BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

«نار يدىرگەن» ناقىشتار

ادامزات بالاسى قادىم زاماننان قورشاعان تابيعاتتى، اڭ-قۇستاردى، مال-حايۋانداردى وزىنە باعىندىرىپ، كۇنكورىس كوزى ەتۋ ٴۇشىن ٴتۇرلى امالداردى قولدانعانى تاريحتان ٴمالىم. مۇنداعى نەشە الۋان سالتتاردىڭ وزەگىندە بايىرعى ميفتىك تانىم اياسىندا قورشاعان ورتانى ٴتىرى كەيىپكەر رەتىندە قاتىناس جاساپ، وعان ىرىم-سىرىم ماندەس مۋزىكا، ولەڭ، بي باعىشتاپ ەلىكتىرۋ، ادامعا باعىنىشتى ەتۋ امالى بار.

وسىنداي ماعىناداعى حالىق شىعارماسىنىڭ ۇلگىلەرىنىڭ ٴبىر پاراسى ەڭبەك-كاسىپ جىرلارىنىڭ قاتارىنا جاتادى. تۇركى-موڭعول
حالىقتارىندا ساقتالعان جەتىم نەمەسە جەرىگەن ٴتولدى ەنەسىنە تەلۋ سالتى جىرىن جانرلىق تۇرعىدان تەكسەرگەن زەرتتەۋشىلەر ەڭبەك جىرى قاتارىنا جاتقىزىپ كەلەدى.

قازاقتا بۇل جىر ۇلگىسىنە اعا بۋىن عالىمدار ح.ارعىنبايەۆ، ب.ۋاحاتوۆ تاراپىنان نازار اۋدارىلىپ، ۇمىتىلعان، مۇلدە جوعالعان مۇرا ساناتىنا ەنگىزىلىپ كەلدى. شىن مانىسىندە بۇل ولەڭ شەتەل قازاقتارى اراسىندا ساقتالعاندىقتان، تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن كەشەۋىلدەپ بولسىن عى­لىمي اينالىمعا تۇسە باستادى. سوڭعى كەزدەگى زەرتتەۋلەر ارقىلى قازاقتا بەس تۇلىك­تىڭ ٴتولىن تەلۋ سالتى جىرى بار ەكەنى انىق بولدى. بۇل جىردىڭ تەك قانا قازاقتا عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە، موڭعول، بۋريات، قالماق، قىرعىز، وزبەك ەلدەرىنىڭ اراسىندا ساقتالۋى وسى مۇرانىڭ ەستە جوق ەسكى زامانداردا قالىپتاسقاندىعىنىڭ ايعاعى بولسا كەرەك.

جازعىتۇرىم قار استىنان قىلتيعان جاۋقازىنمەن بىرگە ومىرگە ٴسان بەرگەن جاس ٴتولدىڭ جامىراعان ٴۇنى دالانى تەربەيدى. جۋان جىڭىشكەرىپ، جىڭىشكە ۇزىلەتىن ٴولىارادا كەيبىر ساۋلىقتار اياقاستىنان جەرىنىپ، اۋىزدانباعان جاس تولگە دە، شوپانعا دا قولايسىزدىق تۋدىرادى. اش قۇرساق قالىپ ماڭىراعان قوزىنى شوپاندار الديلەگەندەي ەلجىرەگەن ۇنمەن تەلۋ جىرىن ايتادى:

تويگە، قويىم، تويگە،
وزىڭنەن تۋعان بالا عوي،
باۋىرىڭا سالا عوي،
الا عوي، قويىم، الا عوي.
جۋسان جەسەڭ جۋىپ بەر،
يزەن جەسەڭ ٴيىپ بەر،
تويگە، تويگە، تويگە.

قوڭىرقاي ۇنمەن شوپاندار ايتاتىن جەرىگەن قوي مەن قوشاقاندى دەمدە تابىس­تىراتىن الديگە ۇقساس بۇل قوڭىر اۋەن ۇلى دالا جۇرتىنا كەڭ تارالعان. وسى ۇلگى موڭعول، قالماق، بۋريات، قىرعىز، سونىمەن بىرگە، وزبەك حالقىندا بەلگىلى بولىپ وتىر.

ادەتتە تەلۋ جىرىنىڭ باسى جاتتاندى دا تاپتاۋرىن تاقپاقتارمەن باستالادى، ٴارى قاراي ورىنداۋشىلار ماشىقتى ۇلگىنى ٴوز قابىلەت-قارىمىنا سايكەس وڭدەپ-ارلەپ، جورگەپ-جوندەپ ورىنداي بەرەتىن بولعان. مىسالى:

تويگە، قويىم، تويگە.
الا عوي، قويىم، الا عوي،
يiسi بوتەن دەگەنiڭ،
قوزىڭا جاپقان جالا عوي.
باۋىرىنا ەنەڭنiڭ،
قورىقپاي، قوزىم، بارا عوي!
تويگە، قويىم، تويگە.

ٴتولدى تەلۋ جىرىنىڭ ماتىندەرى قازاق، قىرعىز، وزبەك، موڭعول، بۋريات، قالماق حالىقتارىندا بىرەگەي داعدىلى سارىندا ورتاق كەزدەسۋى بۇل سالتتىڭ وسى حالىقتاردىڭ وتاۋ تىگىپ، ەنشى الىپ بولىنبەگەن كوگەنتۇپ زامانىندا ابدەن قالىپتاسىپ، مالشىلىق ومىرگە دەندەپ ەنگەندىگىن كورسەتەدى. سونى­مەن بىرگە، سوناۋ ەستە جوق ەسكى زاماننان بەرى كەڭىستىكتەر مەن ۋاقىتتاردى باسىپ ٴوتىپ، وسىناۋ سالت جىرىنىڭ سارقىنى ٴدال بۇگىن­گى كۇنى ەل اراسىندا ورىندالۋى كوشپەلى حالىقتاردىڭ زەردەسىنىڭ بەرىكتىگىن، سونىمەن بىرگە كوكتەمگى كۇيەك ناۋقانىندا جاس ٴتولدىڭ امان-ەسەن اياقتانىپ، مال باسىنىڭ ٴوسۋىن، ٴسۇت ٴونىمىنىڭ مول بولۋىن ويلاستىرعان تابيعي قاجەتتىلىكتەن تۋعان شارا دەۋگە بولادى.

ەگەر مال تولىنەن جەرىسە نەمەسە ٴتولى ولگەندىكتەن ەمبەسە ەمشەگىن ٴسۇت كەرىپ جەلىنساۋ اۋرۋىنا دۋشار بولادى. ال شارعا جەتىم قالعان ٴتولدى بوتەن قويعا شۇعىل تەلىپ العىزباسا، شوپكە وتىعىپ ۇلگەرمەگەن جاس قوزى كوكتەمنىڭ كوك وزەك شاعىندا اشتىققا ۇشىراۋى ىقتيمال. وسىنداي پراكتيكالىق سيپاتقا بايلانىستى ٴتولدى تەلۋ جىرى، سونىڭ ىشىندە قوزىنى قويعا تەلۋ جىرى باقتاشىلار اراسىندا ٴجيى ايتىلىپ، بۇگىنگى كۇنگە ۇلاسىپ وتىر.

ٴتولدى تەلۋ جىرىنىڭ قۇرىلىسىن تەكسەرگەندە تومەندەگى سارىندار كەزدەسەتىنى ايقىندالدى: بىرىنشىدەن، مالدى الداۋ-الدارقاتۋ، ماقتاۋ، سول ارقىلى مەيىرلەندىرۋ سارىنى; ەكىنشىدەن، ٴتۇسىندىرۋ، ۇگىتتەۋ، سەندىرۋ، كوندىرۋ سارىنى; ۇشىنشىدەن، سەس كورسەتۋ، دوڭايبات جاساۋ، زەكىرۋ، قورقىتۋ، جازعىرۋ، جازالاۋ سارىنى.

قازاق پەن وزبەك، قىرعىزدا وسى نەگىزگى ٴۇش سارىن ورتاق ارنادا كەزدەسەدى دەۋگە بولادى. ال موڭعول، بۋريات، قالماقتا ٴبىرىنشى مەن ەكىنشى سارىندار ۇقساس كەپتە كەزدەسەدى، ال ٴۇشىنشى، ياعني مالعا دوڭايبات كورسەتۋ، زەكىرۋ، قورقىتۋ، جازالاۋ سارىندارى نەكەن-ساياق قانا كەزدەسەدى. جالپى، موڭعول، قالماق، بۋرياتتاعى نەگىزگى ەرەكشەلىك – كوكتەمنىڭ اۋمالى-توكپەلى كۇن رايى كورىنىستەرىن ٴتولى ولگەن مالدىڭ حال-كۇيىمەن تەڭدەستىرۋ، شەندەستىرۋ سارىنى. مىسالى، بۋرياتتاعى ولەڭدى قازاقشا اۋدارساق بىلاي بولادى:

تاۋدىڭ قارى ەريدى، تەەگە، تەەگە،
جىلعادان بۇلاق اعادى، تەەگە، تەەگە،
شاعالا قۇسى كەلۋدە، تەەگە، تەەگە،
كوكتەمنىڭ ىزعىرىق جەلىندە،
جانىڭا كىمىڭ جاتادى، تەەگە.

كوكتەم شۋاعىمەن قاردىڭ ەرۋى، بۇلاقتىڭ اعۋى، جىل قۇسىنىڭ كەلۋى، گۇل بالاۋ­سانىڭ ٴوسۋى، ىزعىرىق جەلدىڭ سوعۋى سەكىلدى قۇبىلىستارمەن مالدىڭ جالعىزدىعىن، جاس ٴتولدىڭ پاناسىزدىعىن تۇيىلىستىرە، شەن­دەستىرە ٴتۇسىندىرۋ سارىنى موڭعول، بۋريات، قال­ماقتا ورتاق كەزدەسەدى. مىسالى، قالماق­تىڭ «جەلىنى جوق بوزتورعاي، بالاپانىن ەرتەدى، جەلىنى بار قوشاقان، قاسىڭا كىمدى ەرتەسىڭ، بتۋگا، بتۋگا» دەگەن تەلۋ ولەڭى بار.

جي­نالعان ماتەريالدارعا قاراعاندا، تەلۋ جىرىن باقتاشىلار كوكتەمدە مال تولدەگەن شاقتا قوزى مەن قويعا ارناپ ايتاتىنى، بۇعان جايىلىمدا باعىلاتىن دالالىق قويدىڭ ٴوز قوزىسى ولسە، بوتەن قوزىنى جاتىرقاپ المايتىنى نەمەسە تولىنەن تەز جەريتىن كىرپياز، ٴيىسشىل مىنەز-قۇلقى سەبەپ بولعان دەۋگە بولادى. سوندىقتان دا باس­قا تولدەرگە قاراعاندا قوزىنى تەلۋ جىرى اجەپتاۋىر تولىق ساقتالعان. ونىڭ تاعى ٴبىر سەبەبى، قوي مەن قوزىنىڭ امان-ەسەن اياقتا­نىپ ٴوسىپ-ونۋى – بۇل حالىقتاردىڭ تىرشىلىگىنىڭ نەگىزگى تىرەگى.
قازاقتا كەزدەسەتىن قوزىنى تەلۋ جىرى­نىڭ تومەندەگى ماتىنىندە سالتتىق ٴادىس كورى­نىس تاپقان:

ٴوز بالاڭنان جانۋارىم، ٴتوي-توي،
جەرىپ تۇرسىڭ سەن نەعىپ؟
جالاتامىن قوزىڭدى، ٴتوي-توي،
مۇرىنىڭنان ٴجىپ تاعىپ.

ماتىندە قويشىنىڭ قوزىنى يىسكەتۋ، جالاتۋ ٴۇشىن شوندانايىنا تۇز، قانت سەۋىپ، قويدىڭ مۇرىنىنان ٴجىپ وتكىزىپ، وعان بايلاۋ، تاڭۋ ارقىلى زورلىق جاسايتىن امالى كورىنىس تاپقان. ال وزبەكتەر قوزىنىڭ قۇيرىعىنا تۇز جاعىپ، ەنەسى ەكەۋىن ور قازىپ، قاراڭعى اپانعا ۋاقىتشا قاماۋ ارقىلى بىر-بىرىنە باۋىر باستىرۋ شاراسىن قولداناتىن بولعان. وزبەكتىڭ مىنا ولەڭىندە قوقان-لوقى سارىنى بايقالادى:

بالاڭدى ال، جانۋار، تۋراي-تۋراي،
سەن بالاڭدى الماساڭ، تۋراي-تۋراي،
الا ٴيتتى شەشەرمىن، تۋراي-تۋراي،
اياعىڭدى تۇسارمىن، تۋراي-تۋراي،
الا ٴيتتى قوسارمىن، تۋراي-تۋراي.

وسىلايشا وزبەكتە دە زەكىرۋ، قورقىتۋ، سونىمەن بىرگە، الدارقاتۋ، ٴتۇسىندىرۋ سارىنى الما-كەزەك اۋىسىپ وتىرادى. «بالالىلار بازاردا، تۋراي-تۋراي، بالاسىزدار مازاردا، تۋراي-تۋراي. ال، بالاڭدى جانۋار، تۋراي-تۋراي، سال مەيىرىڭدى جانۋار، تۋراي-تۋراي» دەگەن جولداردا ۇگىتتەۋ، ۇقتىرۋمەن بىرگە وزبەكتەردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىك كارتيناسى دا كورىنىس تاۋىپ، ولار ٴۇشىن بازاردىڭ ٴمانى زور ەكەنى پايىمدالعان.

قىرعىز قوي تەلۋ جىرىندا قويدى ۇگىت­تەۋ، ٴتۇسىندىرۋ، سونىمەن بىرگە، قورقىتۋ اما­لى قاتار بايقالادى:
تۇگوي، قويىم، تۇگوي،
مەنىڭ قويىم الىنشاق،
الا مونشاق سالىنشاق…
كەكىرە جەسەڭ كۇيسەپ بەر،
جۋسان جەسەڭ جۋساپ بەر…

قويدى ۇگىتتەگەن يەسى «الا مونشاق سالىنشاق» دەپ جانۋاردى الدارقاتىپ، مەيرىمدى ەتۋگە تىرىسادى. قويدىڭ ٴسۇيىپ جەيتىن كەكىرە، جۋسان سەكىلدى شوپتەرىن ەسىنە سالىپ، ەمشەگى سۇتكە تولعاندىقتان ەندى مەيىرلەنىپ، ٴتولىن ەمىزۋ قاجەت ەكەنىن ۇقتىرادى. بۇل جولدار «جۋسان جەسەڭ جۋىپ بەر، يزەن جەسەڭ ٴيىپ بەر» دەيتىن قازاقتاعى نۇسقامەن ۇقساس.

الاتىن بولساڭ التى كۇن،
وت جەرگە ايداپ باعامىز.
المايتىن بولساڭ التى كۇن،
كەرەگەگە تاڭامىز.

قويدى مەيىرىمگە شاقىرىپ انالىق پەيىلىن وياتۋعا كۇش سالعان يەسى ٴتولىن الاتىن بولسا، وتتى جەرگە باعاتىنىن، ەگەر المايتىن بولسا، كەرەگەگە تاڭىپ جازالايتىنىن ايتىپ ەسكەرتۋ جاساپ، ٴبىر سوزبەن ايتقاندا، تالاپ-شارت قويادى. بۇل قازاق جىرىنداعى «ٴوز قوزىڭنان جاڭىلما، كەرەگەگە تاڭىلما» دەگەن جولدارعا ۇقساس. سونىمەن بىرگە، قىرعىزدا «ٴار قايسى قويعا ٴتۇرتتىرىپ، السىرەتپە قوزىڭدى» دەپ قوشاقاندى ايالاۋ كەرەك ەكەندىگىن تۇسىندىرەدى.

تومەندەگى ٴبىر ماتىندە ۇركىنشىلىك زاما­نىندا شىڭجان التاي ايماعىنان موڭعوليانىڭ بايان-ولگيي جەرىنە بوسىپ-اۋىپ كەلگەن اعايىننىڭ قامىرىققان كوڭىل-كۇيى، تاعدىر تالكەگىنە ەرىكسىز مويىنسۇنۋى كورىنىس تابادى. ساۋىنشى ايەل جەتىم قوزىنى ەنەسىنە تەلۋمەن بىرگە ٴوزىنىڭ تۋعان جەردەن، قاسيەتتى اعاجاي التايداي پاناسىنان ايىرىلىپ، جەتىم حالگە تۇسكەن تورىعىڭقى كۇيىن ايتىپ، موماقان قوشاقانمەن ان-اۋەز ارقىلى مۇڭ شاعىسادى. ٴبىر سوزبەن ايتقاندا، بۇل نۇسقادا تەلۋ سالتى جىرىنا تاريحي ولەڭنىڭ بەلگىلەرى ەپتەپ كىرىگە باستاعانى بايقالادى.

بۇرىنعى داۋىردە قاراتاۋدان اۋعان التى الاش بوزداعان بوس تايلاقپەن سىرلاسىپ «ەلىم-اي» دەپ اھ ۇرسا، ەندى التايدان بوسقان ەل موماقان قويمەن باياۋ تىلدەسىپ «زامان-اي» دەپ ىشتەي تىنشىپ، شەرگە باتقانى اڭعارىلادى:

باسقا قوزى ساعان جوق،
بۇدان باسقا بالاڭ جوق.
الماۋىڭا امال جوق،
التايداعى زامان جوق.
تويگە، قويىم، تويگە...

تەلۋ جىرىن نەگىزىنەن ساۋىنشى ايەلدەر سوزىلىڭقى مايداقوڭىر بيازى وتىنگەن ماقاممەن مالدىڭ تولىنە دەگەن انا­لىق تۇيسىگىن وياتۋ ٴۇشىن ەلجىرەگەن ۇنمەن ايتاتىن بولعان. بۇل جاعدايدان باقتاشىنىڭ حايۋاناتتار الەمىنە دەگەن جاناشىر مەيىرباندىلىعىن، سونىمەن بىرگە قاتىناس دەڭگەيىن بايقاۋعا بولادى: ايەل ٴوز پەرزەنتىن ەركەلەتكەندەي مەيىرلى ۇنمەن اندەتەدى، مال دا اۋەنگە ەلىتىپ ٴتولىن جاتىرقاماي ەمىزەدى، ەمىرەنىپ يسىنەدى، ٴسۇت بۇلاعىن اعىزادى.

وسىلايشا دۋالى ولەڭ ٴسوز، ىرىمي ارەكەت، ان-اۋەز ۇشتاستىرىلا، تۇتاستىرىلا كەلە باق­تاشى قاۋىم جەتىم ٴتولدى ەنەلى ەتەدى، شوپ­كە وتىقپاعان قوزىنى اش قالۋدان ساقتايدى.
شوپاندار قوي تۇلىگىن تويگەلەسە، ەشكى­نى شورەلەۋ ارقىلى تەلىگەن. زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىندە ەشكىنى تەلۋ جىرى اسا سيرەك كەزدەسەتىنى بەلگىلى بولدى. ازىرشە ونىڭ نۇسقالارى قازاق پەن قىرعىزدا، وزبەكتە ساقتالىپتى.

قازاق حالقىنىڭ ەشكى تەلۋ جىرى مىناداي:
جالپاق ٴجۇندى كوك ەشكىم،
ساعان بۇگىن نە كەستىم؟
ٴوز لاعىڭدى المايتىن،
سايتانعا قايدان كەڭەستىڭ؟
الىڭدار ەشكىم، الىڭدار،
قوي الدىنان بارىڭدار.
ٴوز لاعىڭ ولگەن سوڭ،
ىشىڭدە سەنىڭ زارىڭ بار.
باسىڭدى بايلاپ قويعان سوڭ،
تۋلايتىن قانشا ٴحالىڭ بار؟!

ەكسپەديسيا كەزىندە دەرەك بەرۋشى مالشى قاۋىم لاق تەلۋ جىرىندا ولەڭنىڭ ٴسوزىن ايتپاي-اق تەك قانا «شورە-شورە» دەگەن وداعايدى اندەتە قايتالاپ، ەشكىنى ەلىتىپ، باۋراپ الاتىنىن ايتادى. بەلگىلى فولكلورتانۋشى عالىم م.جۋرايەۆ «جازعىتۇرىم تول­دەگەن كەيبىر جاس تۋشالار لاعىنان جەرىسە، شو­پاندار «شورە-شورە» جىرىن ايتىپ ال­عىزادى» دەپ، شورەلەۋ جىرىنان ۇلگى كەلتىرەدى:

مۇيىزدەرىڭ ٴبىر مۇنار، شورە-شورە،
مۇناراعا قۇس قونار، شورە-شورە.
بالاڭدى الىپ يىسكەسەڭ، شورە-شورە،
كۇيىنگەن جۇرەك قۋانار، شورە-شورە.

قازاقتاعى لاق تەلۋ جىرى «ٴوز لاعىڭدى المايتىن، سايتانعا قايدان كەزدەستىڭ» دەپ باستالۋى «ەشكى شوشاڭداپ مولاعا شىعا­دى، سايتانعا ٴۇيىر مال» دەگەن ەسكىلىكتى سەنىم­نەن حابار بەرەدى. «ٴوز لاعىڭ ولگەن سوڭ، ىشىڭدە سەنىڭ زارىڭ بار» دەۋ مالمەن مۇڭداسۋ، سىرلاسۋ بولسا، «باسىڭدى بايلاپ قويعان سوڭ، تۋلايتىن قانشا ٴحالىڭ بار» دەۋ ەشكىگە دوڭايبات جاساپ، قورقىتۋ ٴتاسىلى بولادى. قىرعىزدا «باسى جاقسى ەشكىم، باعىپ قالات بالاسىن» «كوزى جاقسى ەشكىم، كورىپ قالات بالاسىن» دەپ ەشكىنى ماداقتاۋ، سونىمەن بىرگە «لاعىڭدى الماساڭ ۇرىپ-سوعىپ ولتىرەم»، «ەمشەگىڭدى بەرمەسەڭ، ەتىڭدى كەسىپ ولتىرەم» دەپ قورقىتۋ، تالاپ ەتۋ سارىنى ايتىلادى.

بۇزاۋ تەلۋ جىرى قازاقتا، موڭعولدا، قالماقتا، بۋرياتتا ساقتالعان. مۇنداي ۇلگى قىرعىز بەن وزبەكتە بەلگىسىز. بۇزاۋ تەلۋ جىرى ادەتتەگىدەي مالدى ۇگىتتەۋ، ٴتۇسىندىرۋ سارى­نىمەن باستالادى:

اۋحاۋ، اۋحاۋ، جانۋار،
يەڭدە سەنiڭ باعى بار.
تاس ەمشەگiن جiبiتكەن،
تار قۇرساعىڭ كەڭiتكەن،
بۇزاۋىڭ سەنiڭ تاعى بار.
مەكiرەنiپ يiسكەشi،
كەزiڭ كەلدi ساۋىلار.

جىردىڭ كەلەسى ٴبىر شۋماعىندا ساۋىنشى «زەڭگi بابام ارۋاعى، مەنi سالدى جوراعا» دەپ تۇلىكتىڭ رۋح-يەسىنىڭ اتىنان سويلەپ، نەگىزىنەن سيىردى ۇقتىرۋ، ۇگىتتەۋ امالىن جاسايدى، سونىمەن بىرگە، «الىپ قالدىم قوراعا، اقىلىما كونبەسەڭ، دايىن تۇر كيiز قولابا» دەپ سەس كورسەتىپ، ەسكەرتۋ جاسالادى.

بۋريات ەتنوگرافى س.پ.بالدايەۆتىڭ جازىپ العان ماتىنىنە قاراعاندا جەرىگەن سيىردىڭ حال-كۇيىن ادەتتەگىدەي تابيعاتپەن ۇندەستىرۋ، شەندەستىرۋ سارىنى بايقالادى. ٴماتىندى اۋدارساق بىلاي بولادى:
كوك ٴشوپ بيىك وسكەندە،
جەلىنىڭدى ٴسۇت كەرەر.
ومىراۋىڭ سىزداسا،
ەمشەگىڭدى كىم ەمەر؟
ازاندا كەتسەڭ ورىسكە،
ارتىڭنان قاراپ كىم ەرەر؟
بۇزاۋىڭ ەگەر بولماسا،
الدىڭنان موڭىرەپ كىم كەلەر؟

قالماقتاعى ماتىندە «حووۆ-حووۆ» ودا­عايىن قايتالاپ ادەتتەگىدەي تاپتاۋرىن تاقپاقپەن باستالعان تەلۋ جىرى بۇرىنعى ۇلگىلەردەگىدەي قىس مەزگىلىنىڭ ايازىن سيىرعا ەسكەرتىپ، ۇگىتتەۋ امالىن كوزدەيدى. بۇدان بايقايتىنىمىز، قالماق پەن بۋرياتتاعى بۇزاۋ تەلۋ جىرلارىندا جىل مەزگىلى سۋرەت­تەرىن مالدىڭ حال-كۇيىنە شەندەستىرۋ، ۇندەستىرۋ داعدىسى ولارداعى قوزى، بوتا تەلۋ ۇلگىلەرىمەن تەكتەس، ۇقساس. مىسالى:

قىستىڭ قارا سۋىعىندا،
قاسىڭا كىمدى ەرتەسىڭ.
جەتىمسىرەپ تۇنەۋگە،
موڭىرەپ جالعىز جەتەسىڭ.
ق ۇلىندى تەلۋ جىرىنىڭ ازىرشە ٴبىر عانا ۇلگىسى قازاق حالقىندا ساقتالعانى ىزدەنىستەر ناتيجەسىندە انىق بولدى.

مۇنداي جىردىڭ نۇسقاسى باسقا جۇرت­تاردا ازىرگە بەلگىسىز. بۇعان سەبەپ، جىلقى ەشقاشان ٴوز ق ۇلىنىن جاتىرقامايتىن سەرگەك، ٴتىپتى ٴوز يەسىن جىعا تانيتىن ەستى تۇلىك بولعاندىقتان وعان ارناپ تەلۋ سالتى زادى ورىندالمايتىن دا بولعان. ايتكەنمەن ٴتۇرلى توتەنشە جاعدايلارعا دۋشار بولعاندا بيە ق ۇلىنىنان جەريتىن. مىسالى، جاس تولگە قاسقىر، جىلان جولاسا، نەمەسە كوشى-قون، جۇت كەزىندە تۋعان ق ۇلىندى ەنەسىنەن ٴبولىپ تاسىمالداعاندا ونىڭ دەنەسىنە ٴتۇرلى قولايسىز ٴيىس-قوڭىس سىڭگەندىكتەن بيە مالى جاتىرقاۋى كادىك. كەي جاعدايدا جەتىم قالعان ق ۇلىندى باسقا بيەگە تەلۋ ٴۇشىن سالت ورىندالۋى ىقتيمال.

قحر-داعى قازاقتار اراسىنان جازىلىپ الىنعان ق ۇلىن تەلۋ جىرىندا بيەگە دوڭايبات جاساۋ، سەس كورسەتۋ، قورقىتۋ سارى­نى ۇستەم. اساۋ مىنەزدى بيەگە اياعىن بايلايتىن شىدەر بار ەكەنىن ەسكەرتىپ، ودان قالسا الدىڭعى اياعىن بۇكپەلەپ كۇردە سالۋ، سول ارقىلى ٴۇش اياقتاتىپ جۋاسىتۋ، بۇعان بويۇسىنباسا جىلقىنىڭ اياۋلى دا ايەنشەك مۇشەسى ۇستىڭگى ەرىنىنە قايىسپەن اياماي بۇراۋ سالىپ، شۇرالاۋ امالىن قولداناتىنىن ايتىپ، قورقىتادى، كوزىن تاڭاتىن، تاياقتايتىن جازا دا بار ەكەنىن ەسكەرتەدى:

قۇرۋ-قۇرۋ، قۇرۋ سال،
تاياق جەمەي ق ۇلىنىڭدى ال.
تىپىرلاساڭ تەپكىلەپ،
كۇردە، شىدەر ٴبارى بار.

بوتانى تەلۋ جىرىنىڭ ٴىزى ايگىلى «نار يدىرگەن» كۇي اڭىزىندا ساقتالىپ قالعان. ول تۋرالى ٴماشھۇر ٴجۇسىپ كوپەي بىلاي دەپ جازادى: «ٴبىر بوزىنگەن بوتاسىن الماي جەرىپ، سول باياعى كەتبۇعا …دومبىرانىڭ كۇيى­مەن شەرتىپ، ىنگەندى ەسىنەن تاندىرىپ، ماس قىلىپ، بوزىنگەن اۋلىگىپ، ەلتىپ، بوتاسىن العان ەكەن. سونان سول كۇي «بوزىنگەننىڭ كۇيى» اتانعان».

مالىمەت بەرۋشىلەر «تۇيەنىڭ قۇلاعىنا دومبىرا ويناعانداي» دەگەن تىركەستىڭ ارعى ٴمانىسى بوتانى تەلىگەندە ىنگەننىڭ قۇلاعىنا كۇي تارتاتىن سالتتان قالعان ٴسوز دەپ تۇسىن­دىرەدى. سونداي-اق جەرىگەن ىنگەنگە ايەل ادامدى تەرىس قاراتىپ مىنگىزىپ، اۋىلدان اۋىلعا جەتەلەپ، ابدەن شارشاتىپ، سودان سوڭ بوتانى تەليتىندىگىن ايتادى.

بوتانى تەلۋ جىرى موڭعول مەن قالماقتا ساقتالسا، ازىرشە ٴبىر نۇسقانىڭ قازاقتا بار ەكەنى انىق بولدى. موڭعول مەن قالماقتار بوتانى ىنگەنگە تەلىگەندە حۋۋر (قوبىز) اسپابىن زارلاتىپ تارتۋ، «جاڭگىر» ەپوسىنان سارىن تولعاۋ، «بوتاقان، بوتاشىم» دەگەن كۇيدى ورىنداۋ سەكىلدى امالداردى قولدانىپ، تۇيەنىڭ مۋزىكاعا ەلىتكىش قاسيەتىن پايدالانىپ، بوتەن ٴتولدى تەليتىن بولعان. مۇنداي ارەكەتتەن كەيىن ىنگەننىڭ جانارى بوتالاپ، كوزىنەن جاس دومالاپ، بالاجان مەيىرىمى ويانىپ، بوتانى لەزدە ەمىرەنە ەمىزەتىن بولعان.

بوتا تەلۋ جىرى قحر-داعى قازاقتار اراسىنان جازىلىپ الىنعان. جيناۋشىلار بوتانى قالاي تەليتىندىگى تۋرالى مالىمەت بەرمەگەن. ماتىنگە قاراعاندا ىنگەندى تەلۋشى جە­تەلەپ جۇرگەنى، تەرلەپ-تەپشىتكەنى بايقا­لادى. سونىمەن بىرگە، جىردى ورىنداۋشى قاسىن­داعى ادامعا ديالوگ جاساپ، سۇراق-جاۋاپ بەرۋ مانىندە ولەڭ ورىنداعانى بىلى­نەدى.

جەتەلەيىن تاعى دا كوس-كوس،
قولتىعىڭ، شابىڭ تەرلەسىن.
تەز السا ەكەن باعى ما، كوس-كوس،
جەرۋىڭ قايتىپ كەلمەسىن.
(كەلمەيدى، كەلمەيدى!).

موڭعولداعى بوتا تەلۋ سالتىنداعى جىردا ىنگەنگە ساۋال قويۋ يشاراسى بار. ولەڭ ٴوتىنۋ، ماقتاۋ، جالىنۋ، ٴتۇسىندىرۋ سارىنىندا ايتىلعان. وسىنداي جىردىڭ ٴبىر نۇسقاسىندا ىنگەنگە ٴسۇيىپ جەيتىن جانتاق، شەڭگەل، قارا­عان سەكىلدى بۇتالى شوپتەردى جەپ، تۇنىق سۋدى قانىپ ٴىشۋىن، سىزداعان شومىشتەي جەلىنىن بوتاسىنا ٴيىپ ەمىزۋىن تۇسىندىرەدى. تەلۋ سالتى موڭعولدا حۋۋر (قوبىز)، قالماقتا دومبىرا اسپابىنىڭ سۇيەمەلىمەن اۋىل ادامدارىنىڭ القالاپ قاتىسۋىمەن ورىندالاتىن بولعان. موڭعولداعى ۇلگى بىلاي:

سارى ۋىز ٴسۇتىڭدى،
ەمەتىن ٴتۇرتىپ ەرىنمەن.
اق بوتاسىن جاتىرقاپ،
ەنەسى نەگە جەرىنگەن؟
ازاننان تۇرىپ بوزداعان،
ەمىزسەڭشى ٴوز بالاڭ!
ٴحووس، ٴحووس، ٴحووس

ىنگەن قوبىز، سىبىزعى، دومبىرا كۇيىنە ەلىككىش، سەزىمتال بولعاندىقتان البەتتە انالىق تۇيسىگى تەز ويانعىش، بالاجان، سول سەبەپ­تەن دە بوتانى تەز الاتىن بولعاندىقتان قازاق، موڭعول، قالماقتاعى ماتىندەردە ىنگەندى ۇرسۋ-جەكىرۋ، قورقىتۋ، جازالاۋ شارالارى مۇلدە ايتىلمايدى. وسى تۇرعىدان بۇل ٴتۇر باسقا تولدەردى تەلۋ جىرلارىنان ەلەۋلى ايىرماشىلىققا يە.
قورىتا ايتقاندا، كەڭ بايتاق ساقارا مەن مىڭعىرعان مالدىڭ يەسى بولعان قازاق حالق­ىندا بەس تۇلىكتىڭ، اتاپ ايتقاندا قوزى، لاق، بۇزاۋ، بوتا، ق ۇلىندى تەلۋ جى­رى ماتىندەرى تولىق ساقتالعاندىعى ايقىندالدى. شارۋاقور قازاق جۇرتىندا بايىرعى مۇرانىڭ تۇرلەرى باي ەكەندىگى، اسىرەسە باسقا تۋىسقان ۇلىستاردا كومەس­كىلەنىپ كەتكەن كونە ۇلگىلەر بىزدە ساقتالىپ، بۇگىنگى كۇنگە جەتكەنى ولەڭ-جىردى قادىرلەگەن الاش جادىنىڭ بەرىكتىگىن كورسەتەدى.

توقسان اۋىز ٴسوزدىڭ توبىقتاي ٴتۇيىنىن ايتار بولساق، تۇركى-موڭعول حالىقتارى مۋزىكا مەن پوەزيانىڭ قۇدىرەتى ارقىلى سانالى ادام بالاسى تۇرماق، ٴتىلسىز حايۋان مالدىڭ دا جۇرەگىن ەلجىرەتىپ، ٴوز ٴامىرىن اينالاسىنا رۋحاني تاسىلدەرمەن جۇرگىزە بىلگەن دەۋگە نەگىز بار.

اقەدىل تويشان ۇلى،
فولكلورتانۋشى عالىم

egemen.kz


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي