BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

بوپاي حانىمدى بىلسەڭىز…

ارعى-بەرگى كوشپەندىلەر تاريحىن زەردەلەپ، وي تارازىسىنان وتكىزەر بولساق، بەلگىلى حانداردىڭ كەيبىرىنىڭ حانىمدارى وت باسىنداعى وڭاشا تىرلىكپەن عانا شەكتەلمەي، ەل ىسىنە ارالاسىپ، الداعىنى بولجايتىن قايراتكەر بولعان. ولار ەرگە ەردەي، سەرىگە سەرىدەي سەرىك بولا بىلگەن. ەكى عاسىردان بەرگى تاريحىمىزعا كوز جىبەرسەك، ٴابىلقايىردىڭ بوپايى، ٴۋالي حاننىڭ ايعانىمى ەرلەرى وپات بولعاننان كەيىن ولاردىڭ ورنىن باسىپ، بيلىك تىزگىنىن بەكەم ۇستاپ، بوداندىعىن العان مەملەكەتپەن تەرەزەسى تەڭ قارىم-قاتىناس ورناتىپ، بالالارىن ەل باسقارۋ ىسىنە باۋلي بىلگەن.

بۇل رەتتە كىشى ٴجۇز حانى ٴابىلقايىردىڭ زايىبى، ەل باسقارۋ ىسىنە ارالاسقان قايراتكەر، ديپلومات — بوپاي حانىمدى ەرەكشە اتاپ وتكەن ٴجون. ول شامامەن 1693-1695 جىلى ەلەك وزەنى بويىندا دۇنيەگە كەلگەن. شىققان تەگىنە قاتىستى ٴارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلادى. دەگەنمەن، قازاق دالاسىندا دارىندى مامىلەگەر بولا بىلگەن بوپاي حانىم ەسىمى تاريحتا التىن ارىپپەن جازىلۋعا لايىقتى. بۇگىندەرى حانىمنىڭ ونەگەلى ىستەرىن ناسيحاتتاپ، جوعىن ىزدەپ جۇرگەن يسلامقاجى مىرزابەك ۇلى ٴدال وسىنداي پىكىردى ۇستانعان. زەينەتتەگى ۇستاز يسلامقاجى اعا اتىراۋ وبلىسى، جىلىوي اۋدانىنا قاراستى اقمەشىت اۋىلىنىڭ تۋماسى. ٴقازىر بەكەت اتا مەشىتىنىڭ يمامى. بار جيعان-تەرگەنىن سارپ ەتىپ، بوپاي حانىمعا قاتىستى بار اقپاراتتاردى بىرىكتىرىپ، قالىڭ قازاققا بوپايدىڭ ٴبىز بىلە بەرمەيتىن قىرلارىن كورسەتۋدى اڭسايدى.قازاقتا باس-اياعى 47 حان بولعان. وسى تىزىمدە ٴابىلقايىر حاننىڭ ويىپ تۇرىپ ورىن الارى ٴسوزسىز. قازىرگى تاڭدا ٴابىلقايىر اتامىزدى بىلمەيتىن قازاق بالاسى جوق. ال ول كىسىنىڭ زايىبى بوپاي بولسا، قازاق حاندارى جۇبايلارىنىڭ تاريحىندا «حانىم» دارەجەسىنە كوتەرىلگەندەردىڭ بىردەن ٴبىرى. قازىرگى تىلمەن ايتار بولساق، ديپلومات بولعان.-مەنىڭ ويىمشا، بۇل كىسى قىز جىبەك، بايان سۇلۋ، بەرىرەكتە ٴاليا مولداعۇلوۆا، مانشۇك مامەتوۆا سىندى ەسىمى ەل ەسىندە جۇرگەن تانىمال اپالارىمىزدىڭ قاتارىندا بولۋى كەرەك. كوپ جەردە بوپاي حانىمدى بىلمەيدى. ول تۋرالى اۋىز اشپايدى. بۇل ٴبىزدىڭ ساۋاتسىزدىعىمىز شىعار، بالكىم. سوندىقتان ٴبىز بارىنشا دارىپتەۋىمىز قاجەت. سەبەبى، قازاق حالقى ٴۇشىن ەڭبەك ەتىپ، دالا زاڭدارىمەن تالاي كەلىسسوزدەر جۇرگىزگەن ساياسي ساۋاتتى تۇلعا ٴوز باعاسىن الۋى كەرەك،- دەيدى ي.مىرزابەك ۇلى. اقساقال بوپاي حانىمدى وسكەلەڭ ۇرپاق بىلسە ەكەن دەيدى. بوپايدىڭ بەيىتى قازاقتىڭ بۇرىنعى استاناسى – ورىنبوردا. يسلامقاجى مىرزابەك ۇلى قىركۇيەك ايىندا ٴبىر توپ ەرىكتىلەردى جيناپ، رەسەي جەرىندە قالعان ٴقابىر باسىنا بارىپ قايتقان. ول ماڭ ٴقازىر جارىلعىش زاتتارعا ارنالعان سىناق الاڭىنا اينالعان ەكەن. سوندىقتان دا اقساقال الاڭداۋلى. مازاردىڭ اينالاسىن قورشاپ، بەلگى دە قويدى. قازىرگى تاڭدا سۇيەكتى ەلگە اكەلۋ ماسەلەسىن دە قاۋزاپ ٴجۇر. ەندىگى ماقساتى – قوستاناي وبلىسىنان اقپارات تابۋ. مۇنداعى تاريحشىلارمەن كەزدەسىپ، سۇحبات قۇرۋ. وسىلايشا، ەلىمىزدىڭ ٴار وبلىسىن ارالاپ، ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزىپ، بوپاي حانىمنىڭ ەل ىشىندە اتىن شىعارعىسى كەلەدى. وعان تاعى ٴبىر سەبەپ تە بار. بوپاي حانىمنىڭ مامىلەگەر ەكەنىن ايقىندايتىن دالەل جەتەرلىك. سول زامانداردا ٴومىر سۇرگەن امەريكالىق سۋرەتشىنىڭ قازاق حانىمىنىڭ قابىلداۋىندا بولعان سۋرەتى دالەل. ول قازاق جەرىنە جاساعان ساياحاتىن كەيىن ٴوز قولىمەن سالىپ شىققان. 1736 جىلى بوپاي حانىمىنىڭ قابىلداۋىندا بولعانىن جانە جەكە سۋرەتىن، قازاقتىڭ سول كەزدەگى تۇرمىس-تىرشىلىگىن سۋرەتتەگەن. سونىمەن قاتار، الەكساندر سەرگەەۆتىڭ «پەتەربۋرگسكيي پوسول»، رىسجان ٴىلياسوۆانىڭ «ارۋلار – انالار، دانالار» جانە قۇرال توقىمرزا ۇلىنىڭ «اۋليە ٴاجىمباي بي نەمەسە دالا دانىشپاندارى» دەگەن ەڭبەكتەرىندە بوپاي حانىم تۋرالى ايتىلادى. بۇنىڭ ٴبارى – ول كىسىنىڭ ۇلىلىعىنا دەرەك-دايەكتەر كەلتىرەدى.قوستاناي جەرىنە اياق باسقان قوناقتار كەرەك قۇندىلىقتارعا قول جەتكىزدى دەپ ايتا الامىز. مۇندا ولار، الدىمەن، «قوستاناي تاڭى» گازەتىنە ايالداپ، كەيىن ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ٴقمۋ-نىڭ تاريحشىلارى مەن ادەبيەتشىلەرى جانە ستۋدەنتتەرىمەن كەزدەستى. پاندىك وقىتۋ باعدارلامالارىنا ەنگىزۋ جانە كۋرستىق، ديپلومدىق جۇمىستارعا تاپتىرماس تىڭ تاقىرىپ ەكەندىگى ايتىلدى.بۇل تەك جەكە ٴبىر تۇلعانىڭ مۇددەسى ەمەس، بۇل تۇتاس قازاق حالقى ٴۇشىن كەرەك دۇنيە. ەرەتەرەكتەگى رەسەي يمپەرياسىنىڭ پاتشايىمدارىمەن حات الماسىپ، ەل ەرتەڭى ٴۇشىن كۇرەسكەن قايراتكەر حانىمنىڭ ەڭبەگىن باعالاعان ٴجون. بۇل – ٴبىزدىڭ تاريحىمىز! قۇرمەتتى وقىرمان! ماقالا ارقاۋى – بوپاي حانىم تۋرالى قاندايدا ٴبىر اقپارات بىلسەڭىز يسلامقاجى مىرزابەك ۇلىنا حابارلاسۋىڭىزدى سۇرايمىز. بايلانىس نومىرلەرى: 8 701 660 22 67; 8 71237 2 70 52

كەنجە قونىسباي سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ايبەك ٴجۇزباي

www.kostanaytany.kz


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي