقابىل­ ۇلى از-جانىبەك حانعا ۇرپاق تازا­لىعى مەن دەنىنىڭ ساۋلىعى ٴۇشىن «جەتى اتاعا دەيىن ۇيلەنبەۋ، ٴجون-جوسىقسىز سۇيىسپەۋ جانە نەكە تازالىعىن ساقتاۋ» تۋرالى ۇسىنىس ايتىپ، حان جارعىسىنىڭ شىعۋىنا ىقپال ەتكەن كورىنەدى. دەمەك، اتا-بابالارىمىز ٴدال قازىرگىدەي دنك-نى تولىق زەرتتەمەسە دە، جاقىن ادامداردىڭ وتباسىلى بولۋىنان سان الۋان دەرتتىڭ ەتەك الاتىنىن جەتىك بىلگەن.

دامىعان ەلدەردە ادامنىڭ تۇقىم قۋالايتىن 50-55 ٴتۇرلى اۋرۋ­لارىنا تەست جاسايتىن گەنەتي­كا­لىق كونسۋلتاسيالاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنىڭ ٴوزى كوپ نارسەنى اڭعارتا­تىنىن ايتادى. مىسالى، كونە زامان وركەنيەتىنىڭ وشاعى ايگىلى مىسىر ەلىندە ب.د.د. 59 جىلى ٴحى پتولەمەي پەرعاۋىن باقيلىق بول­عان­نان كەيىن تاق مۇراگەرلىگىنە 16 جاسار قىزى كلەوپاترا مەن 13 جاسار ۇلى پتولەمەي قالعان ەدى. وسى ەلدىڭ پتولەمەي پەرعاۋىندار اۋلەتىنىڭ سوڭعى پاتشايىمى، الەم تاريحىنداعى بەلگىلى تۇلعالاردىڭ ٴبىرى كلەوپاترا سول زامانداعى مىسىر عۇرپىنا وراي، ٴوزىنىڭ تۋعان ىنىسىنە تۇرمىسقا شىققانى بەلگىلى. جالپى، بۇل اۋلەتتىڭ جەر بەتىنەن جوق بولىپ كەتۋىنە عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، تۋىس ادامداردىڭ قان ارالاسۋى بىردەن-بىر سەبەپ بولعان. وسىعان ۇقساس تاعى ٴبىر مىسال. 1917 جىلى تاقتان قۇلاتىلعان رەسەي پاتشاسى ٴىى نيكولايدىڭ بالاسى گەموفيليا (قان توقتامايتىن اۋرۋ) سىرقاتىمەن اۋىرىپ، سونى گيپنوز ارقىلى ەمدەپ جازعان ۆا­لەنتين راسپۋتين پاتشا سارايىندا ۇلكەن بەدەلگە يە بولعان. تا­ريح­شىلار بالانىڭ مۇنداي اۋرۋعا دۋشار بولۋ سەبەبىن، اقسۇيەك اۋلەت رومانوۆتاردىڭ ٴوزارا قىز الىسا بەرگەندىگىمەن بايلانىستىرادى.

ارينە، ٴبىز بۇل تۇرعىدا ەشقان­داي شارۋا اتقارىپ جۇرگەن جوقپىز دەۋىمىز بەكەرشىلىك بولار. قازاق­تىڭ انتروپولوگيا سالاسىنا ٴول­شەۋ­ٴسىز ەڭبەك سىڭىرگەن ورازاق سما­عۇلوۆ اعامىزدىڭ مەرزىمدىك با­­سى­­­لىم بەتتەرىندە جاريالانعان ماقالالارىنان حالقىمىز تۋرالى ٴبىرلى-جارىم دەرەكتەردى وقىپ قالا­مىز. بiراق ٴبىزدىڭ دە وزگەنىڭ الدىندا كەۋدە كەرىپ كورسەتەتىن ماقتانىشى­مىز كوپ-اق. ۇلتىمىز ٴۇشىن ۇپاي تۇگەلدەيتىن قانشاما جاقسى جاعداي­لار بار. سونىڭ ٴبىرى – قان تازالىعى. ارينە، ٴقازىر جا­ھان­دانۋ زامانىندا ەكونوميكا ٴتارىزدى ادامنىڭ قانى دا ٴبىر-بى­رىمەن ينتەگراسيالانىپ كەتتى. جا­قىندا ورىس باسىلىم­دارى ا.پۋ­ش­كيننەن تاراعان ۇر­پاق­تىڭ سانىن ٴبىراز جەرگە اپارىپ تاستادى. الەم­دىك باسىلىمدار «شىڭعىس حانمەن گەنەتيكالىق كو­دى ٴبىر ادامداردىڭ سانى ميل­ليو­ننان اسىپ كەتتى» دەگەن اقپا­رات­تى ٴبىراز جىلدان بەرى ايتىپ كەلەدى. ەگەر ولارعا سەنسەك، الەمدە ٴاربىر ٴجۇزىنشى ادام – شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاعى. ٴقازىر عىلىمنىڭ دامىعا­نى سونشا، جەر باسىپ ٴجۇر­گەن ادام ەمەس، انا جاتى­رىندا جات­قان شا­را­ناعا دا دنك ساراپ­تاماسى ار­قىلى ونىڭ كىمگە تيەسىلى ەكەنىن انىقتاپ بەرەدى.

قازاقتىڭ گەنەتيكالىق كودىن انىقتاۋعا تالپىنىپ جۇرگەن جاس عالىم جاڭابەك جاقسىعاليەۆ 1989 جىلى ۇلتتىڭ گەنەتيكالىق كودىن انىقتاۋمەن اينالىساتىن كارىس عالىمدارى دۇنيەجۇزىندەگى ەڭ تازا قان – قازاقتاردا. ولار جەتى اتا اۋىسپاي بىر-بىرىمەن قىز الىس­پايدى دەگەن تۇجىرىمعا كەلگەن» دەگەن ويدى العا تارتادى. ال بەلگىلى عالىم تۇرسىن جۇرتباي بەكزادا­لىق­تىڭ، مىرزالىقتىڭ، شەكسىز وك­تەمدىكتىڭ، باق-داۋلەتتىڭ ۇرپاقتان-ۇرپاققا اۋىسىپ، وزدەرىن ەرەكشە جاراتىلعان تۇقىم ەسەبىندە مارا­پات­تايتىن «قاراكوكتىڭ» بالاماسى وزگە ۇلتتا دا ۇشىراساتىنىن ايتا­دى.

– شىڭعىس حاننىڭ اتا-بابا­سىنىڭ نۇردان جارالۋى، ەۋروپا­داعى اسىل تەكتىلەردىڭ «گولۋبايا كروۆ» دەپ اتالۋى سوعان سايادى. «قا­زاقتار – شىعىستىڭ فرانسۋز­دارى» دەگەن ٴسوزدى اسقار سۇلەي­مە­نوۆ «جوق، قاتەلەسەسىز، «فرانسۋز­دار – ەۋروپانىڭ قازاقتارى» دەپ تۇزەت­كەن ەكەن. بۇگىن ٴپاريجدى قوي­ىپ، جاپوندار – التايدان اۋىپ بارعان ٴبىزدىڭ قانداسىمىز دەپ ٴجۇر­ٴمىز. بۇل دەرەكتى جاپون عا­لىم­دارىنىڭ ٴوزى مويىندايدى. تاعى ٴبىر ٴتۇيىندى ماسەلە – قازاق ۇعى­مىندا ادام بويىنداعى فيزيولو­گيالىق جانە مىنەز-قۇلقى ەرەكشە­لىكتەرى اتا-اكە جاعىنان بەرىلەدى دەگەن سەنىم قالىپتاسقان. ال شەشە جاعىنان تۋعان بولەلەردىڭ وتاۋ قۇر­عانىنا اسا ٴمان بەرىلمەيدى. رە­سەيدە قۇ­رىل­عان تەكتولوگيا اكادە­مياسىندا اكە-شەشەنىڭ قانىنان بەرىلەتىن گەنەتيكاسى بەردەي ٴرول اتقارا­تىندىعىن العا تارتۋدا، –دەيدى تۇرسىن جۇرتباي.

قازاقتىڭ قانى جانە جەتى اتا اراسىنداعى بايلانىس تۋرالى ٴبى­راز عىلىمي ەڭبەك جاريالاپ ۇلگىر­گەن جاس عالىم نۇربول بايماحانوۆ ححi عاسىردا قازاقتىڭ قانىن وزگە ۇلتتارمەن ٴبولىپ-جارىپ قاراۋ كۇلكىلى ەكەنىن، بۇل گەنەتيكالىق تۇرعىدا قاننىڭ جانارۋىنا، ۇلت­تىڭ سىر-سىمباتىنىڭ بارىنشا اشىلا تۇسۋىنە سەبەپشى بولعانىن ايتادى.

– قازاقتاردىڭ گەنەتيكالىق پورترەتىنىڭ 55-60 پايىزى شىعى­س­ا­زيالىق پوپۋلياسياعا جاتادى. بۇل ٴسىبىر مەن موڭعوليا. ال 15-20 پايىزى ەۋروپالىق، 15-17 پايىزى تاياۋ شىعىس پەن ورتالىق ازيا پوپۋلياسياسىنا جاتادى. بۇل قا­زاق­تىڭ سوڭعى ٴۇش عاسىرداعى بەي­نەسى. ٴبىراق سوعان قاراماستان، بۇكىل الەمنىڭ نازارى قازاقتىڭ قانىنا اۋىپ وتىر. ٴبىزدىڭ گەنەتيكالىق كودىمىز جەتى اتا اۋىسپاي قىز الىپ، قىز بەرمەۋدى اماناتتاپ كەت­كەن بابالارىمىزدىڭ زاڭىمەن باي­­لا­نىستى ما دەپ قالامىن. سەبە­ٴبى بابالارىمىزدىڭ تىرشىلىگى دالا­مەن، اشىق اسپان ارقىلى – عارىش­پەن جانە مالمەن تىعىز بايلانىس­تا بولعان. بۇل – ٴالى قا­ٴزىر­گى عىلىم ٴۇشىن تۇرەن تۇسپەگەن تاقى­رىپ. ٴبىراق ٴبىزدىڭ بابالارى­مىز ەرتە زامانداردا-اق جەتى اتا­عا دەي­ٴىن ٴوزارا قان ارالاستىرۋعا بول­­مايتى­نىن بارشا تۇرىك تاي­پالارى­نىڭ ىشىندە ەڭ الدىمەن ٴتۇسىندى. سون­دىقتان قان تازالىعىن ساقتاي­مىز دەسەك، اتا-بابا ٴداس­ٴتۇرى­نە ادال بولايىق، – دەيدى نۇربول بايما­حانوۆ.

دەمەك، قازاقتىڭ گەنەتيكالىق قودى الەمدە ەشبىر ۇلتقا ۇقسا­ماي­دى. بۇل الەمدەگى سۇلۋلىق، ادەمىلىك اتاۋى قازاقتىڭ قانىنان كۇش الىپ تۇر.  


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي