ٴماريا شوقايدى اناسىنداي ارداق تۇتقان قازاقتىڭ كەيىنگى تاعدىرى قالاي بولدى؟ - تۇركيا قازاقتارى|01 قاڭتار 2014، 00:00
BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

ٴماريا شوقايدى اناسىنداي ارداق تۇتقان قازاقتىڭ كەيىنگى تاعدىرى قالاي بولدى؟

 استانا. 7-قاراشا. baq.kz – تاعدىر ايداپ، ٴبىر جىلدارى تۇركياعا ەميگرانت بولىپ كەلگەن ٴالىم المات وسى جاقتا تۇراقتاپ قالدى. سيمفونيالىق وركەستردە 25 جىلداي قىزمەت اتقارعان. قازاقتىڭ العاشقى مادەنيەت ٴمينيسترى تەمىربەك جۇرگەنوۆ جيەنى. بۇرىنعى تەگى ٴابسالاموۆ بولعان. وتكەن عاسىردىڭ 20-شى ٴالىبي جانگەلديننىڭ ۇيىندە تۇرىپتى. «جانگەلدين تۋرالى ٴتۇرلى قاۋەسەتكە سەنبەيمىن. قازاقستانداعى گولوششەكيننەن كەيىنگى ەكىنشى ادام سول ەدى عوي»، - دەيدى قارت. ەندەشە شەجىرەشە قارتتىڭ كەيىنگى تاعدىرى قالاي بولدى؟ ەلدەن گەرمانياعا قالاي كەتتى؟ ٴماريا شوقايمەن تانىستىعى قاشان باستالدى؟ نەلىكتەن «مۇستافا شوقايدىڭ جيەنى» دەپ اتالدى؟ ساۋالدارعا جاۋاپتى مىنا ماقالادان تولىق الا الاسىز.

 ستامبۇلداعى شەجىرەشى قارت ٴالىم المات 1917 جىلى اقتوبە وبلىسى، ىرعىز اۋدانىنىڭ ورتالىعىنان 25 شاقىرىم جەردەگى اققۇم جايلاۋىندا دۇنيەگە كەلگەن. ەندەشە قارتتىڭ ٴوز اۋزىنان جازىپ العان سۇحباتتى ۇسىنامىز. اكەمنىڭ اكەسى تورەمۇرات سول ايماقتا بولىس بولىپتى. ٴوز اكەمنىڭ اتى ٴابدىسالام. تورەمۇراتتىڭ اكەسى المات. الماتتىڭ اكەسى تۇعابەرگەن. بەسىنشى اتامنىڭ اتى كيتباي. ال التىنشى اتام قالاڭ دەگەن كىسى ەكەن. رۋىس شومەكەي. كىشى ٴجۇز – الىمنەن تارايدى. 70 جىلدان استى تۇرىكشە سويلەي باستاعانىما، قازاقتىڭ كەيبىر سوزدەرىن ٴتىپتى ۇمىتىپ قالسام كەرەك. اقتوبەدە 7 كلاسس بىتىرگەن سوڭ، مەنى اعام تاشكەنتكە الىپ باردى. وندا مەن مۋزىكا مەكتەبىندە وقىدىم. تاشكەنتتە اكەم جاعىنان ٴتۇپ ناعاشىم تەمىربەك جۇرگەنوۆ وزبەكستاننىڭ حالىق-اعارتۋ كوميسسارى ەدى. بۇل 1931 جىل بولاتىن.

 

 

جاس كەزىمدە دومبىرادا ٴتاپ-تاۋىر وينايتىنمىن. تاشكەنتكە بارعانىمدا ماتەماتيكا ماماندىعىن يگەرەم دەپ ويلاعان ەدىم. ناعاشىم: «قازاقتا ماتەماتيك كوپ، مۋزىكانتتار جوق، سەن مۋزىكانت بول» - دەدى. العاشقىدا سول ناعاشىم تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ ۇيىندە جاتتىم. وقۋعا تۇسكەننەن كەيىن مۋزىكا مەكتەبىنىڭ جاتاقحاناسىنا شىقتىم. سول كەزدە ناعاشىمنىڭ ۇيىندە ايەلى، ٴىنىسى جانە بىر-ەكى قىزمەتشىلەر بار ەدى. جەكە ۇيدە تۇراتىن. 1933 جىلى ت.جۇرگەنوۆ ل.ميرزوياننىڭ شاقىرۋىمەن قازاقستانعا ٴدال سونداي قىزمەتكە اۋىستى. مۋزىكا مەكتەبىندە ەكى جىل وقىدىم. ت.جۇرگەنوۆ الماتىعا اۋىسقان سوڭ، مەندە وقۋىمدى سول قالادا جالعاستىردىم. 1939 جىلى مۋزىكا مەكتەبىن ٴبىتىردىم. سول جىلدىڭ اياعىندا اسكەر قاتارىنا شاقىرىلدىم. مەنىڭ ٴتولقۇجاتىمدا تۋىلعان جىلىم 1917 جىل دەپ ەمەس، 1920 جىل دەپ جازىلعان. «اسكەرگە جاستاي الماسىن» دەپ جاسىمدى ۇيدەگىلەر ۇلكەيتسە كەرەك. ول جاعى ٴقازىر ەسىمدە قالماپتى. مەن اسكەرگە الماتىدان اتتاندىم. ٴبىزدى مال تيەيتىن ۆاگونعا مىنگىزىپ، اسكەرگە الىپ كەتتى. تاڭەرتەڭگى تاماعىمىزدى بەرىپ، ەسىكتى سىرتىنان ق ۇلىپتاپ جاۋىپ تاستايدى. قايدا الىپ بارا جاتقاندارىن ايتپايدى. ٴبىر كۇنى يتشىلەپ برەستليتوۆسككە جەتتىك-اۋ. مەن ارنايى ٴبىلىمدى ماماندانعان سكريپكاشىمىن. سكريپكام قولىمدا بولاتىن. كوماندير مەنى مۋزىكا ۆزۆودىنا قابىلدادى. سوسىن سوعىس باستالدى. سوعىستىڭ العاشقى كۇنى-اق ٴبىز نەمىستەردىڭ تۇتقىنىنا تۇستىك. ول وقيعا بىلاي بولدى. تۇنگى ساعات ەكى-ۇشتىڭ كەزى ەدى. كەنەتتەن نەمىستەر ٴبىزدى قورشاپ الدى. ٴبىزدىڭ بولىمشە شەكارادان ون شاقىرىمداي جەردە ورنالاسقان بولاتىن. وسىلايشا ٴبىز نەمىستەردىڭ قولىنا تۇستىك. تۇتقىندا ٴقايبىر جاعداي بولادى دەيسىڭ، كۇنىنە ٴبىر رەت 300 گرامم نانمەن كارتوشكا بەرەتىن. ٴبىز 25 كىسى ەدىك. ٴالى ەسىمدە بۇل 1941 جىلدىڭ شىلدە ايى بولاتىن. سوسىن ٴبىزدى الپىس شاقىرىمداي جەردەگى لاگەرگە الىپ باردى. وندا 80 مىڭ ادام تۇتقىندا تار جەردە وتىردىق. اشتىق باستالدى. لاگەردەگى جاعداي وتە قيىن ەدى. نەمىستەر ٴبىزدى ەرمەككە ولتىرە سالاتىن. ٴوزىم بىلەتىن تاريحتا ادامدى ٴدال نەمىستەردەي قورلاعان حالىق جوق. بىرنەشە ەپيزودتاردان مىسالدار كەلتىرەيىن. نەمىستەر تەمەكى شەگىپ تۇرىپ، جارتىسىن ٴبىزدىڭ الدىمىزعا تاستاي سالادى. تۇتقىنداعىلار جۇگىرىپ بارىپ ونى تالاسىپ الىپ تارتاتىن. سول كەزدە ولار «ٴوي، مادەنيەتسىز ورىس سەن نەگە تەمەكىنى جەردەن الاسىڭ»، دەپ وعان 75 مارتە دۇرە سوعاتىن. بويىندا ٴالى، قۋاتى جوق الگى تۇتقىن تالىپ تالاتىن. سول كەزدە ۇستىنە ٴبىر شەلەك سۋىق سۋ قۇيا سالاتىن. الگى تۇتقىن قايتادان باسىن كوتەرەتىن. ٴبىراق ۇزاققا بارمايتىن، ۇزاعاندا 5-10 مينۋتتان كەيىن ٴولىپ قالۋشى ەدى. شامامەن وسىنداي ٴتۇرلى سەبەپتەرمەن كۇنىنە 90-100 تۇتقىن ولەتىن. ونى ٴبىز كەزەكپەن اپارىپ كومەتىنبىز. ٴسال السىرەگەن ادامداردى دا «ٴبارىبىر ٴولىپ قالادى» دەپ ولىكتەرمەن تىرىدەي كومگىزەتىن. ٴبىزدىڭ ونداعى بار جۇمىسىمىز وسى ولگەن نە ولگەلى جاتقان تۇتقىنداردى كومۋ عانا بولاتىن. مەن وتىرعان لاگەردە وزىمنەن باسقا قازاق بولعان جوق.

 

 

2008 جىلى تۇسىرىلگەن سۋرەت. ستامبۇل. تۇركيا. 

 

 

مەن مۇستافانى كورگەنىم جوق، ونىمەن كەزدەسۋدىڭ ەش ٴساتى تۇسپەدى. مۇستافانىڭ تۇركىستان لەگيونىنا دا ەش قاتىسى جوق. لەگيون ول ولگەننەن كەيىن عانا قۇرىلدى. مەن مۇستافانى ٴوز كوزىمەن كورگەندەردىڭ، سوسىن ماريا شوقايدىڭ ايتۋى بويىنشا عانا بىلەمىن. دانىشپان اعامىز ايەلىنە: «ەگەر تۇركىستان بوستاندىعىن السا، پرەزيدەنت بولۋ بىلاي تۇرسىن، مينيستر بولىپ تا ىستەمەيمىن. ماعان ەشقانداي جوعارى لاۋازىمنىڭ قاجەتى جوق. جالعىز قالاۋىم – ٴباسپاسوز جونىندەگى قىزمەتكەر بولسام جەتىپ جاتىر»،- دەيدى ەكەن. «نەمىستەر جەڭە المايدى، سوۆەتتەر جەڭەدى»، - دەگەن ٴسوزدى سوعىس باستالعان كەزدەن-اق مۇستافا شوقاي جارىنا وتە ٴجيى ايتقان ەكەن. سوندا ماريا اپامىز «نەگە؟ دەپ سۇرايدى عوي. «امەريكا مەن انگليا جانە سوۆەت وداعى ٴبارى بىرىگىپ ٴبىر گەرمانياعا جان-جاقتان جابىلىپ جاتىر. ٴۇش الىپ مەملەكەتكە مىنا نەمىستەر قالاي قارسى تۇرا الادى؟ كوپ بولسا، ارى ۇزاعاندا بۇلار ۋاقىتشا ماسكەۋدى الۋى مۇمكىن، باياعى ناپولەون سياقتى. وعان دا مەنىڭ ۇلكەن كۇمانىم بار. ويتكەنى ونىڭ ارعى جاعىندا قاقاعان سۋىق ٴسىبىر جاتىر عوي... نەمىستەر-سۋىقتى، سالقىندى مۇلدە ۇناتپايتىن حالىق. ولار ورىستىڭ سارى ايازىنا شىداي المايدى»،-دەپتى تاعى بىردە كورەگەن اعامىز.

مەنىڭ ٴماريا شوقايمەن تانىستىعىم 1946 جىلى باستالدى. ٴماريا شەشەمىز ول كەزدە پاريجدە تۇراتىن. مەن ول كىسىنىڭ مەكەن-جايىن جاقسى بىلەتىن ەدىم. مۇستافا شوقايدى كورگەن، كەزىندە قاسىندا جۇرگەن قارىس قاناتبايەۆتان سۇراپ العان ەدىم. ٴبىر كۇنى ابدەن ويلانىپ-تولعانىپ وتىرىپ ٴماريا شوقايعا حات جازدىم. ول كىسى دە ٴانشى، مۋزىكانت ەكەن. «مەن وركەستردە جۇمىس ىستەيمىن. ەگەر قولىڭىزدان كەلسە مەنى پاريجگە الدىرىڭىز. ٴبىلىمىمدى جالعاستىرعىم كەلەدى»، - دەدىم. ٴماريا شوقاي ماعان بىلاي دەپ جاۋاپ جازدى: «مۇستافانىڭ رۋحى ٴۇشىن ساعان كومەكتەسەمىن. قالايدا وسىندا الدىرامىن. ماعان كەرەكسىڭ». شەشەمىز مەنى «مۇستافانىڭ جيەنى» دەپ، فرانسۋزداردى سەندىرىپتى. «ٴقازىر گەرمانيادا جۇمىس ىستەپ ٴجۇر، پاريجگە قالايدا الدىرۋىم كەرەك. ماعان قولعابىس جاسايدى»، - دەپ ٴبىر جىل بويى جۇگىرىپ ٴجۇرىپ، رۇقسات قاعازىن ارەڭ الادى. ٴسويتىپ مەن ٴ48-شى جىلى پاريجگە كەلدىم. ٴماريا شوقاي ۆوكزالدان مەنى ٴوزى قارسى الدى. جانى دا، ٴتانى دە سۇلۋ كەرەمەت جان ەكەن. ول مەنىڭ تۋعان انامداي بولدى. قازاقتار دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن اياۋلى ادام ەدى. بارىنشا اقىلدى، ۇيىمداستىرۋ قابىلەتى اسا زور كىسى ەدى. مۇستافانى جان جۇرەگىمەن جاقسى كوردى. العان بەتىنەن قايتپايتىندىعى، ۇنەمى دۇرىس باعىتتا جۇرەتىندىگى، ەشنارسەگە ساتىلمايتىندىعى ٴماريا اپايدى قاتتى قىزىقتىرىپتى. ولار پاريجدە تۇرعان كەزدەرىندە كۇنكورىس ٴۇشىن شاعىن شايحانا اشىپتى. سوندا مۇستافا شوقاي ەكەۋى بارلىق جۇمىستاردى بىرگە اتقارىپ جۇرەدى ەكەن. شايحاناعا كوبىنە كەڭەس وكىمەتىنەن قاشقان اق گۆاردياشىل وفيسەرلەر كەلەتىن بولعان. مىنە بۇل ٴالىم المات اقساقالدىڭ مۇستافا مەن ٴماريا تۋرالى ايتقانى.

ال ٴماريا گورينا شوقايدىڭ «مەنىڭ مۇستافام» اتتى ەستەلىگىندە ٴالىم المات تۋرالى ول بىلاي دەپ جازادى.

«ٴبىر جىلدان كەيىن گەرمانيادان سكريپكاشى ٴالىم كەلدى. ول وتە جاقسى سكريپكاشى بولاتىن. وعان كونسەرۆاتوريا بىتىرگەنى تۋرالى ديپلوم قاجەت ەكەن. ٴوزى ماسكەۋ فيلارمونياسىنىڭ ستۋدەنتى ەدى. سوعىستىڭ كەسىرىنەن وقۋىن اياقتاي الماعان. مەن ونى پاريجدەگى راحمانينوۆ اتىنداعى ورىس كونسەرۆاتورياسىنا جازدىردىم. ٴبىراق ول پروفەسسور اندرەەۆتى پەداگوگ رەتىندە ۇناتپادى، ٴماشھۇر ٴبىر فرانسۋز پروفەسسورىنان جەكە ساباق الا باستادى، ەكستەرن رەتىندە ەمتيحانعا كىردى. ەمتيحاندى جاقسى تاپسىرىپ، ديپلومىن العان سوڭ تۇركياعا كەتتى. تۇركيادا ۇيلەنىپ، رەسمي قىزمەتكە تۇردى. ٴقازىر جەكە دارىستەر دە بەرىپ، مۋزىكانت-پەداگوگ رەتىندە ۇلكەن تابىستارعا جەتىپ جۇرگەن كورىنەدى».

 

 

ماريا-گورينا شوقايدىڭ نوجان سيۋر مارنداعى بەيىتى. قايتىس بولعان جىلى جازىلماعان. ويتكەنى قۇلپىتاستى ٴماريا شوقاي كوزى تىرىسىندە ٴوزى جازدىرعان. 

 

«1952 جىلى، مارقۇم كۇيەۋىم مۇستافا شوقايدىڭ ولگەنىنە 10 جىل تولعان تۇستا، تۇركىستاندىقتار ەسكە الۋ ٴراسىمىن مۋنيحتە (قازىرگى ميۋنحەن-رەد) ۇيىمداستىرىپ، وعان مەنى دە شاقىردى. بۇل ٴراسىمنىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى قازاق قارىس قاناتبايەۆ بولاتىن. ٴوزى تاۋ-ينجەنەرى ەدى. ولار – ۇلتىن سۇيگەن قاھارماندار – قولدارىنان كەلگەن سىي-قۇرمەتىن جاساپ، مەنى جاقسى قارسى الدى. تۇركىستاندىق ۇلتجاندى وسى ادامدار مۋنيحتە وتە قاراپايىم باراقتا تۇرادى ەكەن. باراقتىڭ قابىرعالارى وتە كىرلى بوزدەن جاسالعان، ال ەسىك، تەرەزە اتىمەن جوق. بولمەلەر ساندىقتارمەن ٴبولىنىپ جاسالعان. بالا-شاعالارىمەن ٴبارى بىرگە تۇراتىن. كوبىسىنىڭ ايەلدەرى نەمىس بولاتىن. مەن ٴبىر دالا قازاعىنىڭ نەمىس ايەلىمەن قالاي تۇسىنىسەتىندىگىنە قاتتى تاڭقالدىم. بالالارىنىڭ ٴتىلى دە قىزىق، نەمىسشە دە ەمەس، قازاقشا دا ەمەس، ٴتىپتى اراسىندا ورىسشا سوزدەردى دە قوسىپ قوياتىن».

«سوۆەتتىك رەسەيدە مۇستافا شوقاي ۇلىنىڭ شەت جەردەگى قىزمەتى تۋرالى باياندايتىن ەكى كىتاپ جاريالانعان. ەكى كىتاپتى دا جازعان تۇركىستاندىقتار، الايدا ەكەۋى دە شىندىققا جاناسپايتىن نارسەلەردى جازعان. ٴبىرىنشى كىتاپ «ناباد» دەپ اتالادى، جانرى تاريحي رومانعا كەلىڭكىرەيدى. تۇركىستاندىق كوممۋنيستەرگە قارسى شىققان باس كوتەرۋشىلەر جايلى جازىلعان. ... بۇل سوعىس 1918 جىلدىڭ اقپانىندا اۆتونوميالىق ۇكىمەت تاراتىلعاننان كەيىن باستالىپ، 1928 جىلدىڭ قازان ايىنا دەيىن 10 جىلعا سوزىلعان. بولشەۆيكتەر بۇل سوعىستى «باسماچتارمەن سوعىس نەمسە باسقاشا ايتقاندا «قازاقشىلارمەن سوعىس» دەپ اتاعان-دى».

«شوقاي ۇلى بۇل سوعىسقا ٴتىپتى قاتىسپاعان. ول 1918 جىلى اقپاندا قوقان اۆتونوميالىق ۇكىمەتى قۇلاعان سوڭ، فەرعانا تاۋلارىنان اسىپ، تاشكەنتكە كەلدى، جانە وسى جەردە 1-مامىرعا دەيىن بولشەۆيكتەردەن تىعىلىپ ٴومىر ٴسۇردى، كەيىن پويىزبەن ورىنبورعا باردى، ول جەردەن ساماراعا ٴوتىپ كەتتى. بۇل جەردە (1917 جىلى پەتروگرادتا تاراتىلعان) بۇرىنعى جالپى روسسيالىق قۇرىلتاي ٴماجىلىسىنىڭ مۇشەلەرى جينالعان-دى. شوقاي ۇلى ولارمەن كەزدەسىپ سويلەستى، تومسكپەن ەكاتەرينبۋرگتەگى كولچاك باس كوتەرۋى تۇسىندا دا سولارمەن بىرگە بولدى، اتپەن قازاق شولدەرىنەن ٴوتىپ، كاۆكازعا، الدىمەن ٴازىربايجانعا، سوسىن گرۋزياعا بارعان بولاتىن».

ەلگە دەگەن ساعىنىشىن سۇحباتىندا جەتكىزگىسى كەلگەن ٴالىم اقساقال ستامبۋلدا تۇرادى. قالاداعى كولىكتەردىڭ كوپتىگى دەنساۋلىعىما كەرى اسەر ەتەدى. سول ٴۇشىن قالانىڭ سىرتىندا تۇرامىن دەيدى. تيمۋر اتتى كومەكشىسى بار. 1992 جىلى الماتىدا وتكەن دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىنا كەلىپتى. ودان كەيىن تۋعان جەرگە كەلۋدىڭ ٴساتى تۇسپەپتى. مىنە ٴماريا شوقايدىڭ بالاسىنداي بولعان قازاقتىڭ كوپكە بەيمالىم تاعدىرى وسىنداي.


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي