BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

ٴا.بوكەيحانوۆ: "كەيىنگىگە عيبرات الارلىق ۇلگى تاستاپ كەتىپ، العىس الامىز با؟ الدە..."

قازاق ەلىنىڭ تاريحىندا ۇلت كوسەمى دەگەن اتقا يە بولعان تۇلعالار از. سونىڭ ٴبىرى دوسىنا دا، دۇشپانىنا ٴوزىن مويىنداتقان الاش ارداقتىسى ٴاليحان بوكەيحانوۆ. ول 1866 جىلدىڭ 5 ناۋرىزىندا، قازىرگى قاراعاندى وبلىسىنىڭ اقتوعاي اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. ٴاليحاننىڭ بالالىق شاعى تۋرالى مالىمەتتەردى ونىڭ تۋعان ٴىنىسى سماقاننان كەزدەستىرەمىز. ٴوز ەستەلىگىندە سماقان نۇرمۇحاممەد ۇلى اعاسىنىڭ 6 جاسقا دەيىن ٴتىلى شىقپاعانىن جازادى. ٴاليحان دا وزگە قازاق بالالارى سياقتى اسىق ويناپ وسكەن. ايتسە دە ول ۇتىپ العان اسىقتارىن قاتارلاستارىنا قايتىپ بەرىپ، الىمجەتتىك كورسەتكەندەردى تىيىپ وتىرعان ەكەن. نۇرمۇحاممەدتىڭ ٴاليحانى ەر جەتە كەلە كەلەلى ىستەردىڭ كوشىنەن كورىنەدى. جاسىنان زەرەك وسكەن ٴاليحان اۋەلى مول- دا قولىنان ساۋات اشىپ، سودان سوڭ قالاداعى 3 سىنىپتى باستاۋىش مەكتەبىنە اۋىسادى. 1879-1886 جىلدارى قارقارالى قالاسىنداعى قازاق بالالارىنا ارنالعان مەكتەپتە ٴبىلىمىن جالعاستىرادى. ٴالىمحان ەرمەكوۆتىڭ ايتۋى بويىنشا «ول كىسى سانكت- پەتەربوردىڭ ورمان ينستيتۋتىنىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىن ٴتامامداعان. زاڭ فاكۋلتەتىندە لەنينمەن قوسا ەكستەرنات بولىپ ەمتيحان تاپسىرعان. تەرەڭ، داريا-مۇحيت عالىم بو- لاتىن. شەتەلدەردىڭ 9 تىلىندە ەركىن سويلەپ، جازا بىلەتىن... ٴبىزدىڭ اقىل-ويىمىز توقىراۋىن وزەنىندەي ەدى دە، الەكەڭ بالقاش كولىندەي داريا ەدى عوي». ٴاليحان بوكەيحاننىڭ قوعامدىق ىستەرگە ارالاسۋى ومبى قالاسىندا شىعاتىن بىرنەشە گازەتتەردە ماقالا جازۋ- دان باستاۋ الادى. ناقتىراق ايتساق، 23 جاستاعى اۆتوردىڭ 1 جىلدىڭ ىشىندە 20-عا جۋىق ماقالاسى جارىققا شىققان. نامىسشىل جاستىڭ ٴار جازعان ماقالاسى ەلدىك ماسەلەلەردى كوتەرۋمەن كورىنىس تاپتى. وقۋدا ٴاليحان ستۋدەنتتىك قىزۋ پىكىرتالاستارعا قاتىسىپ، ٴار ٴتۇرلى قوزعالىستارعا بەلسەنە ارالاستى. وسىنىڭ سالدارى- نان ول رەسەي جاندارمەريا باسقارماسىنىڭ نازارىنا ىلىگىپ، ساياسي سەنىمسىزدەردىڭ قارا تىزىمىنە الىنعان. پەتەربورداعى ورمان ينستيتۋتىن بىتىرگەن ٴاليحان ومبىعا قايتا كەلەدى. مۇندا ول ورمان شارۋاشىلىعى ۋچيليششەسىندە ماتەماتيكا پانىنەن ساباق بەردى. سونداي- اق، سوسياليستىك باعىتتاعى «ستەپنوي كراي» گازەتىنە بەلسە- نە ارالاسىپ، ونىڭ رەداكسيا القاسى قۇرامىنا ەندى. 1906 جىلى ومبىداعى كادەتتىك «گولوس ستەپي»، «وميچ» جانە «يرتىش» گازەتىن شىعاردى. سونداي-اق، 1908 جىلى پەتەر- بۋرگتە جارىق كورگەن بولشەۆيكتىك «توۆاريشش»، «سلوۆا» گازەتتەرىندە رەداكتورلىق قىزمەت اتقاردى. ٴاليحان بوكەيحانوۆ 1913 جىلى جالپىۇلتتىق «قازاق» گازەتىن ۇيىمداستىردى. ۇلتتىق باعىتتى نىساناعا العان گازەت احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن ٴمىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ قاجىر-قايراتىنىڭ ارقاسىندا 1918 جىلعا دەيىن جارىق كوردى. الەكەڭنىڭ ٴوزى دە «قازاق» گازەتىندە ماقالا جازعانى بەلگىلى. «ٴوزىنىڭ تاريحىن جوعالتقان جۇرت، ٴوزىنىڭ تاريحىن ۇمىتقان ەل، قايدا ٴجۇرىپ، قايدا تۇرعاندىعىن، نە ىستەپ نە قويعاندىعىن، كەلەشەكتە باسىنا قانداي كۇن تۋاتىندىعىنا كوزى جەتپەيدى. ٴبىر حالىق ٴوزىنىڭ تاريحىن بىلمەسە، ٴبىر ەل ٴوزىنىڭ تاريحىن جوعالتسا، ونىڭ ارتىنشا ٴوزى دە جوعالۋعا ىڭعايلى بولىپ تۇرادى»، دەيدى ٴاليحان بوكەيحانوۆ. ٴتاڭىرى تالابىنان ايىرماعان ٴاليحان 30 جاسىندا ششەر- بينا ەكسپەديسياسىنا قاتىسادى. ول ەكسپەدسيا جۇمىسىنا قاتىسۋ بارىسىندا قازاق دالاسىنا بايلانىستى رەسەي يمپەرياسىنىڭ كوزدەگەن ماقساتىن بۇرىن ٴوزى بايقاي بەرمە- گەن جاڭا قىرىنان كورەدى. سول سەبەپتى الەكەڭنىڭ كوزقاراسى ششەربينا ەكسپەديسياسىنا قاتىسقان 1896-1903 جىلدارى وزگەرگەنى انىق. قازاق دالاسىنداعى ازاتتىق قوزعالىسىن ورىستەتكەن باستامادا ٴاليحان بوكەيحانمەن بىرگە ساياسات ساحناسى- نا احمەت بايتۇرسىن ۇلى، مۇحامەدجان تىنىشبايەۆ، اح- مەت حازىرەت، شايمەردەن قوسشىعۇل ۇلى، رايىمجان مار- سەكوۆ، جاقىپ اقبايەۆ، وتىنشى ٴالجانوۆ سىندى كوپتەگەن ازاماتتار شىقتى. بۇل جونىندە الەكەڭ «قازاقتار» اتتى ماقالاسىندا 1905 جىلدىڭ ماۋسىمىندا قازاق دالاسىنىڭ قاق ورتا تۇسىندا «قارقارالى» ويازىنداعى «قوياندى جارمەڭكەسىندە 14500 قازاقتىڭ اتىنان مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ٴتوراعاسىنا جولدانعان ارىز-تىلەۋ حات ازاتتىق اڭساعان حالىقتىڭ ويانعان ساناسىنىڭ العاشقى ٴۇن قاتۋى ەدى» دەپ جازادى. وسى جىلى ماسكەۋدە رەسەيدىڭ قالالىق جانە جەرگىلىكتى قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ قۇرىلتايى ٴوتتى. وندا ٴاليحان نۇرمۇحاممەد ۇلى تۇڭعىش رەت يمپەرياعا ساياسي تا- لاپ قويدى. «مەن التايدان ورالعا، ٴسىبىر تەمىرجولىنان ومبىعا دەيىنگى كەڭ كەڭىستىكتى مەكەندەگەن 4 ميلليون قازاق حالقىنىڭ وكىلىمىن... قازاقتىڭ بۇگىنگى اسقان مۇڭى – انا ٴتىلىن قولدانۋ بوستاندىعى، ونىڭ قاجەتتىلىگى سايلاۋ قارساڭىندا ۇگىت-ناسيحات جۇمىسىن جۇرگىزۋ بارىسىندا ەرەكشە ارتىپ وتىر جانە وسىعان بايلانىستى مەنىڭ قۇرىلتايدان وتىنەرىم – جەرگىلىكتى تىلدەردىڭ قۇقىن شەكتەيتىن زاڭنىڭ تەز ارادا قايتا قارالۋى تالاپ ەتىلسىن»،-دەيدى ٴاليحان بوكەيحانوۆ. يمپەريانىڭ ايار ساياساتىنان يمەنبەي، ۇلتتىق ماسەلە كوتەرە بىلگەن الاش ارىستارىنان جينالعان 12 ازامات رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىنا دەپۋتات بولىپ سايلاندى. ولاردىڭ اراسىندا ٴبىرىنشى دەپۋتات بولۋ– ٴاليحان بوكەيحانوۆقا بۇيىردى. وكىنىشكە قاراي، 1907 جىلى پاتشا اكىمشىلىگى قابىلداعان ٴۇشىنشى رەسەي زاڭىنا سايكەس قول استىنداعى قازاق سەكىلدى ۇلتتاردى بۇراتانا رەتىندە تانىپ دۋماعا دەپۋ- تات بولۋ قۇقىنان ايىرىپ تاستادى. بۇل تۋراسىندا ٴاليحان بوكەيحانوۆ رەسەي 1907 جىلى العاش جانە سوڭعى رەت ەۋرو- پا بولدى دەپ ايتادى. ول 1917 جىلى كادەتتەر پارتياسىنىڭ مۇشەلىگىنەن ٴوز ەركىمەن شىعادى. ويتكەنى، ٴاليحاننىڭ ۋاقىتشا ۇكىمەت پەن كادەتتەر پارتياسىنان كۇتكەن ٴۇمىتى اقتالمادى. ۇلت كوسەمىنىڭ تۇپكى ماقساتى – ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ بولاتىن. وسىدان سوڭ 1917 جىلدىڭ 21-26 شىلدەسى ارالىعىندا ورىن- بور قالاسىندا وتەتىن قازاق-قىرعىز سەزىنە شاقىرىلدى. قۇرىلتايعا اقمولا مەن تورعايدان، سەمەي مەن ورالدان، جەتىسۋ مەن سىرداريادان، فەرعانا، بوكەي وبلىستارىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. كۇن تارتىبىنە سول كەزەڭدەگى قازاق جۇرتىنان وزەكتى دەگەن 14 ماسەلە قويىلدى. ونىڭ ەڭ ماڭىزدىسى ارينە، الاش-ۇلتتىق ساياسي دەموكراتيالىق پار- تياسىن قۇرۋ بولدى. تۇڭعىش پارتيا ۇيىمدارىنىڭ پايىم- داۋى بويىنشا ٴدىني باسقارما مەملەكەتتىك قۇرىلىمنان تىس دەپ تانىلدى. سونداي-اق، الاشتىڭ ۇلتتىق يدەياسى 5 ٴتۇرلى تۇجىرىمعا نەگىزدەلدى. اتالعان تۇجىرىمداما مەملەكەتتى ساياسي-ەكونوميكالىق، سونداي-اق رۋحاني تاۋەلسىزدىككە جەتكىزەتىن بىردەن-بىر باعىت بولاتىن. وسىعان كوزى جەت- كەن لەنين مەن ستالين 1917 جىلدىڭ 17-20 قاراشاسىندا شىعىستىڭ بارلىق ەڭبەكشى مۇسىلماندارىنا شۇعىل تۇردە ۇندەۋ جاريالادى. «بۇدان بىلاي سىزدەردىڭ نانىمدارىڭىز بەن ادەت-عۇرىپتارىڭىز، سىزدەردىڭ ۇلتتىق جانە مادەني مەكەمەلەرىڭىز قول سۇعىلمايتىن بولىپ جاريالانادى. وزدەرىڭىزدىڭ ۇلتتىق ومىرلەرىڭىزدى ەركىن جانە بوگەتسىز قۇرا بەرىڭىزدەر. سىزدەردىڭ بۇعان پراۆولارىڭىز بار» دەيدى لەنين مەن ستالين. اتالعان مۇمكىندىكتى دەر كەزىندە پايدالانعان زاكي ٴۋالىبي 29-قاراشا كۇنى باشقۇرتستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالايدى. ال، جەلتوقساننىڭ ٴ5-ى كۇنى ورىنبور قالاسىندا ەكىنشى جالپى قازاق-قىرعىز سەزى بولىپ ٴوتتى. قۇرىلتايدىڭ كۇن تارتىبىندە تۇرعان ەڭ نەگىزى ماسەلە كەڭەستىك بيلىككە قاتىناس جونىندەگى باياندامانى ٴاليحان بوكەيحانوۆ جاسادى. سەزدە قازاق وبلىستارىن بۇلىنشىلىكتەن ساقتاۋ ماقساتىندا ۋاقىتشا ۇلتتىق كەڭەس قۇرىلىپ، ونىڭ اتى الاشوردا بول- سىن دەگەن شەشىم قابىلداندى. الاش اۆتونومياسىنىڭ ٴتوراعالىعىنا 3 ازاماتتىڭ كانديداتۋراسى ۇسىنىلىپ، ٴا.بوكەيحانوۆ ٴتوراعا بولىپ سايلاندى.

وكىنىشكە قاراي، وزدەرىڭىزدىڭ ۇلتتىق ومىرلەرىڭىزدى ەركىن جانە بوگەتسىز قۇرا بەرىڭىزدەر دەگەن ۇندەۋىن لەنين ٴبىر جاپىراق قاعاز عانا دەپ جارامسىز ەتىپ تاستادى. بۇل ارالىقتا الاش وردا اۆتونومياسىنىڭ باسشىسى ٴوز مۇمكىندىگىن بارىنشا پايدالانىپ باقتى. ماسەلەن، ٴاليحان بوكەيحانوۆ 1918 جىلدىڭ 11 ماۋسىمى كۇنى شۇعىل تۇردە «قازاق حالقى كەڭەس ۇكىمەتىن مويىنداماڭدار جانە كەڭەس ۇكىمەتىنە باعىنباڭدار» دەپ قاتاڭ تۇردە نۇسقاۋ بەردى. الەكەڭنىڭ نۇسقاۋىنان كەيىن الاشوردا جاساقتارى 1918-1919 جىلدارى قىزىل اسكەرگە قارسى شايقاستاردا ايانىپ قالمادى. سونداي-اق، ول ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ ساياسي ەميگراسياعا كەتۋىنە تىيىم سالدى. «قازاقتىڭ قازاقستاننان باسقا وتانى جوق. سوندىقتان دا قازاق ۇكىمەتىنىڭ مۇشەلەرى قازاق ىشىندە قالۋى ٴتيىس». اتالعان جارلىققا باعىنعان الاش ارداقتىلارى جان ساۋعالاپ شەتەل اسۋدان باس تارتتى. ال، ٴاليحاننىڭ شەتەلگە كەتپەي قالۋىن قوشكە كەمەڭگەر ۇلى جوعارى باعالاپ بىلاي دەيدى: «باسقا جۇرتتىڭ پاتشالىقتارى جان-جاققا شىعىپ، تىم-تىراقاي بولىپ شىعىپ كەتكەندە – ٴالييحاننىڭ قونىس اۋدارماي قالۋى دا ەلىن سۇيگەندىككە دالەل». الاشوردا اۆتونومياسى 1917 جىلدان 1920 جىلعا دەيىن تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە ٴوزىنىڭ ۇلتتىق ساياساتىن جۇرگىزدى. ال، 1918 جىلى ٴوزىن رەسەيدىڭ بيلەۋشىسىمىن دەپ جاريالاعان كولچاك الاشوردا مەن باشقۇرتستاندى مەملەكەت دەپ مويىنداۋدان باس تارتتى. جان-جاقتى قىسپاقتا قالعان الا- شورداشىلار سول كەزدەگى ساياسي جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ، كەڭەس ۇكىمەتىن مويىنداۋعا ٴماجبۇر بولدى. ٴاۋ باستا بولشەۆيكتەر ٴاليحان بوكەيحانوۆقا، ونىڭ ساياسي تالاپتارىنا كونۋگە ٴماجبۇر بولدى. وسىنى ۇتىمدى پايدالانعان الەكەڭ 1920 جىلى قازاق شەكاراسىن زاڭ جۇزىندە ايقىنداپ الادى. ٴاليحان نۇرمۇحاممەد ۇلى بوكەيحانوۆ 1989 جىلى كرسرو جوعارى سوتىمەن اقتالدى. «كەيىنگىگە عيبرات الارلىق ۇلگى تاستاپ كەتىپ، العىس الامىز با؟ جوق، دالاعا لاعىپ ٴجونسىز كەتىپ، قارعىس الامىز با؟ كەۋدەسىندە كوزى بار ادام كوپ ويلانارلىق جۇمىس» دەيدى ول. كوزى ٴتىرى كەزىندە اتى اڭىزعا اينالىپ، گولوششەكيننىڭ ٴوزى كارى كوسەم دەپ اتاعان ٴاليحان بوكەيحانوۆتى بۇگىندە ٴيىسى قازاق ٴپىر تۇتادى. سوندىقتان دا كەيىنگىگە ۇلگى الارلىق عيبرات تاستاپ كەتكەن ونىڭ الدىندا بارشا قازاق قارىزدار.

ايجان توقشىلىقوۆا


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي