BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

قوقان بيلىگى تۇسىنداعى سىر ٴوڭىرى («سىر بويى» گازەتى)

فوتو: "Сыр бойы" газеті

وتكەنى جوق ەلدىڭ بۇگىنى دە ب ۇلىڭعىر دەمەكشى تاۋەلسىزدىگىمىزدى العالى قازاق ەلىنىڭ تاريحىن ەل بولىپ تۇگەندەپ كەلەمىز. ممەلەكەتتىك ٴار ايماقعى شاماسىنا قاراي ٴوزىنىڭ ٴتول تاريحى تۋرالى تىڭ دەرەكتەردى جيناۋدا. وسى رەتتە قوقان بيلىگى كەزىندەگى سىر ٴوڭىرى تاريحىنىڭ تىڭ دەرەكتەرىمەن ايماقتاعى اقمەشىت مۋزەي فيليالىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ك.احمەتوۆا «سىر بويى» وبلىستىق گازەتىمەن بولىسكەن ەكەن. سوناۋ كونە زاماننان سىر سۋىرتپاقتايتىن تاعلىمدى تاريح تۋرالى ماقالامەن baq.kz اقپارات اگەنتتىگى دە ٴبولىسۋدى ٴجون سانادى.

ورتا ازيا حاندىقتارىنىڭ ىشىندە حيۋا، قوقان حاندىقتارى سىرداريا وزەنىنىڭ ورتا اعىسىنداعى جەرلەرگە ٴوز بيلىگىن جۇرگىزدى. قوقان حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ ٴۇردىسى ٴحۇىىى عاسىردىڭ باسىندا فەرعانا اڭعارىندا باستالىپ، ٴحىح عاسىردىڭ ٴبىرىنشى شيرەگىندە ٴالىم حان جانە ومار حان تۇسىندا اياقتالدى. ەرلىگىمەن تانىلعان قازاق-قىرعىز باتىرلارى قوقان حاندىعى اسكەرىنىڭ قۇرامىندا قىزمەت ەتتى. بۇل تۋرالى ٴحىح عاسىردا ٴومىر سۇرگەن بەلگىلى تاريحشى ق.حاليد ٴوزىنىڭ «تاۋاريح-حامسا» اتتى شىعارماسىندا «اۋەلى ٴالىم حان، سوڭىنان ومار حان ٴۇش ەركەكتىڭ ٴبىرى اسكەر بولۋعا ٴتيىس دەپ جار سالىپ، «ٴۇشتىڭ ٴبىرى حانىڭ» دەگەن ٴسوز وسىدان قالعان. مۇنان بۇرىنعىلار اسكەرگە ٴوز ەركىمەن جازىلىپ، قازىنادان مايانا (تولەم) الاتىن بولعان. قوقاندىقتار قاجەت كەزدە قازاقتاردىڭ باسشىلارىنا شاپان جاۋىپ، جىگىتتەرىنە ات-قۇرال بەرىپ، «قىل-قۇيرىق» ەتىپ تاعايىندايتىن بولاتىن. «قىلقۇيرىق» دەپ اتقا مىنۋگە جارامدى ەركەكتەردىڭ ٴبارىن جاپپاي مايدانعا شىعارۋدى اتاعان. سوندىقتان دا قوقاندىقتاردىڭ سوعىس جۇرگىزۋ ٴادىسى دە قازاقتارعا ەتەنە تانىس بولدى. بۇل جاعداي قازاق-قوقان قارىم-قاتىناسىندا وڭ ٴرول اتقاردى.

قوقاندىقتارعا ىڭعاي تانىتقان قازاقتاردىڭ كوبى ولاردى قىپشاقتار - باۋىرلاس، وزىمىزبەن ٴتۇبى ٴبىر حالىق دەپ تانىدى. قىپشاقتار قوقان حاندىعىنىڭ ساياسي ومىرىندە ماڭىزدى ٴرول اتقاردى. ۆەنگريالىق ساياحاتشى ۆامبەري 80 جىل بويى حاندىقتاعى بيلىكتىڭ تۇتقاسىن ۇستاعانىن جانە بيلىك باسىنداعىلار وزدەرىنىڭ ٴتۇپ اتاسىن شىڭعىسحاننان تاراتاتىنىن جازادى. قوقاندىق تاريحشى مىرزووليم مۋشريف ٴوزىنىڭ «قوقان حاندىعىنىڭ تاريحىندا» قىپشاقتاردىڭ شەرالى حاندى، قۇديار حاندى، بولات حاندى اق كيىزگە وتىرعىزىپ، حان كوتەرگەنىن جازادى. ٴمۋشريفتىڭ «كيىز تۋىرلىقتىلار باس كوتەردى، بۇلىك سالدى، قىرعىز-قىپشاق ۇكىمەتكە داۋ شىعاردى - دەگەن ولەڭ جولدارى دا قىپشاقتاردىڭ كوشپەلى ەلدى بىرىكتىرۋگە، وزدەرىن قولداۋعا شاقىرعاندا شىڭعىس حاننىڭ «كيىز تۋىرلىقتى بىرىگىڭدەر» دەگەن ايگىلى ۇرانىن ۇتىمدى پايدالانا بىلگەنگە ۇقسايدى. ٴحۇىىى عاسىردا بولعان بۇحاراداعى لاڭ (بۇلىك) كەزىندە جانە جوڭعارلار شابۋلىنا بايلانىستى فەرعاناعا جەر اۋىپ كەلگەن، دۇشپانداردان قورعانۋ ماقساتىندا فەرعانا القابىندا ٴارتۇرلى ەتنيكالىق توپتار قونىستاندى. سونىڭ ىشىندە سان جاعىنان وتە كوپ بولعان (250 مىڭعا تاياۋ) قىپشاقتاردىڭ ەسەبىنەن وزبەكتەردىڭ سانى ارتا ٴتۇستى. شىندىعىندا، ادەپ-عۇرپى، شارۋاشىلىق كاسىبى جاعىنان فەرعانا قىپشاقتارى وزبەك، تاجىكتەرگە قاراعاندا، قازاقتار مەن قىرعىزدارعا جاقىنداۋ بولاتىن.

قوقاندار قازاق دالاسىن نەگىزىنەن داتقالار ارقىلى باسقاردى. داتقالار ينستيتۋتى، اتاپ-ايتقاندا، قوقاندىق داۋىردە داتقا شەنىن العان قازاقتار تۋرالى ٴالى كۇنگە دەيىن ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزىلمەي جاتقاندىقتان، قازاقتا بارلىعى قانشا داتقا بولعان جانە كىمدەر بولعان دەگەن ساۋالعا ٴدال جاۋاپ بەرۋ مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن دە ٴارتۇرلى دەرەكتەر مەن ماتەريالدار قازاق داتقالارى تۋرالى مول مالىمەتتەر بەرەدى. قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندە، سونىڭ ىشىندە سىر بويىندا داتقا شەنىمەن بەلگىلى بولعاندار قاتارىندا: ۇلى جۇزدەن بايزاق داتقا، باتىربەك داتقا، بەكباۋ داتقا، ورتا جۇزدەن تۇرعانباي داتقا سىرگەباي ۇلى، تورعاي داتقا، دوسبول داتقا، تۇرسىنباي داتقا جانە تاعى باسقالار. قوقان حاندىعىندا داتقا دارەجەسىن العاندار ساياسي احۋالدار اعىسىنا قاراي اكىمشىلىك قىزمەتكە دە، اسكەري قىزمەتكە دە ارالاسىپ وتىرعان. سوندىقتان دا ورىس وقىمىستىلارى داتقانى گەنەرالعا، گەنەرال-گۋبەرناتورعا تەڭ لاۋازىم دەپ ۇققان. داتقالار قوقان حانىنان جىلىنا 700 باتمان (ورىستىڭ 4 پۋدىنا تەڭ، 1 پۋد، 16،3 كگ تەڭ) استىق، 1000 تەڭگە اقشالاي سىياقى الاتىن بولعان.

ٴحىح عاسىردىڭ ٴبىرىنشى جارتىسىندا ٴالىمحان، ومار حان جانە مۇحامەد ٴالي باسقارعان تۇستا قوقان حاندىعى نىعايىپ، اۋماعى ۇلعايدى. ولار، تاشكەنت، حودجەنت، قاراتەگىن، داربازا، كۋلياب، ٴپاميردى وزىنە باعىندىردى. ال سىر بويىندا قوقاندىقتار جاڭاقورعان، شىمقورعان، قوسقورعان، كۇمىسقورعان، ٴبورىباي بەكىنىستەرىن سالدىردى. سولاردىڭ ىشىندە ەڭ ٴىرىسى اقمەشىت بەكىنىسى بولدى. اقمەشىت قازاقتاردىڭ ايتۋى بويىنشا، 1817 جىلى سىردىڭ سول جاعالاۋىندا، كەيىن 1818 جىلى وڭ جاعالاۋىنا كوشىرىلدى. بەكىنىس ەكى قورعانمەن قورشالدى. سىرتقى قورعاننىڭ اۋماعى 12 شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتتى، بيىكتىگى 7 ارشىن، 3 قاقپاسى بولعان. سونىمەن سىرتقى قورعان تەرەڭدىگى 7 فۋتتىق، ەكى ساجىن سۋعا تولعان ورمەن قورشالدى. ىشكى قورعان ٴتورتبۇرىشتى ەتىپ سالىنعان، اۋماعى 1 شاقىرىم، بيىكتىگى 12 ارشىن، ٴبىر قاقپاسى بولدى. بلارامبەرگ بەكىنىستىڭ اقمەشىت دەپ اتالۋى بەكىنىس ىشىندەگى مەشىتكە بايلانىستى دەپ جازادى. اقمەشىت بەكىنىسىنىڭ ىشىندە 450-گە جۋىق قازاق ۇيلەرى بولعان. بەكىنىستە ٴۇش ٴجۇزدىڭ قازاقتارى تۇردى، نەگىزگى بولىگى جاپپاس، التىن باعانالى، تابىن كەرەي رۋىنان ەدى. ىشكى قورعاندا 50-گە جۋىق سازدان سوعىلعان ۇيلەر بولعان، ولاردا اقمەشىت بەگى جانە 150-گە جۋىق تۇركىمەندەر مەن سارتتار تۇرعان.

اقمەشىت بەكىنىسى تاشكەنت، بۇحارا، حيۋادان شىققان كەرۋەندەر تورعاي جانە ترويسك، اتباسار، باتىس سىبىرگە باراتىن كەرۋەن جولىندا تۇرعان ۇلكەن قامالعا اينالدى. قوقان حاندىعىنا اقمەشىت جانە باسقا بەكىنىستەر توڭىرەگىندە كوشىپ-قونىپ جۇرگەن قازاقتاردىڭ ٴار وتباسىسى 6 قوي، 24 قاپ كومىر، 4 وگىز اربا سەكسەۋىل، 1000 باۋ قامىستى سالىق رەتىندە تاپسىرۋعا مىندەتتى بولدى. اقمەشىت بەكىنىسى - تاشكەنت، بۇحارا، حيۋادان تورعاي جانە ترويسك، اتباسار، باتىس سىبىرگە باراتىن كەرۋەن جولىندا تۇرعان ۇلكەن قامال بولاتىن. قوقاندىقتار اقمەشىتتىك كەرۋەندەردەن سالىق جيناپ، جەرگىلىكتى قازاقتاردان زەكەت الاتىن بەكىنىسكە اينالدى.

ٴحىح عاسىردىڭ 50-جىلدارىندا سىر بويىنا باسىپ كىرگەن پاتشا وكىمەتى بۇكىل قازاق دالاسىن يمپەريا يەلىگىنە قوسۋدى اياقتاۋ ماقساتىندا سىردىڭ بويىنداعى قوقان حاندىعىنىڭ بەكىنىستەرىن باسىپ الىپ، ونى ٴسىبىر شەبىمەن قوسۋ تۋرالى جوبا دايىندايدى. پاتشا وكىمەتىنىڭ الدىنا ۇسىنىلعان پەروۆسكييدىڭ جوباسىندا اقمەشىت بەكىنىسىنە زور ٴمان بەرىلىپ، ونىڭ ماڭىزدىلىعىن بىلاي كورسەتەدى: «ورىنبور قازاقتارىن اكىمشىلىك جاعىنان باسقارۋدا كەڭ مۇمكىنشىلىكتەر تۋادى. سىرداريانىڭ ورتا اعىسىندا نىق ورنىعۋىمىز ارقىلى ٴبىز ورتا ازيا حاندىقتارىنا جاقىنداي تۇسەمىز. سىر وزەنى مەن اقمەشىت ورتا ازيامەن ساياسي جانە ساۋدا قارىم-قاتىناسىندا نەگىزگى تىرەك بولارى ٴسوزسىز».

پاتشا وكىمەتى پەروۆسكييدىڭ جوباسىن ماقۇلداعاننان كەيىن، ول جاڭا ايماقتارعا بارلاۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە توپوگراف گولوۆ باسقارعان 80 ادامنان تۇراتىن توپتى 1852 جىلى 18 ساۋىردە سىر بويىنا اتتاندىرادى. 1852 جىلى 18 ساۋىردە بارلاۋعا شىققان گولوۆتىڭ اسكەري توبىنا ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورى ۆ.ا. پەروۆسكيي سىرداريانىڭ وڭ جاعالاۋىنان جوعارىعا قاراي قوقاننىڭ اقمەشىت بەكىنىسىنە دەيىنگى جەرلەردى كارتاعا ٴتۇسىرۋدى مىندەتتەيدى. ال بۇل كەزدە، ياعني، 1852 جىلى ٴساۋىر ايىندا پاتشا وكىمەتىنىڭ ٴقاۋپى انىق تونە باستاعاسىن اقمەشىتكە 2000 قوقان اسكەرى كەلگەن ەدى. ونىڭ 400 سارت بولسا، 1600 قازاقتار بولعان. سارتتار تاشكەنتتىڭ بەگى ەشمۇحاممەدكە باعىنسا، قازاقتار اقمەشىتتىڭ ەلبەگى ابدۋالي بەككە باعىنعان. بۇل اسكەردىڭ قۇرامىندا كەنەسارىنىڭ ۇلدارى تايشىق، وسمان، كەنەسارىنىڭ اعاسى سارجاننىڭ ۇلدارى قوشقارباي مەن يسا بولدى. ولاردىڭ قولىندا 8 زەڭبىرەك بار ەدى.

ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورى ۆ.ا. پەروۆسكيي سول جىلى پولكوۆنيك ي.بلارامبەرگتىڭ باسشىلىعىمەن ٴىرى اسكەر جاساقتاپ، وعان تەك بارلاۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ قانا قويماي، مۇمكىندىك بولسا اقمەشىت بەكىنىسىن باسىپ الۋدى تاپسىرادى. ۆ.ا.پەروۆسكييدىڭ نۇسقاۋىن ورىنداۋعا شىققان پولكوۆنيك بلارامبەرگ 1852 جىلى 3 شىلدە كۇنى 30 كۇنگە جەتەتىن ازىق-تۇلىگىن الىپ، 3 زەڭبىرەگى بار 300-دەن استام اسكەردى باستاپ جورىققا شىعادى دا 18 شىلدەدە اقمەشىت بەكىنىسىنە جەتەدى. ولار شىلدەنىڭ 20-دا تاڭ الدىندا ٴارقايسىسى 100 ادامدىق ەكى كولونناعا ٴبولىنىپ، بەكىنىستى شابۋىلدايدى. الايدا، باسىم بولىگى قازاقتاردان تۇراتىن قوقاندىقتاردىڭ نەگىزگى كۇشى بەكىنىسكە دەر كەزىندە كومەككە جەتىپ، جاۋعا قارسى شابۋىلعا شىعادى دا ورىس اسكەرلەرىنىڭ 15 ادامىن ٴولتىرىپ، 57 ادامىن جارالايدى. اۋىر شىعىنعا ۇشىراعان ورىستار 23 شىلدەدە كەيىن قاراي شەگىنەدى. پولكوۆنيك ي.بلامبەرگ اقمەشىت تۇبىندە تاس-تالقان بولىپ جەڭىلگەنىمەن، سىرداريانىڭ نەگىزگى بولىگىن زەرتتەپ، ونى كارتاعا تۇسىرەدى جانە قايتار جولىندا قوقاندىقتاردىڭ كۇمىسقورعان جانە شىمقورعان بەكىنىستەرىن تالقانداپ كەتەدى. ۆ.ا. پەروۆسكيي 1852 جىلى 15 قىركۇيەكتە ٴسىبىر كورپۋسىنىڭ كومانديرىنە بىلاي دەپ حات جولدايدى: «...بۇرىن بەلگىسىز بولعان قاراوزەك پەن جامانداريانىڭ زەرتتەلۋى - بۇل ايماقتىڭ قونىستانۋعا وتە قولايلى ەكەندىگىن كورسەتتى. ەگەر دە ورىس اسكەرى وسى ايماقتاردا جەڭىسكە جەتسە، قازاقتارعا دەگەن ساياسي ىقپالىمىز كۇشەيە تۇسەدى».

وسىدان كەيىن الدىڭعى ەكى جورىقتان مول ساباق العان ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورى ۆ.ا. پەروۆسكيي اقمەشىتتى الۋ ٴۇشىن سىر بويىنا بىرنەشە بەكىنىستەر سالۋ قاجەت دەگەن ۇيعارىمعا كەلىپ، پاتشا وكىمەتىنە مالىمدەمە جاسايدى. ۆ.ا.پەروۆسكييدىڭ جاساعان جوسپارىنا سايكەس قازالى اڭعارىندا № 1 فورت، قارماقشىدا № 2 فورت، كۇمىسقورعان بەكىنىسىنىڭ ورنىنا № 3 فورت سالىنىپ، پاتشا اكىمشىلىگىنەن جورىققا قاجەتتى زاتتاردى تاسيتىن تۇيەلەردى جيناۋ جونىندە تاپسىرما العان سۇلتان-پراۆيتەلدەر تۇيەلەردى قازاقتاردان ەرىكسىز جيناپ الادى. جەرگىلىكتى قازاقتار تۋرالى ساياسي جانە اسكەري مالىمەتتەر جيناستىرۋعا شىعىس تىلدەرىنىڭ مامانى و.يا. وسمولوۆسكيي سىر بويىنا ارنايى تاپسىرمامەن اتتاندىرىلادى. وسمولوۆسكييگە اقمەشىت بەكىنىسىندە ورنالاسقان قوقاندىق اسكەرلەردىڭ سانى مەن قۇرامى، كەنەسارىنىڭ ۇلى سىزدىق تورە باستاعان قازاقتار تۋرالى، ورتا ازيا

حاندىقتارىنىڭ ساياسي جاعدايى، سىر بويىنداعى قازاقتاردىڭ پاتشا بيلىگىنە دەگەن كوزقاراسى جانە تاعى باسقا دا مالىمەتتەر جيناۋ تاپسىرىلادى. مۇنىمەن بىرگە ۆ.پەروۆسكيي ەسەت كوتىبار ۇلى، ەلەكەي قاسىم ۇلى، جانقوجا نۇرمۇحامەد ۇلى، بۇقارباي ەستەكباي ۇلى سياقتى كىشى ٴجۇز قازاقتارىنىڭ باتىرلارى مەن سۇلتاندارىن جورىققا قاتىسۋعا كوندىرۋدى ارال بەكىنىسىنىڭ باسشىسىنا جۇكتەيدى.

ۆ.ا. پەروۆسكييدىڭ اقمەشىتتى الۋ ٴۇشىن جاساعان كەلەسى ٴبىر ايلاسى جورىق كەزىندە قوقاندىقتار مەن حيۋالىقتاردىڭ كۇش بىرىكتىرىپ شىعۋىنا توسقاۋىل قويۋ ٴۇشىن ولارعا قارسى ديپلوماتيالىق ادىستەردى قولدانا وتىرىپ، ەكى حاندىقتىڭ اراسىنداعى ارازدىقتى ورشىتەدى دە حيۋانى سوعىسقا ارالاسپاۋعا كوندىرەدى. سونىمەن قاتار پەروۆسكيي كىشى ٴجۇزدىڭ بيلەۋشى سۇلتاندارىنا جورىققا قاجەتتى زاتتاردى تاسيتىن تۇيەلەردى قازاقتاردان كۇشتەپ جيناپ الۋ جونىندە تاپسىرما بەرەدى.

ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ بۇل نۇسقاۋى قازاقتاردىڭ اشۋ-ىزاسىن كەلتىرگەنى سونشالىقتى، شىدامى تاۋسىلعان قازاقتىڭ كوپتەگەن رۋلارى ەسەت كوتىبار ۇلىنا بارىپ قوسىلادى دا، اقمەشىت جورىعىنا تۇيە جيناپ بەرۋگە كومەكتەسكەن سۇلتاندار مەن بيلەردىڭ اۋىلدارىن شابادى. سىر ٴوڭىرىنىڭ قازاقتارى وزدەرىن جاۋلاۋعا شىققان پاتشا اسكەرلەرىنىڭ جورىعىنا بارىنشا زيان كەلتىرىپ، ونى ٴار ٴتۇرلى امالدارمەن توقتاتۋعا تىرىستى. ٴتىپتى، جەرگىلىكتى تۇرعىندار پاتشا اسكەرلەرىنە اقمەشىتكە باراتىن وڭاي جولدى كورسەتۋدەن باس تارتقان. ماسەلەن، 1854 جىلى 8 قاڭتارداعى پەروۆسكييدىڭ سىرداريا شەبىنىڭ قولباسشىسىنا جىبەرگەن نۇسقاۋىندا: «...ال دوسبول بي وسىنىڭ الدىندا دا بىزگە وڭ پەيىلىن كورسەتپەگەن بولاتىن. سۇلتان باسقارۋشىلاردىڭ تالابى بويىنشا وعان اقمەشىتكە باراتىن جولداردى كورسەت دەگەن كەزدە، ول جانە ونىڭ رۋلاستارى جولەكتىڭ ماڭىندا كوشىپ جۇرسە دە، جولدى بىلمەيتىندىگىن ايتىپ، جول كورسەتۋدەن باس تارتتى»،- دەلىنگەن.

ورىس اسكەرلەرىنىڭ اقمەشىت قالاسىندا جورىعى الدىنداعى دايىندىق بارىسىندا ورىنبور قالاسىنا ٴتۇرلى سەبەپتەرمەن كوپتەگەن كورنەكتى عالىمدار، ونەر قايراتكەرلەرى باس قوستى. ولاردىڭ ىشىندە كومپوزيتور ا.ا. اليابەۆ، ورىس تۇسىندىرمە سوزدىگىنىڭ اۆتورى ۆ.ي. دال، جەر اۋدارىلعان اقىن ا.ن. پلەششەەۆ پەن سۋرەتشى ت.گ. شەۆچەنكو، شىعىستانۋشى عالىمدار ا.ي. ماكشەەۆ، ن.ۆ. حانىكوۆ، سۋرەتشى باتاليست ۆ.ۆ. جانە ت.ب. بولعان. 1853 جىلى 22 ساۋىردە اسكەر سانى انىقتالعاننان كەيىن، پاتشا اسكەرىنىڭ اقمەشىتكە قاراي جورىعى باستالادى. دەرەكتەر بويىنشا جورىققا 1 گەنەرال، 6 شتاب وفيسەرى، 34 وبەر-وفيسەر، 16 شەنەۋنىك، 113 ۋنتەر-وفيسەر، 9 كەرنەيشى، 1561 قاتارداعى جاۋىنگەر، 424 ساپتان تىس جاۋىنگەرلەر قاتىسقان. پاتشا وكىمەتى بۇل اسكەري ٴىس-شاراعا جوعارى دەڭگەيدە دايىندالىپ، سول ۋاقىتتاعى ورىس اسكەرىنىڭ بارلىق تۇرلەرى: جاياۋ اسكەر، اتتى اسكەر، زەڭبىرەك باتارەيالارى، ينجەنەرلىك توپتار، ساپەرلىك بولىمدەر، كازاكتار جانە اسكەري فلوتيليا كىرگەن. جورىققا كەيىن تاعى دا 2 وبەر-وفيسەر مەن 158 جاۋىنگەر قوسىلىپ، جورىق اسكەرى 1068 تۇيەگە ارتىلعان ازىق-تۇلىكپەن قامتاماسىز ەتىلدى. سونىمەن قاتار بۋتاكوۆ باستاعان «پەروۆسكيي» كەمەسى مەن «وبرۋچەۆ» بارجاسى قوسىمشا كۇش رەتىندە سىرداريا وزەنىمەن جوعارى قاراي جورىق اسكەرىنە ىلەسىپ ٴجۇزدى.

اقمەشىتكە جەتكەن پەروۆسكيي باستاعان پاتشا اسكەرلەرى بەكىنىسكە تىكە شابۋىلعا شىعۋعا باتا الماي، بەكىنىستى قورشاۋعا الىپ، باتارەيالاردى ورنالاستىرۋ ٴۇشىن ونىڭ جان-جاعىنان ترانشەيالار قازادى. بەكىنىستى قورعاۋشىلارعا سىرتتان كومەككە اسكەر كەلتىرمەۋ امالىن قاراستىرعان پەروۆسكيي جاڭادارياداعى توسپانى بۇزىپ جىبەرەدى. كەيىن ورىستارداڭ وسى امالى ٴوز-وزىن اقتادى. سەبەبى اقمەشىتكە كومەككە كەلە جاتقان قوقان اسكەرى توسپادان جايىلعان سۋدان وتە الماي، ۋاقىتتارىن وتكىزىپ الادى. جورىققا شىققان اسكەردىڭ ازىق-تۇلىگى ساناۋلى كۇنگە عانا جەتەتىن بولعاندىقتان، ۆ.ا.پەروۆسكييدىڭ بەكىنىستى قورشاۋ ارقىلى باعىندىرماق بولعان جوسپارى ىسكە اسپادى. وعان قوسا بەكىنىس ماڭايىنداعى قازاقتار دا باسقىنشىلارعا مال مەن جەم-شوپ ساتۋدان باس تارتتى.

ۆ.ا. پەروۆسكيي ەندى شەشۋشى شابۋىلعا كوشپەسە، وندا جاعدايىنىڭ قيىنداي تۇسەتىنىن ٴبىلىپ، 1853 جىلى 8 شىلدەدە بارلىق باتارەيالاردان بەكىنىسكە قاراي وق جاۋدىردى. بەكىنىستى قورعاۋشىلار جاۋدىڭ كۇشى اسكەري تەحنيكالىق جاعىنان دا، ادام سانى جاعىنان دا كوپ باسىم بولعانىنا قاراماستان ۇزاق ۋاقىت توتەپ بەرىپ، پاتشا اسكەرلەرىنىڭ زەڭبىرەكتەردەن اتقىلاۋىنا قارسى شابۋىلمەن جاۋاپ بەرىپ، بىرنەشە ورىس اسكەرىن ٴولتىرىپ كەتەدى. بەكىنىستى قورعاۋشىلاردىڭ ەرلىگىنە پەروۆسكييدىڭ ٴوزى دە تاڭ قالىپ، بۋلگاكوۆ دەگەن دوسىنا جازعان حاتىندا بىلاي دەيدى: «بەكىنىستەگى 300 ادامدى ٴوز ەركىمەن بەرىلۋگە ٴماجبۇر ەتە الار ەمەسپىز».

قوقان حاندىعىنداعى ٴوزارا تالاستار، ۇراتوبە بيلەۋشىسى ابدۋ-گافاردىڭ حۇديار حانعا قارسى شىعۋى سياقتى قوقان حاندىعىنىڭ ٴوز ىشىندەگى بىتىراڭقىلىق اقمەشىت بەكىنىسىن رەسەي يمپەرياسىنىڭ تەز جاۋلاپ الۋىنا جاعداي جاسادى. ٴبىراق، وسىعان قاراماستان، تاشكەنتتىكتەر اقمەشىتتى قورعاپ جاتقان ٴوز قانداستارىنا كومەككە اسكەرلەرىن جىبەرە الادى. قوقاندىقتاردىڭ كۇشتى اسكەرى اقمەشىتكە قاراي كومەككە كەلە جاتىر دەگەن حابار العاننان كەيىن، ۆ.ا.پەروۆسكيي جولداعى وتكەلدەردەن قوقاندىقتاردى وتكىزبەۋ ٴۇشىن، كۇشەيتىلگەن ورىس اسكەرلەرىن جىبەرەدى دە، گەنەرال ي.ۆ. پادۋروۆقا جولەكتى الۋدى تاپسىرادى. گەنەرال پادۋروۆتىڭ جولەكتى الىپ، جاعدايى وڭتايلانعان ۆ.ا.پەروۆسكيي سانكت-پەتەربۋرگتەن الىپ كەلگەن گالۆانيكالىق قۇرالداردى قولدانۋ ارقىلى اقمەشىت بەكىنىسىنىڭ قابىرعاسىن بۇزىپ، كۇشتى ارتيلەريالىق اتقىلاۋعا ۇشىراتادى. اقمەشىت بەكىنىسىن قورعاۋشىلار ٴوز كۇشتەرىنىڭ السىزدىگىنە قاراماستان، ورىس اسكەرىنە قارسى ٴۇش اپتادان اسا ەرلىك پەن قارسى تۇرىپ، ايانباي سوعىسادى. ۆ.ا.پەروۆسكيي بەكىنىستى قورعاۋشىلاردىڭ بەرىلۋگە دايىن تۇرعانىنا قاراماستان 27 شىلدەدە 3 مىڭداي جاقسى قارۋلانعان اسكەرمەن بەكىنىستىڭ ىشىنە باسىپ كىرەدى. اقمەشىت ٴۇشىن بولعان شايقاستا قورعاۋشىلاردىڭ 206 ادامى ٴولىپ، 35 ادام جاراقاتتانسا، ورىستار جاعىنان 9 ادام ٴولىپ، 16-سى اۋىر جاراقاتتانىپ، 30 ادامى جەڭىل جاراقات العان. تۇتقىنعا تۇسكەن 74 قوقاندىقتىڭ بىرەۋى عانا بۇحارالىق ساۋداگەر، قالعاندارىنىڭ بارلىعى جەرگىلىكتى جەردىڭ قازاقتارى بولىپ شىقتى. ولاردىڭ ٴبارى كەيىن ورىس بيلىگىنە قارسى شىقپايمىز دەگەن ۋادە بەرگەننەن سوڭ اۋىلدارىنا قايتارىلعان. اقمەشىتتى باسىپ العان پاتشا وكىمەتى بەكىنىسكە مىڭعا جۋىق اسكەرمەن بىرگە 16 زەڭبىرەگى بار كۇشتى گارنيزوندى ورنالاستىرادى. سول جىلدىڭ 26 تامىزىندا ٴى نيكولاي اقمەشىت بەكىنىسىن ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ قۇرمەتىنە «پەروۆسكيي» فورتى دەپ وزگەرتتى. وسىلايشا، پەروۆسكيي باستاعان ورىس اسكەرلەرىنىڭ سىر بويىنا جاساعان باسقىنشىلىق جورىعى رەسەي يمپەرياسى ٴۇشىن اسكەري ستراتەگيالىق جانە ساياسي – ەكونوميكالىق جاعىنان اسا ماڭىزدى بولدى. ورىس اسكەرلەرىنىڭ اقمەشىتتى باسىپ الۋى رەسەي يمپەرياسىنىڭ يەلىگىنە 500 شاقىرىمدىق جەردى قوسىپ قانا قويعان جوق، بۇكىل كىشى ٴجۇز قازاقتارىنىڭ جايلاۋلارىمەن بىرگە قىستاۋلارىنا دا باقىلاۋ جاساۋعا مۇمكىندىك بەردى. اسكەري جانە ساياسي-ەكونوميكالىق جاعىنان ۇلكەن ماڭىزى بار اقمەشىت بەكىنىسىنەن ايرىلىپ قالعانىنا كونگىسى كەلمەگەن قوقاندىقتار ورىس بيلىگىنەن ونى قايتارۋ جولىندا بار كۇشتەرىن سالىپ، جانتالاسا كۇرەستى. قوقان حاندىعىنداعى بيلىك ٴۇشىن تالاس-تارتىس پەن قازاق قىپشاقتارى مەن سارتتاردىڭ اراسىندا بولعان ٴوزارا قىرقىسۋ سوعىسىنىڭ زاردابى زور بولدى. اقمەشىتتىڭ قورشاۋدا بولعان ۋاقىتىندا وعان دەر كەزىندە كومەككە كەلۋى جانە ورىس اسكەرلەرىنە تويتارىس بەرۋ مۇمكىن بولمادى. ياعني، قوقان حاندىعىنداعى وتىرىقشى حالىقتارمەن كوشپەندىلەردىڭ اراسىندا ٴجيى بولىپ تۇراتىن بيلىك ٴۇشىن سوعىستىڭ سالدارىنان قوقاندىقتاردىڭ ورىستارعا قارسى كۇرەسى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلمەي، ۇزىك-ۇزىك بولىكتەردەن تۇردى.

قورىتا كەلە، قوقان حاندىعى بيلىگى كەزىندەگى سىر ٴوڭىرى حالقىنىڭ الەۋمەتتىك تاريحىن جان-جاقتى زەردەلەپ، اشىپ كورسەتۋ قاجەت. سول سىر وڭىرىنە قاتىستى الماتى، تاشكەنت، موسكۆا، ورىنبور، سانك-پيتەربۋرگ قالالارىنداعى مۇراعاتتاردان قۇجاتتاردى سارالاپ، عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ كەرەك.


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي