BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

بۇركىت اياعان: تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاريحى جازىلىپ جاتىر

فوتو: Астана ақшамы

تاريحىن بىلگەن حالىقتىڭ بولاشاعى ايقىن. سوندىقتان ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن وتكەندى زەردەلەۋدىڭ ماڭىزى ارتا ٴتۇستى. ۇلتتىق تاريحىمىزدى زەرتتەپ، اقيقاتىن اشۋعا، ۇلتتىق تۇرعىدان جاڭا كوزقاراسپەن جازىپ شىعۋعا 25 جىل ىشىندە كەڭ مۇمكىندىك اشىلدى. بۇل جونىندە baq.kz تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور بۇركىت اياعان اڭگىمەلەدى.

قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى تاريحىمىز ەل، جەر، ازاتتىق ٴۇشىن كۇرەستەرگە تولى. حالقىمىز تاريحتىڭ سان قيلى سوقپاقتى جولىن كەشتى. قازاق ەلىنىڭ عاسىرلار قويناۋىنان باستاۋ الاتىن تاريحىن زەرتتەپ-زەردەلەپ، كەيىنگى ۇرپاققا مۇرا ەتىپ قالدىرۋ اسا كوكەيكەستى. تەك تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا عانا ۇلتتىق سانامىز قايتا جاڭعىرىپ، ارعى-بەرگى تاريحىمىزدى تۇگەندەي باستادىق.

«قازاق تاريحى كەڭەس داۋiرiندە كوپ تەپەرiش كورگەن عىلىمداردىڭ بiرi. ونىڭ بiر سەبەبi بار. ويتكەنى تاريح دەگەن ساياساتقا جاقىن عوي. وتىزىنشى جىلدارى سانجار اسفەندياروۆ، مۇحامەدجان تىنىشبايەۆ سياقتى ٴارi قوعام قايراتكەرلەرi، ٴارi تاماشا تاريحشىلاردىڭ، ەلۋىنشى جىلدارى ەرمۇحان بەكماحانوۆ، بەك سۇلەيمەنوۆ سەكiلدi تۇلعالاردىڭ الىسقا شەتتەتiلۋi، تiپتi كەرەك بولسا بەكماحانوۆتىڭ اتۋ جازاسىنا كەسiلۋi وسىعان مىسال بولا الادى. تاۋەلسiزدiك جىلدارى ۇلتتىق تاريحتى جاڭعىرتۋ بويىنشا ۇلكەن iستەر ورىندالدى. رەسەي سياقتى باسقا ەلدەرمەن سالىستىرعاندا قازاقستاندا مەكتەپتەردە تاريح ٴپانi وقىتىلىپ جاتىر. بۇل جۇمىس جاقسى بiر جۇيەگە كەلتىرىلدى»، - دەيدى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بۇركىت اياعان.

ارينە، ەلگە كەرەگى - اقيقات تاريح. بودان ەل بولعاندىقتان كوپ جىلدار تاريحىمىزعا قيانات جاسالىپ، شىندىعى بۇرمالانىپ كەلگەنى راس. ۇلتتىق تاريحىمىزدى زەردەلەپ، اقتاڭداعىنان ارىلتىپ، تاعىلىمدى وتكەنىمىزدى جازىپ شىعۋعا تاۋەلسىزدىك جىلدارى كەڭ مۇمكىندىك اشىلدى.

«تاۋەلسىزدىك جىلدارى الاشوردا تاريحى اجەپتاۋiر زەرتتەلىپ-زەردەلەندى. ۇجىمداستىرۋ تاقىرىبى بويىنشا بiراز اقيقات ايتىلدى. ۇلى وتان سوعىسى تۋرالى جازىلىپ جاتىر. دەسەك تە، اقيقاتى تولىق اشىلماعان تاريحي جاعدايلار ٴالى دە بار. ماسەلەن، جازۋشىلار مەن جۋرناليستەرگە وڭاي. سiزدەر تاريحشىلاردى "نەگە ايتپادى، نەگە ۇيىقتاپ جاتىر" دەپ كiنالاپ جاتاسىزدار. تاريحشىلار مامان عوي. ولار زەرتتەۋ كەرەك. مىسالى، كەيكi باتىردىڭ باس سۇيەگiنiڭ ەلگە قايتارىلۋى ۇلكەن جاڭالىق. تاريح عىلىمىندا قازiر پوپۋلياسيالىق گەنەتيكا دەگەن جاقسى دامىپ جاتقان سالا بار. گەنەتيكتەر كەيكi باتىردىڭ باسىن قالپىنا كەلتiرiپ جاتىر. سەنساسيا كەرەك ەمەس، عىلىمدا دالەلدi اڭگiمە ماڭىزدى. تۇرىك قاعاناتىنىڭ تاريحى، التىن وردانىڭ تاريحى ٴالi دە بولسا تۇگەل جازىلماعان. ۇلت-ازاتتىق كوتەرiلiستiڭ سەبەپتەرi ايتىلدى، ٴبىراق كەيiنگi جاعداي قالاي بولعانى تولىق زەردەلەنبەدى. ۇلى وتان سوعىسىنان كەيiنگi كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ ساياساتى ٴالi دە بولسا جان-جاقتى باعالانباي وتىر. كەلەسi جىلى 1917 جىلعى رەۆوليۋسياعا 100 جىل. وتە قىزىقتى پiكىرتالاستار بولاتىنى ٴسوزسىز. «بولشەۆيزم كەڭەس حالىقتارىنا نە اكەلدi» دەگەن وتە ماڭىزدى سۇراق تۋىندايدى»، - دەيدى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.

پروفەسسور، جالپى، وسى جىلدارى تاريح عىلىمىنا مەملەكەت تاراپىنان زور قولداۋ بولعانىن ايتادى. ارنايى باعدارلامالار قابىلدانعانى بەلگىلى. ٴسويتىپ، تاريحىمىزدى ۇلتتىق تۇرعىدان جاڭا كوزقاراسپەن جازۋعا بەتبۇرىس جاسالدى. 25 جىل ىشىندە قازاقستان تاريحىنىڭ قوعامداعى ورنى اسقاقتاپ، جۇرتشىلىقتىڭ وتاندىق تاريحقا دەگەن ىقىلاسى ارتقانى ەرەكشە قۋانتادى.

«شەتەلدەگى مۇراعاتتاردا ساقتاۋلى جاتقان كوپتەگەن تاريحي قۇجاتتار مەن قۇندى جادىگەرلەر قايتارىلىپ، ارحەولوگيالىق ەسكەرتكiشتەر ورنىنا كەلدi. مىڭداعان كiتاپتار شىعارىلدى. راسىندا، ەلگە وتە پايدالى iس. "مادەني مۇرا" باعدارلاماسىنان كەيiن "عىلىمي قازىنا" دەگەن باعدارلاما بولدى. وسى باعدارلاما بويىنشا جاڭا دەرەكتەر تابىلدى، بۇرىن ايتىلماعان دۇنيەلەر ايتىلدى. تاريح عىلىمى بiر قالىپقا كەلiپ جاتىر. بiراق كەيبiر ادامدار «تاريحشىلار مىنانى ايتپادىڭدار» دەپ وكپە ايتاتىن كەزدەر بولادى. بۇل عىلىم بiر كۇندە جازىلمايدى. قيىنشىلىقتى كوپ كورگەن تاريح عىلىمى، مەنiڭ ويىمشا، دۇرىس جولدا كەلە جاتىر. ارحەولوگيالىق ەسكەرتكiشتەر، كوپتەگەن دەرەكتەردiڭ شەتەلدەن اكەلiنۋi، اينالىمعا ەنگiزiلۋi، ودان كەيiن بىلتىر قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ وتكiزiلۋi، بيىل تاۋەلسiزدiكتiڭ 25 جىلدىعى - وسىنىڭ ٴبارi عىلىمعا جاقسى اسەر ەتەدى»، - دەيدى تاريحشى.

ەلىمىزدىڭ وتكەنىن عانا ەمەس، قازىرگى تاريحىن بايىپتى تالداۋ دا تاريحشىلارعا جۇكتەلگەن اسا ماڭىزدى مىندەت. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ 1991 جىلدان كەيىنگى اسا كۇردەلى دە جارقىن ساتتەرىن بەينەلەۋ، جاس مەملەكەتىمىزدىڭ قالىپتاسۋ جولىنداعى ايشىقتى قادامدارىن كورسەتۋ ەل بولاشاعى ٴۇشىن يگى ٴىس. كەلەر ۇرپاق «قازاقستاننىڭ ىرگەتاسىنا قالانعان ٴاربىر كىرپىشىن» ٴبىلۋى ٴتيىس دەپ ەسەپتەيدى بۇركىت اياعان.

«تاۋەلسiز قازاقستاننىڭ تاريحى دا جازىلىپ جاتىر. كەيبiرەۋلەر «قازاقستاندا كوپتەگەن پروسەستەر بiتكەن جوق قوي، قالاي جازاسىزدار» دەيدi. بiرiنشiدەن، بiتكەن ۇدەرiستەر بار. مىسالى، استانانىڭ كوشiرiلۋi. استانا قازiر استانا بولىپ قالىپتاستى. نەمەسە ساياسي جۇيەمiزدىڭ بiر تارتiپكە، بiر قالىپقا كەلۋi، شەكارمىزدىڭ ناقتىلانۋى، ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ iسكە قوسىلۋى - بۇد كادiمگi تاريح. كەزiندە پاريج كوممۋناسى دەگەن ٴجۇز-اق كۇن بولعان. سوندا ول تۋرالى مىڭداعان تومدار جازىلدى. ال ەندi 25 جىلدا بiزدiڭ ەلىمىز ۇلكەن دامۋ جولىنان ٴوتتى. سوندىقتان تاۋەلسiز قازاقستان تاريحىن جازۋدىڭ ماڭىزى ۇلكەن، بۇل ٴبىزدىڭ ۇلكەن مىندەتىمىز. 25 جىلدىققا ارنالعان قازاقستان تاريحىنىڭ اعىلشىن تiلiندەگi ەكi تومدىق حرەستوماتياسى دايىندالدى. وسىلايشا ٴبىز دە زامان تالابىنان قالعىمىز كەلمەيدi. سونداي-اق ٴقازىر تاعى ٴبىر تاقىرىپقا باتىل كiرiسiپ جاتىرمىز. باتىس تاريحناماسى قازاقستان تۋرالى نە دەيدi؟ ولار بiزگە قانداي باعا بەرiپ جاتىر؟ وسىنى قازiر زەرتتەۋ ۇستiندەمiز. بۇعان قوسا، شىعىس ەلدەرi، پارسى-اراب مەملەكەتتەرىنىڭ بiزگە كوزقاراسى، ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناسى - زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن وراسان كوپ جۇمىس»، - دەپ اڭگىمەلەدى بۇركىت اياعان.

پروفەسسوردىڭ پايىمداۋىنشا، ۇلتتىق تاريحتى زەردەلەۋ، اقيقاتىن اشىپ، كەيىنگى ۇرپاققا ميراس ەتۋ، سايىپ كەلگەندە، ساناداعى سىلكىنىس پەن رۋحاني وزگەرىس ۇلتتىڭ ۇلت بولۋى ٴۇشىن وتە قاجەت. سوندا عانا كوپ جىل بوداندىق بۇعاۋىندا تۇنشىققان حالىق بويىنداعى بويكۇيەزدىكتەن ماڭگىگە ارىلادى. ٴبىر سوزبەن ايتقاندا، ۇلتتىڭ ۇلىلىعىن تانىتۋ – تاعىلىمدى ٴارى ابىرويلى ٴىس.

«قازiر ٴوزiمiزدi تولىققاندى حالىق رەتiندە سەزiنiپ وتىرمىز. «پوستكولونيالدى سيندروم» دەگەن تاريحتا تەرمين بار. ياعني، كوپ جىل كولونيا بولعان حالىقتار ۇزاق ۋاقىتقا دەيiن بويىنداعى قورقۋشىلىقتان، جالتاقتىقتان ايىرىلا الماي جۇرەدi. جاسالىپ جاتقان ۇلكەن شارالار حالقىمىزدىڭ ەشكiمنەن كەم ەمەس، تەڭ دارەجەدەگى ۇلت ەكەنiن كورسەتەدi. بۇل وتە ماڭىزدى. استانا سياقتى، سونداي-اق ەكونوميكاداعى جەتiستiكتەرىمىز بولماسا، بiز ٴوزiمiزدى «قازاقتىڭ قولىنان نە كەلەدi» دەپ سابالاۋمەن ٴجۇرۋشi ەدiك. «باسقا ەلدەر كومەكتەسپەسە، بiز ەش نارسە iستەي المايدى ەكەنبiز» دەگەن ويلار بولۋى مۇمكiن ەدi. قازiر بايقاساق، ونداي ٴسوزدi ەشكiم ايتپايدى. جەتiستiكتەرiمiز كوپ. ەشكiمنەن كەم ەمەسپiز. قازاق ٴوزىن جiگەرلi حالىق رەتiندە سەزiنەدi. مۇنى شەتەلدiكتەر ۇنەمى بايقاپ، سiزدەردە پاسسيونارلىق كۇش پايدا بولدى دەپ ايتادى. بۇل ادiلەتتi باعا، بىزدە زور كۇش-جىگەر، ۇمتىلىس بار ەكەنiن ولار انىق كورiپ وتىر»، - دەپ تۇيىندەدى ٴسوز سوڭىن مەملەكەتتىك تاريح ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى.


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

سسىلكي پو تەمە:
كوممەنتاريي