BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

ابىكەننىڭ «قوڭىرى»

ارقانىڭ اتاقتى كۇيشىسى ابىكەن حاسەنوۆتىڭ «قوڭىر» اتتى جوقتاۋ كۇيىن تىڭداعاندا ەزىلمەيتىن، ەلجىرەمەيتىن قازاق جوق. ول وسىدان باسقا كۇي شىعارماعان، ٴبىر عانا شىعارماسى ارقىلى ٴوزى ٴومىر سۇرگەن قوعامنىڭ مىڭ مۇڭ-زارىن قوزعاي العان. «قوڭىر» دەگەن اتىندا دا كۇيدىڭ بىزگە تىلسىم كيە-كەپيەتى بار...

قازاقتىڭ كۇي ونەرىندەگى «قوسباسار»، «تولعاۋ»، «بالبىراۋىن»، «اقجەلەڭ»، «بايجۇما» سەكىلدى تۋىندىلاردىڭ ىشىندەگى ٴبىر ايتۋلى ۇلگى – «قوڭىر». «قوڭىر» – دومبىرا، قوبىز، سىبىزعىعا بىتكەن كۇي، ەجەلدەن اۋەزى قالىپتاسقان كوشەلى ونەر، اۋەلدە تارتىلۋ مىنەزىنە قاراي – «جايقوڭىر»، «مايداقوڭىر»، «نازقوڭىر»، «اسەمقوڭىر»، «اربيان قوڭىر» ت.ب. دەپ بولىنە جىكتەلگەن، كەيىن ٴبىرىڭعاي مەكتەبي جول بولىپ كەتتى. دومبىراشىلار اراسىندا بۇل ۇلگى ەرتەدەن «الپىس ەكى قوڭىر» دەپ ەرەكشە ارداقتالادى، ياعني، ادامنىڭ «الپىس ەكى تامىرىن يىتەتىن كيەلى اۋەن» دەگەن سوزگە پاراپار، قوڭىرلاتا شەرتىلەتىن تۋىندىلار توبى دەگەنى. ەرتەرەكتە، xvii-xviii عاسىرلاردا قوڭىر كۇيلەر كوبىنەسە سىبىزعىدا، قوبىزدا تارتىلعان، ارەگىدىك دومبىرادا دا شەرتىلگەن جاعدايلارى بولعان، ٴبىراق جاپپاي ٴۇردىسى نەكەن-ساياق دەسە دە بولادى (ىقىلاستىڭ «قوڭىرى» سۇگىرگە اۋىسقان سەكىلدى)، سەبەبى ۇلىس-وردالىق، حاندىق كەزەڭدەگى كۇيلەردىڭ كوبىسى قاھارلى، داۋىلدى بولدى، ابىلايدىڭ، بايجىگىتتىڭ زامانىندا ٴبىرىڭعاي جاۋىنگەرلىك ۇران كۇيلەر شىققانى تاريحتان بەلگىلى. «قوڭىردىڭ» سازى قورقىت زامانىنان بار دەسەك تە كەيىنگى كەزەڭدەردە تەك اق پاتشانىڭ وتارى بولعان كەزەڭنەن بەرى عانا ۇدەرىس العان دەپ ۇعىنساق قاتەلەسە قويمايمىز.

ياعني، «قوڭىر» – مۇڭدى، قايعىلى، ازالى، شەرلى، زارلى كۇيلەر، دەسەك تە كەز كەلگەن قوڭىر اتاۋلى كۇيدىڭ ٴون بويىنان ىزا-كەك ەسىپ تۇراتىنى راس. قوڭىرسازدى كۇيلەردى – قازىرگى ۇعىمعا ساي «پروتەست مۋزىكاسى» دەپ تە جىكتەۋگە بولادى. كۇي جانرلارىنىڭ ىشىندەگى انىق وپوزيسيالىق رەڭكى بارى وسى «قوڭىر» توپتاماسى. ٴابۋناسىر ٴال-فارابي اتامىزدان قالعان، كەيىننەن الەمنىڭ ورتاق يگىلىگىنە اينالعان ۇلكەن مۋزىكا ىلىمىنە سالساق، «قوڭىر» لاتىننىڭ «مينور» دەگەن سوزىنە ساي كەلەتىندەي. جاراتىلىستاعى ساز بىتكەننىڭ ٴبارى «ماجور»، «مينور» دەگەن ەكى لادقا (پەنتاتونيكانى قوسپاعاندا، ول دا وسىلاي ەكىگە جارىلادى) بولىنەتىنى بەلگىلى، وسى ەكەۋىن قازاقى ۇعىمعا سالعاندا «ماجور» – قۋانىشتى، شاتتىقتى، «مينور» – مۇڭ-شەمەندى، باسىلعان كوڭىلدى بەينەلەيتىن مىنەزدەمەلىك انىقتاۋشى تەرميندەر. ارينە، قازاق مۋزىكاسىندا وسى ەكى لادتان بولەك تۇركى-مۇڭعۇلدىڭ ايگىلى «بەسپەرنەسى» (پەنتاتونيكا لادى) بولعاندىقتان، كەيدە ەۋروپالىق مۋزىكا تەورياسىنىڭ وسى ٴبىر قاعيدا-ۇيعارىمى قازاق حالقىنىڭ مۋزىكا مادەنيەتىندە تولىق ەسكەرىلە بەرمەيتىن قىرىنى جانە بار، ياعني تۋىندىنى مىنەزدەۋگە كەلگەندە قازاقى اۋەن لادقا تاۋەلدى ەمەس.

تاعى دا «قوڭىرعا» كەلەيىك. بارلاي كەلگەندە، دومبىراداعى «قوڭىر» كۇيلەردىڭ قالىپتاسقان فورماسى تاتتىمبەت زامانىنان باستالادى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. كەزىندە ابىكەن حاسەنوۆتەن لاتيف حاميدي جازىپ العان تاتتىمبەتتىڭ ٴبىرىنشى «قوسباسارى» وسى قوڭىر كۇيلەردىڭ ناعىز كلاسسيكالىق ۇلگىسى بولا الادى. قوڭىر كۇيلەردىڭ حالىق اراسىنا كەڭ تاراعان ٴبىر اتى – «قوسباسار» («مينور» لادىنداعى تۇرلەرى)، ەگەر قوڭىرلىق مىنەز كۇيدىڭ لادتىق تابيعاتىن تانىتسا، قوسباسارلىق قاسيەت ونىڭ ورىندالۋ ەرەكشەلىگىن پاش ەتەدى. قوڭىرسازدى-قوسباسارلى كۇيلەر ارقا كۇيشىلەرىنىڭ ىشىندە يتاياق پەن سايدالى سارى توقادا، سەمبەك پەن قىزداربەكتە، ٴابدي مەن بەگىمسالدا بار (ماماندارعا تۇسىنىكتىرەك بولۋى ٴۇشىن: وڭ بۇراۋداعى قوڭىر كۇيلەر بۇعالىقتا – «رە مينوردا»، «سول مينوردا»، بەل ساعالىقتا «ليا مينوردا» تارتىلادى).

يتاياق، دايراباي، اققىزدا تازا قوڭىر لادتاعى كۇي جوق، ٴبىراق ولار كوڭىلگە تيەتىن قوڭىرسازدى ينتوناسيانى ماجور لادىمەن دە كوركەم بەينەلەي العانىن بىلەمىز. ٴبىزدىڭ زامانىمىزدا، ياعني ٴحح-ححى عاسىرلاردا دالالىق كۇيشىلىك ٴداستۇردىڭ ورنىنا جازباشا نوتالى جۇيە ەنگەننەن سوڭ ٴداستۇرلى قوڭىرساز كۇيلەر تارتىلماي كەتتى. تارتىلسا دا ول باياعى ازات مازمۇنىنان تايقىپ، جەكە باستىڭ ٴپانداۋي كۇيىتىنە، بولماسا جاس كوڭىلدىڭ اۋەزەسى مەن قىزويناق ليريكاسىن جىرلاۋعا ويىسىپ كەتتى. قازىرگى ەگەمەن زامانىمىزدا تۋعان قوڭىر كۇيلەر دە وسىنداي حالدە، شىنشىلدىعى بولعانمەن كومپوزيسياسى مەن فورماسى قوڭىرسازدىلىقتان ادا، بايىرعى سابىرى مەن سالتى ساقتالماعان، باسار ساۋساقتاعى «ٴدىرىل» (ۆيبراتو) مەن دومبىرانىڭ القىمىن شىرەي تارتۋ ادەتى «قوڭىردىڭ» ابدەن بەرەكەسىن قاشىرعانىن سىرت كوزدەن جاسىرۋ قيىن. وسى ٴۇشىن ۇيرەتۋشى ۇستازدى دا، ۇيرەنۋشى شاكىرتتى دە كىنالاۋ قيىن، ويتكەنى، كۇي ساباقتاستىعى ٴبىر ۇزىلگەن جىبەك ارقان سەكىلدى، جالعاۋ بەرمەيدى.

وسىنىڭ بىرنەشە وزەكتى سەبەبى بار. كەشەگى الاساپىران قازان توڭكەرىسى، اشارشىلىق، رەپرەسسيا، ونىڭ سوڭىن الا ۇرانداتقان سوسياليستىك قوعامدا قوڭىرسازدى كۇي تارتقان كىسى «فەوداليزمدى كوكسەۋشى»، «الاششىل» دەپ ايىپتالدى، ايدالدى، اتىلدى. ونىڭ ورنىنا جاڭا زاماننىڭ «قارىشتى قادامىن»، «سوسياليستىك يندۋستريانىڭ» وركەنىن جىرلاعان ەكپىندى كۇيلەر پايدا بولدى. جۇيەنىڭ الدىندا جىگەرى جاسىماعان ەشبىر ونەرپاز قالعان جوق.

وسى جەردە قانداي دا ٴبىر ۇلتقا دەگەن ماحابباتتىڭ سوڭى ولىممەن بىتەتىن كەر زاماندا قارسىلىق كۇيىن تولعاۋدان تايىنباعان، تايماعان كۇيشىلەرىمىزدىڭ ٴبىرى – ابىكەن حاسەنوۆ بولعانىنا قايران قالامىز، «قوڭىرداي» سۇراپىل كۇيدى شىعارعان سوڭ قالايشا اتىلىپ، ايدالىپ كەتپەگەنىنە تاڭ قالماسقا شارا جوق. ول ٴوز كۇيىنىڭ اتىن «مايداقوڭىر»، «جايقوڭىر» دەگەندەيىن ەسكىشە سالتپەن اسپەتتەپ جاتپادى، قۇيرىق-جالى كۇزەلگەن تۇلداي، تەك قانا «قوڭىر» دەپ جالقى سوزبەن اتادى، بۇل ونىڭ كۇيدىڭ ىشىندەگى سىردى سۇق كوزدەن جاسىرعانداعىسى بولدى. كۇيشى «قوڭىرعا» ەشقانداي ات قويىپ ايگىلەمەي شەرتۋى ارقىلى كەزىندە زامانداستارىن ٴبىرقىدىرۋ تىكسىنتىپ العان كورىنەدى. كۇيشىمەن جاقىن ارالاس بولعان مۇحتار اۋەزوۆ، ٴسابيت مۇقانوۆ باستاعان يگى جاقسىلار دا «ابىكەننىڭ مۇنىسىنا نە جورىق؟ كۇيىنە ات قويماعانى قالاي بولعانى؟» دەپ تاڭدانعان ەكەن دەسەدى، ونىسى «ابىكەننىڭ كۇيى نەگە ٴسوسياليزمدى جىرلاماعان، نەگە جاسامپاز ومىرگە لايىق ات قويماعان؟» دەگەنگە سايادى، سەبەبى ول كەزدەگى رۋحي تۋىندىلاردىڭ ٴبارى جۇيەنىڭ ىعىنا جىعىلا شىعارىلاتىن بولعان. كوزى تىرىسىندە قولىنا دومبىرا ۇستاعاندى وزىنە تەڭ كورمەگەن دارا كۇيشىنىڭ ٴومىرى دە، شىعارماشىلىق تاعدىرى دا ٴالى كۇنگە دەيىن كوپكە اشىلماعان سىرلى ساندىق كۇيى كەلە جاتىر. ابىكەننىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى كىمدەر قالام تەربەمەدى؟

احمەت جۇبانوۆ، لاتيف حاميدي، ٴۋالي بەكەنوۆ، تاكەن ٴالىمقۇلوۆ، ٴجۇسىپ التايبايەۆ، اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ، ٴومىر كارىپ، كامەل ٴجۇنىسوۆ... راس، كۇيتانىمعا، عىلىمعا ەرەسەن باعالى وسىناۋ ەڭبەكتەردىڭ بارىندە ابىكەننىڭ اسقاق تۇلعاسى، شالقار سازگەرلىگى، ازاماتتىق مىنەزى جاقسى سۋرەتتەلەدى. كەرەك بولسا كۇيشىلىگىمەن قاتار ونىڭ قازاقتىڭ ماڭدايالدى اكتەرى بولعانى، ساحنادا سانسىز كەيىپكەرلەردى سومداعانى، سول ٴۇشىن ۇكىمەتتەن العان مارتەبە-ماراپاتى دا زەرتتەۋشىلىكتىڭ قىراعى كوزىنەن تىس قالماعان.

ٴبىراق، وسىناۋ عىلىمي ىزدەنىستەردى ٴوزارا سالىستىرعاندا كۇيشىنىڭ تىرشىلىگىنە قاتىستى كەلتىرىلگەن دەرەكتەر شاتىسىپ-بۇتىسىپ ٴبىر ۋاجگە توقايلاسپايتىنى بايقالادى، وكىندىرەدى. ابىكەننىڭ تۋعان جىلى جايلى ٴومىربايان دا ورنىقتى ەمەس. سوندىقتان قازىرگى تاڭدا ابىكەن حاسەنوۆتىڭ كەيىنگى ۇرپاققا قالدىرعان كۇي-مۇراسى دا تولىق تالداندى دەپ كەسىپ ايتۋ قيىن. قازاقتىڭ ۇلى كۇيشىلەرىنىڭ ٴبىرى، تاتتىمبەت مەكتەبىنىڭ وزىق وكىلى – ابىكەن حاسەنوۆتىڭ ٴومىر سۇرگەن كەزەڭى – زارزامان ەمەس، كەرزامان بولدى. ونىڭ كىندىك قانى تامعان جەر – قازىرگى قاراعاندى وبلىسى، شەت اۋدانى، ورتاۋ، قىزىلتاۋمەن جاپسارلاس جالپاق تاۋىنىڭ كوركەم باۋرايى. وسى جالپاقتىڭ ەتەگىندەگى قاراتال وزەنىنىڭ بويىندا ەل جايلاۋعا كوشكەن مامىراجاي ۋاقىتتا دۇنيەگە كەلگەن. «جاقسىدان جامان تۋسا دا، جاماننان جاقسى تۋسا دا، تارتپاي قويماس نەگىزگە»، حاسەننىڭ ابىكەنى وشاعىنان وت، قازانىنان قۇت كەتپەگەن، ايبىندى، شىنجىر بالاق، ٴشۇبارتوس اۋلەتتەن ەدى.

ول قازاق-جوڭعار سوعىسىندا اتى شىققان كوزسىز باتىر تاڭىبايدىڭ شوبەرەسى، سوندىقتان باباسىنىڭ ٴارۋاعىن سىيلاعان ەلدىڭ مەيىرىنە قانىپ، بۇلا بوپ ٴوستى. اتاسى كوپباي ەل سۇراعان بي بولدى، بولىس بولدى. قاز داۋىستى قازىبەكتىڭ ۇرپاعى الشىنباي توبە بيلىك قۇرعاندا كوپباي وسكەنبايدىڭ قۇنانبايىمەن بىرگە قارقارالىنىڭ اعا سۇلتاندىعىنا تالاسقا تۇسكەن ەكەن، ەل اۋزىندا «الشىنباي قۇداسى بولعان سوڭ قۇنانبايعا بۇيرەگى بۇرىپ، كوپبايعا باسۋ ايتىپ ەدى» دەگەن اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمە قالعان. ال ەندى ٴوز اكەسى حاسەن بولسا ۇلىنىڭ ەل قاتارلى ٴبىلىم الۋىنا، ونەرلى، ونەگەلى بولىپ وسۋىنە قامقور بولدى، اۋىل مەدرەسەسىندە وقىتىپ زەردەسىن اشتى، تەكتىدەن تەكتى سارالاپ، قارەكە نۇرلان بايدىڭ قىزى – كۇلشە سۇلۋدى ايتتىردى... ابىكەن دومبىرانى نەمەرە اعاسى ماقاشتان ۇيرەنەدى. ماقاش بولسا ارقانىڭ اتى شىققان كۇيشىلەرى – قىزداربەك، سەمبەك، ٴابدي، اقمولدا، احمەتجاندارمەن ۇزەڭگىلەس بولعان، بويىنا بىتكەن ونەرىمەن ماڭايىنا ٴقادىرى اسقان دارىندى دومبىراشى بولدى. ماقاش ابىكەنگە ابىلايدىڭ زامانىنان بەرى تارتىلىپ كەلە جاتقان ٴوزى بىلەتىن حالىق كۇيلەرىن تۇگەل ۇيرەتەدى.

ەندىگى جەردە ماقاش ابىكەننىڭ قابىلەتىن ٴارى قاراي ۇشتاۋ ماقساتىمەن ٴىنىسىن قىزداربەك، ٴابدي، سەمبەكتەردىڭ قاسىنا قوسىپ، شالقار كۇيشىلەردىڭ ونەگەسىنە باۋلي باستايدى. سول كەزدە اتاق-ابىرويى تاتتىمبەتتەن كەم تۇسپەگەن شۇبىرتپالى يتاياق كۇيشىنىڭ قولىنان قۋات كەتىپ، كارى بۇركىتتەي قارتايعان شاعى ەكەن دەسەدى، اعاسى ماقاش ابىكەندى يتاياقتىڭ الدىنا الىپ بارعاندا، جاس كۇيشىنىڭ شالىمىن كورىپ رازىلىقپەن اق باتاسىن بەرگەن ەكەن دەيدى، ەل ەستەلىگى. ابىكەننىڭ ٴومىرى مەن شىعارماشىلىعىن تەرەڭ زەرتتەگەن جازۋشى كامەل ٴجۇنىسوۆ ابىكەنگە باتا بەرگەن يتاياق ەمەس، قىزداربەك ەكەنىن ايتادى، سەبەبى سول ۋاقىتتاردا يتاياق كۇيشى دۇنيە سالعان، ال ەندى ەلدىڭ «يتاياقتان باتا الدى» دەگەنى يتاياقتىڭ ٴوزى بولماسا دا كوزىندەي بولعان ٴتول شاكىرتى – قىزداربەكتى ايتقانى ەكەن.

يتاياق پەن تاتتىمبەتتىڭ كۇيلەرىن تاڭنان-تاڭعا تولعايتىن ٴىرى كۇيشى قىزداربەك تە ول كەزدە ٴبىراز جاسقا كەلىپ قالعان، ابىكەن ونى تىكەلەي ۇستاز تۇتقان. وسىلايشا قىزداربەكتەي الىپتان كۇيدىڭ دالالىق مەكتەبىنە ەركىن سۋسىنداعان ابىكەن ەندىگى جەردە تاتتىمبەت كۇيلەرىنە قۇلاش ۇرادى. سول زاماندا تاتتىمبەتتىڭ كۇيىن تۇگەسە تارتپاعان دومبىراشىنى ەل ونەرلىگە ساناماعان، «قىرىق بۋىن قوسباساردى» تاراۋىمەن، نۇسقاسىمەن يگەرۋ ەكى دومبىراشىنىڭ ٴبىرىنىڭ قولى جەتە قوياتىنداي ٴىس بولمايتىن. ابىكەن قالىڭ قاراكەسەك ىشىندەگى تاتتىمبەتتىڭ كوزىن كورگەن، جولىن ۇستانعان ايگىلى ٴىزباسارلارىنىڭ بارىنەن دەرلىك ۇلگى الدى، اياعىندا ٴوزى دە بارماعىنا كۇي ۇيىرىلگەن ايگىلى داۋلەسكەرگە اينالدى، توپقا تۇسكەندە مەنمىن دەگەن تالاي دومبىراشىنى ىقتىرعان الەۋەتىن ەلى كوردى، ٴسۇيسىندى، وسىدان كەيىن-اق «دومبىراعا ٴتىل بىتىرگەن حاسەننىڭ ابىكەنى» اتاندى. حح عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارى قازاق دالاسىنا «قىزىل قىرعىن – كەڭەس ۇكىمەتىمەن» بىرگە بەيبىت جاتقان ەلگە زور دۇربەلەڭ كەلدى، ەل جاقسىلارىنىڭ كوزىن جويۋ، حالىقتىڭ مالىن تاركىلەۋ سياقتى الا ناۋبەت ەلدى ابدەن تۇرالاتادى.

ارقاداعى ەلىنە بەدەلى جۇرگەن اتاقتى كۇيشىلەرگە دە جاپپاي اياۋسىز رەپرەسسيا باستالادى. شولاق بەلسەندىلەر ولارعا «ەسكىلىكتى ناسيحاتتاۋشىلار» دەپ جالا جاۋىپ، شەتىنەن سوتسىز-سۇراقسىز قىرا باستايدى. 1928 جىلى سارمانتايدىڭ احمەتجانى، 1930 جىلى كارىبەك، 1931 جىلى ٴابدي مەن سەمبەك سەكىلدى اتاقتى كۇيشىلەر اتىلادى. وسى وقيعادان كەيىن ٴوزىن دە جاي قالدىرمايتىنىن سەزگەن ابىكەن قارقارالى، سەمەي جاققا قاشادى، ودان جىلىستاپ قىزىلجارعا جەتكەندە نكۆد-نىڭ قولىنا تۇسەدى. ابىكەندى «ساياسي قىلمىسكەر» رەتىندە 1931 جىلدىڭ كۇزىنە قاراي تۇتقىنداپ، قىزىلجاردان اقمولانىڭ اباقتىسىنا ايداپ جىبەرەدى. وسىندا ٴبىر جىلدان استام قاماقتا بولعان ابىكەندى اباقتى جەندەتتەرى بوساتىپ، ەلىنە جىبەرەدى. وسى وقيعا تۋرالى دا ەل ىشىندە ٴارتۇرلى اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەلەر قالدى.

ٴبىر اڭىز بىلاي باياندالادى، ابىكەننىڭ تۇرمەنى كۇڭىرەنتىپ كۇي تارتقانىن كورگەن اباقتى باسشىلارى: «ونەرلى ەكەنسىڭ، باسىڭا ازاتتىق بەردىك، ٴبىز سەنى كورگەن جوقپىز، سەن ٴبىزدى كورگەن جوقسىڭ، ەلىڭە قايت!» دەگەن كورىنەدى.

ەندى ٴبىر اڭىزدا: «ٴاي، ابىكەن، بايتال تۇگىلى باس قايعى بولدى، ەل اشتان قىرىلىپ جاتىر، ولسەڭ وبالىڭا قالمايىق دەپ سەنى جونىڭە جىبەرگەلى وتىرمىز، ٴتۇن اۋا تۇرمەدەن قاشىپ شىق!» دەگەن ەكەن دەيدى. سودان قاماقتان بوساعان ابىكەن اقمولادان جاياۋلاپ جولعا شىعادى. تۋعان اۋىلىنا جەتكەندە جاپپاي اشتان قىرىلعان ەلدى كورەدى، ٴوزىنىڭ ايەلى – كۇلشە، ودان وربىگەن جاھانشا مەن دالەلحان اتتى ۇلدارى، شاپي مەن باياۋ دەيتىن قىزدارى اشتان بۇرالىپ ولگەن. ايتەۋىر ارتىنان ەرگەن جالعىز قارىنداسى امان ەكەن، سوعان شۇكىرلىك ەتەدى. قارىنداسىن ەرتىپ جانساۋعالاپ، ىرزىق بەرەر اعايىن ىزدەپ شۇبىرىندى جولعا جاياۋ تۇسەدى. سودان بىرنەشە كۇن جول ٴجۇرىپ رۋلاس اپايى كىپيانى (اتاقتى ٴانشى گۇلبارشىن اقپانوۆانىڭ ۇلكەن اناسى) تاۋىپ الادى. اشتىق ٴوتىپ كەتكەن ەكەۋىن كىپيا ٴبىر جىل كۇتىپ باعادى. «ولمەگەن قۇلعا بولدى جاز» دەگەندەي اشتىقتىڭ بەتى قايتقان سوڭ، 1934 جىلى ابىكەن قارىنداسىن ەلگە قالدىرىپ، ٴوزى الماتىعا اتتانادى. الماتىعا ابىكەن ساكەن سەيفۋلليندى ساعالاپ بارادى.

ونىڭ ٴمانىسى بىلاي، سەيفوللانىڭ ساكەنى بوزبالا شاعىنان ابىكەنمەن جاقسى ارالاسقان، ٴبىر جاعى اعاسى ماقاشتىڭ ايەلى وسى ساكەننىڭ جاقىن اپاسى ەدى، سوندىقتان ەكەۋىن جاقىنداستىراتىن قۇداندالىق جول تاعى بار. تاعى ٴبىر سەبەپ، ەكەۋىنىڭ دە كەزىندە ونەرپاز بولىپ ەل كوزىنە قاتار تۇسكەندىگى ەدى. ساكەن اقىندىعىمەن قاتار كۇيدى دە ٴتاۋىر شەرتەتىن. ۆ.ا.زاتايەۆيچ قازاقتىڭ ٴانى مەن كۇيىن جيناعاندا ارقانىڭ شەرتپەلەرىن وسى ساكەننىڭ ورىنداۋىندا جازىپ العان بولاتىن، سوندىقتان ونىڭ دومبىراشىلىعى ابىكەننەن اسپاسا دا ابىكەننىڭ قاسىندا جۇرگەن جىگىت-جەلەڭدەردىڭ تارتىسىنا جەتەقابىل بولاتىن. سونىمەن قاتار ساكەن جاس كەزىندە ابىكەن اۋىلىنداعى مۇستافانىڭ ٴباھرام اتتى قىزىنا عاشىق بولادى، قاتار قۇربى بولعان سوڭ ابىكەن دە ساكەننىڭ سويىلىن سوعىپ ٴبىراز اۋرەگە تۇسكەن ەكەن. كامەل ٴجۇنىسوۆتىڭ دەرەگىندە ساكەننىڭ «تاۋ ىشىندە» اتتى ٴانى وسى ٴباھرام سۇلۋعا ارنالعانى جازىلادى. ساكەن ابىكەندى جاقسى قارسى الىپ، قامقور بولىپ ونى جاڭادان اشىلعان قازاق دراما تەاترىنا (قازىرگى م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاقتىڭ مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترى) ارتىستىك قىزمەتكە ورنالاستىرادى. ابىكەن وسى تەاتردا ٴومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قىزمەت ەتتى. بۇل سالاداعى ەڭبەگى ەلەنىپ مەملەكەتتىك ماراپاتتار تا الدى. قازاقتىڭ تەاتر ونەرىنىڭ ىرگەتاسىن قالاعان اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ اراسىندا ابىكەن حاسەنوۆتىڭ ەسىمى دە قۇرمەتپەن اتالادى، ونىڭ اكتەرلىك شەبەرلىگى تەاترتانۋشىلار تاراپىنان ايتىلماي قالعان كەزى جوق. تەاتردا قىزمەتتە جۇرگەندە ابىكەننىڭ الاپات كۇيشىلىگى الماتىعا جايىلدى.

ونىڭ ونەرىنە كومپوزيتور لاتيف حاميدي قاتتى قىزىقتى. تاتتىمبەت شەرتپەلەرىن ابىكەننىڭ ورىنداۋىندا نوتاعا ٴتۇسىرىپ كەيبىرىن وركەسترگە دە جازدى. قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلت اسپاپتارى وركەسترى تاتتىمبەتتىڭ «قوسباسار» كۇيىنىڭ ٴبىرىنشى تاراۋىن ورىندادى. كەيىن ابىكەننىڭ ورىنداۋىنداعى ارقانىڭ كۇيلەرى راديودان دا ٴجيى بەرىلە باستادى. سول كەزدە ماسكەۋدەن كەلگەن حالىق مۋزىكاسىن جيناۋشىلار ابىكەننىڭ ورىنداۋىنداعى كۇيلەردى وزدەرىنىڭ ورتالىق قورىنا جازىپ الىپ ٴجۇردى، سوڭىندا تاتتىمبەتتىڭ «سارجايلاۋ»، «سىلقىلداق» سياقتى تۋىندىلارىن پاتەفونعا ارنالعان كۇيتاباق رەتىندە شىعاردى دا. دەگەنمەن، ول ابىكەننىڭ شىعارماشىلىعىن تولىق قامتيتىنداي ارەكەت بولا المادى، سەبەبى پاتەفونعا ارنالعان ٴبىر كۇيتاباققا ٴبىر نەمەسە ەكى عانا شىعارما جازىلاتىن.

وسىدان كەيىن قازاق زيالىلارى ابىكەن مۇراسىن جيناستىرۋدى قولعا الدى. ابىكەننىڭ كۇيلەرىن ماسكەۋدەگى ارحيۆتەن الىپ، كۇيتاباققا جازىلۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتكەن بەلگىلى عالىم، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى راحمانقۇل بەردىبايەۆ پەن فولكلورتانۋشى جارقىن شاكارىم بولدى. بۇل تۋرالى جارقىن اعا مىناداي ەستەلىك ايتادى:

«1975 جىلدىڭ ٴبىر كۇنى راحمانقۇل بەردىبايەۆ اعا: «بالا، ەتىڭ تىرىلەۋ كورىنەدى، ماسكەۋگە بارىپ ابىكەن حاسەنوۆ ورىنداعان كۇيلەردىڭ كۇيتاسپالارىن الىپ كەل» دەپ قولىما اقشا ۇستاتىپ، مەنى ماسكەۋگە جىبەردى. سول جىلدارى كۇي دەگەن قاسيەتتى مۋزىكالىق جانرىمىز شەرتپە كۇي، توكپە كۇي دەگەن ەكى تاراۋمەن ەكىگە ايىرىلىپ، ەندى جۇرتشىلىقتىڭ كەشەۋلەپ قالعان شەرتپە كۇيدى دامىتامىز دەسىپ، شەرتپە كۇيدىڭ باستاۋىندا تۇرعان ابىكەن حاسەنوۆتىڭ كۇيتاباعىن شىعارۋ قاجەت بولعان تۇسى ەدى. مەن ماسكەۋدەن كەلگەنشە راحمانقۇل بەردىبايەۆتىڭ ٴوزى قازاق راديوسىندا ساقتالعان 5-6 كۇيدى، ابىكەننىڭ بۇرىن كۇيتاباققا شىققان بىردى-ەكىلى كۇيلەرىن جيناستىرىپ قويعان ەكەن. مەن ماسكەۋدەن ابىكەن ورىنداۋىندا بەلگىسىز جاتقان ونشاقتى كۇيلەردى اكەلدىم. ٴسۇيتىپ راحمانقۇل بەردىبايەۆ ەكەۋمىز ابىكەن ورىنداۋىندا تاسپاعا جازىلىپ قالعان 17 كۇيدى جيناپ كۇيتاباعىن شىعاردىق. بۇل جاڭالىقتى جەرگىلىكتى «ۆەچەرنايا الما-اتا» 1975 جىلدىڭ 30 جەلتوقسان كۇنگى سانىنا «نا ودنوم ديسكە» دەگەن اقپارات ماقالا جاريالاپ ەلدەن ٴسۇيىنشى سۇرادى. ابىكەننىڭ كۇيتاباعىنىڭ شىعۋى ۇلكەن مادەنيەتىمىزگە جاڭا سەرپىلىس اكەلدى. جاس كۇيشىلەر بۋىنى ابىكەنشە تارتۋعا تالپىندى. شەرتپە كۇيدىڭ ەڭسەسى كوتەرىلدى. ابىكەننىڭ تاسپالارى كينوقۇجاتتارعا، كوركەم جانە دەرەكتى فيلمدەرگە پايدالانىلدى. ابىكەن مانەرىندە كۇي شەرتىپ ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن – ەرمۇرات ۇسەنوۆ بولدى.

ول «وتىرار سازى» فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق وركەسترىنىڭ كونسەرتمەيستەرى جانە جەكە ورىنداۋشىسى بولىپ قىزمەت ەتكەن جىلدارى ابىكەننىڭ ورىنداۋشىلىق ٴداستۇرىن بەلسەندى تۇردە ناسيحاتتادى. «قوڭىر» كۇيىنىڭ ۇلكەن كونسەرت ساحنالارىنا شىعۋى، حالقىمەن قايتا تابىسۋى دا ەرمۇرات ۇسەنوۆتىڭ ەڭبەگىنىڭ جەمىسى ەدى. ابىكەننىڭ «قوڭىردى» شىعارۋىنا بايلانىستى اۋىزشا-جازباشا دەرەكتەر ٴارتۇرلى. ٴبىر دەرەكتە ابىكەن بۇل كۇيدى اشارشىلىق جالماپ كەتكەن سۇيگەن جارى مەن ٴتورت بالاسىن جوقتاپ شىعارعان دەسەدى.

ەكىنشى ٴبىر دەرەكتە ساكەن اتىلعاندا قايعىعا ٴتۇسىپ شەرتكەن دەپ ايتىلادى.

ٴۇشىنشى دەرەكتە 1958 جىلدىڭ 22 اقپانىندا ساكەننىڭ اقتالعانى تۋرالى قازاقستان كپوك شەشىمى شىققاندا جان دوسىن ەسىنە الىپ، ەگىلىپ وتىرىپ شەرتكەن ەدى دەيدى. تاعى ٴبىر دەرەكتە ابىكەن ٴوز ەلىنىڭ شاكەن دەگەن قىزىن الىپ، ودان ەرمەك دەگەن بالاسى دۇنيەگە كەلگەندە قاتتى قۋانىپ، وسى «قوڭىردى» ارناپ تارتقان دەيدى. جازۋشى ٴجۇسىپ التايبايەۆ، ەتنوگراف اقسەلەۋ سەيدىمبەك سياقتى زەرتتەۋشىلەرىمىز «قوڭىردىڭ» شىعۋ بايانىن ٴبىرقىدىرۋ سيپاي جازدى. ٴبىراق ەكەۋى دە ناقتى وقيعاسىن تاپ باسىپ كورسەتپەدى، ونىڭ سەبەبى اراعا ۋاقىت سىنا قاعىپ كوپ نارسەنىڭ كوزدەن تاسا بولۋىنان، كۇيشى مۇراسىنا قاتىستى ناقتى دالەلدەردىڭ از بولۋىنان دەپ ويلايمىز.

وسى ورايدا ساكەنتانۋشى عالىم، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ٴارتىسى سەرىك وسپانوۆتىڭ مالىمەتى نازار اۋدارتادى. ول وزىنە دەيىنگى زەرتتەۋشىلەردىڭ جۇمىستارىن سالىستىرا كەلە «قوڭىردىڭ» ناقتى ساكەنگە شىعارىلعانى تۋرالى مىنا دەرەكتى جازادى: «...الايدا، بۇل كۇمانىمىزدى رىمجان ماجيتكىزى سەيفۋللينا اپامىزبەن ارادا بولعان مىنا اڭگىمە سەيىلتتى. بۇل جاڭا دەرەكتى مەن رىمجان اپايدىڭ ٴوز اۋىزىنان 25 اقپان 2009 جىلى استانا قالاسى ساكەن سەيفۋللين مۇراجايىندا جازىپ العان ەدىم: – 1958 جىلدىڭ جايماشۋاق جاز ايى بولاتىن. مەن وندا اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتىنىڭ دوسەنتى كەزىم، كافەدراعا سۇڭعاق بويلى، جاسى الپىستاردى ەڭسەرگەن، ات جاقتى، بادەندى، ەل اعاسى كىردى. – مەن ابىكەن حاسەنوۆ دەگەن اعاڭ بولامىن، اينالايىن! – دەگەندە ورنىمنان قالاي اتىپ تۇرعانىمدى بىلمەيمىن، ىشتەگى شەر مەن كورگەن قورلىقتىڭ زاردابى بولار، جىلاپ جىبەردىم. اعاي جۇباتىپ الەك، كۇلاعىما سىبىرلاپ: – ٴجۇر، دالاعا شىعايىق، اڭگىمە بار، - دەدى، مەن سوڭىنان ەردىم. كوشەگە شىققان سوڭ جان-جاعىنا ساقتىقپەن ٴبىر قاراپ الدى دا: – مەن ساكەنگە ارناپ كۇي شىعاردىم، اتى - «قوڭىر»، – دەدى. مەن ساسقانىمنان: – كۋا بار ما؟ – دەپپىن. اعا ٴۇنسىز باسىن يزەدى دە: – ٴجۇسىپ التايبايەۆ، يسال احمەتوۆتەر (ۇيىندە قوناق بولعاندار – س.ك.) – دەدى. سودان سوڭ ٴجۇسىپ اعايمەن حابارلاستىم. – «بۇل تۋرالى» نەگە جازبايسىز؟ – دەدىم. – «جازامىز عوي، زامان كىشكەنە تىنىشتالسىن»، – دەدى. ول كەز ٴالى دە بولسا زوبالاڭنىڭ ىزعارى باسىلماعان كەزەڭ ەدى عوي. بۇل كۇيدىڭ مىنە وسىنداي تاريحى بار بالام، - دەپ رىمجان اپاي اۋىر كۇرسىنىپ اڭگىمەسىن اياقتادى». (وسپانوۆ س. ساكەن قازاق ادەبيەتى مەن ۇلت رۋحانياتىنىڭ جاناشىرى. مونوگرافيا. 25-بەت. «جاسىل وردا» ٴبۇ. استانا-2014).

رىمجان ٴماجيتقىزى سەيفۋللينا ايتقان وسى اڭگىمەنى تارقاتا تۇسەتۇعىن بولساق، ساكەنگە ارنالعان ازالى كۇيدىڭ قۇپيا سىرىنا قانىق ادامدار – ٴجۇسىپ التايبايەۆ، يسال احمەتوۆ، وسپانقۇل شاحاجانوۆ، تۇرسىن سىزدىقوۆ. ولاردىڭ كۇيدى جاريالاماي سىرىن شاشپاۋىنىڭ سەبەبى دە بەلگىلى، ياعني زامانا بۇلتى ٴالى تولىق سەيىلمەگەن كەزەڭ ولاردى سەسكەندىردى، ابىكەننىڭ باسىن قىرسىق شالماسىن دەدى، ٴبىر دەرەك جازۋعا دا قولدارى بارمادى. وسىدان كەيىن كۇي تاريحىنا سەرگەك قارايتىن اقسەلەۋ سەيدىمبەك تە حاتقا تۇسپەگەن جايدى قاۋزاماي، «زاماننىڭ اۋىرتپاشىلىعى باسىنا تۇسكەن سوڭ شىعارىلعان» دەپ تىزگىنىن تارتادى. «قوڭىردىڭ» كوڭىلگە قونىمدى شەجىرەسىن بەلگىلى جازۋشى كامەل ٴجۇنىسوۆ باياندايدى. ابىكەن بۇل كۇيدى «قايران، ازاماتتار-اي!» دەپ اتاپ شەرتكەنى تۋرالى ناقتى دەرەكتى كامەل اعا بىرنەشە ينفورماتوردىڭ اۋزىنان جازىپ العان.

1937 جىلى ساكەن «حالىق جاۋى» دەگەن ناقاق جالامەن ۇستالىپ، 1938 جىلى 25 اقپانىندا ۇشتىكتىڭ شەشىمىمەن اتىلعانى تاريحتان بەلگىلى. كامەل ٴجۇنىسوۆ ابىكەننىڭ الماتىعا بارعاندا اعايىنداي ارالاسقان ادامدارى – ساكەن سەيفۋللين، بەيىمبەت مايلين، ٴىلياس جانسۇگىروۆ بولعانىن، ولار بىرىنەن سوڭ ٴبىرى ۇستالعاندا قاتتى قايعىرىپ، وسى كۇيدى زارلاتا تارتقانىن جازۋشى، ابىكەننىڭ ۇزەڭگىلەسى – ٴجۇسىپ التايبايەۆتىڭ ٴوز اۋزىنان ەستىگەن، جازىپ العان. «اتىلعان ازاماتتارعا ارناپ ەدىم» – دەگەن ٴسوزىن ەستىگەن ٴجۇسىپ التايبايەۆ: «ابەكە-اۋ، مىنانى ەشكىم ەستىمەسىن، وتتان امان قالعان ازاماتتارعا زيانى ٴتيىپ جۇرەر» دەپ شوشىپ كەتەدى. ابىكەن دە وسىدان كەيىن «قايران، ازاماتتار-ايدى» تارتپاي كەتەدى.

كەيىن 1958 جىلى ساكەن اقتالعان سوڭ عانا راديوعا جازۋعا تاۋەكەلى بارادى. كۇيتاباققا دا كۇيدىڭ اتىن اتاماي «قوڭىر» دەپ جازدىرادى. ال ەندى كەيبىر جازبالاردا قىلاڭ بەرىپ جۇرگەن «ابىكەن «قوڭىردى» 1953 جىلى ستالين ولگەندە جوقتاۋ كۇي ەتىپ شىعارىپتى-مىس» دەگەندەيىن اڭگىمەلەر دە بار، ٴبىراق ونىڭ دەرەگى جوق، دەرەگى جوق بولعان سوڭ قيسىنى دا بولمايتىنى بەلگىلى جاي. ابىكەننىڭ ناقتى تۋعان جىلىن انىقتاۋعا بايلانىستى دا كۇمان بار. كەڭەس كەزىندەگى ەنسيكلوپەديالىق، ۆيكيپەديالىق انىقتامالاردا، ولكەتانۋ ادەبيەتتەرىندە ونىڭ تۋعان جىلى 1897 جىل دەگەن داتا جازىلعان. ال ەندى زيراتىنداعى قۇلپىتاستا (الماتىدا جەرلەنگەن) 1892 جىل دەپ كورسەتىلگەن. اقسەلەۋ سەيدىمبەك وسى داتانى نەگىزگە الدى. ابىكەننىڭ مەرەيتويىنا بايلانىستى ٴىس-شارالاردىڭ كوبىسى سول كەڭەس كەزىندەگى داتاعا سۇيەنەدى. ابىكەننىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى ٴوزىنىڭ ەلى اقادىردا تويلاندى. وندا كۇيشىنىڭ مەرەيتوي جاسى 1897 جىلعى ەسەپپەن اتاپ ٴوتىلدى. (سول تويدا الامان كۇي سايىسى بولدى، باس بايگەنى اتاقتى كۇيشى-كومپوزيتور داۋلەتبەك ٴسادۋاقاسوۆ قانجىعاسىنا بوكتەردى، ودان كەيىنگى ورىن شەبەرلىگى ەلدى تامسانتقان ورال يساتايەۆقا بۇيىرعان بولاتىن، بۇل ەكى كۇيشى دە بۇل كۇندە ابىكەن مەكتەبىنىڭ زاڭدى جالعاستىرۋشىلارى بولىپ اتتارى كۇي تاريحىنا ەندى). ابىكەننىڭ تۋعان جىلىنا قاتىستى ەكىۇدايلىقتىڭ سەبەبىن كامەل ٴجۇنىسوۆ اعامىزدان بىلدىك. جازۋشى اعامىز بۇل ابىكەننىڭ ساكەن ارقىلى تەاترعا جۇمىسقا تۇرعان كەزىندەگى (1934) ٴورشىپ تۇرعان ساياسي ماسەلەلەردىڭ اسەرىنەن بولعان جايت دەپ تۇسىندىرەدى.

سەبەبى ابىكەننىڭ ٴومىربايانى پرولەتاريات پەن شارۋانى تورگە وزدىرعان جاڭا ۇكىمەتتىڭ تالابىنا ساي بولۋى ٴۇشىن ساكەننىڭ ايتۋىمەن «كەدەي شارۋانىڭ اراسىنان شىققان جالشى تۇقىمى» دەگەندەيىن جاڭا قاعاز تولتىرىلىپ، قىزىل قۇجات بەرىلگەن. وسى قۇجاتتا بەلگىلى سەبەپتەرگە بايلانىستى تۋعان جىلى دا وزگەرتىلگەن كورىنەدى. كەيىن ٴۋالي بەكەنوۆتىڭ «كۇي تابيعاتى» كىتابىنا وسى قۇجاتقا سۇيەنگەن ابىكەن تۋرالى ٴبىر ٴومىرباياندىق ٴبولىم ەندى. ارينە، بۇل بولاشاقتا ەنسيكلوپەديالىق دەڭگەيدە ساراپتالىپ قايتا جوندەلۋگە ٴتيىستى جاعداي. سوندا ٴوزىنىڭ ناقتى تۋعان جىلىن ەسەپكە الساق، وندا بيىل ابىكەن حاسەنوۆتىڭ 125 جىلدىعى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تويلانۋعا ٴتيىستى. ابىكەننىڭ قولتاڭباسىن نوتا جۇيەسىنە العاش تۇسىرگەن - كۇيشى، كومپوزيتور ەرمۇرات ۇسەنوۆ. ول ابىكەن رەپەرتۋارىنداعى پلاستينكاداعى تاتتىمبەتتىڭ كۇيلەرىن تۇتاس جازدى، فورماسىن تاپتى، قاعىستارىن انىقتادى.

«سارجايلاۋ» اتتى حرەستوماتيالىق ەڭبەك جازدى. ەرمۇرات ۇسەنوۆ «وتىرار سازى» وركەسترىندە جۇرگەندە «قوڭىردى» ٴجيى ورىنداعانىن جوعارىدا جازدىق. «قوڭىردى» اۋديوتاسپادان العاش نوتاعا جازعان ٴارى بىرنەشە كۇي جيناقتارىنا كىرگىزگەن بەلگىلى ونەرتانۋشى عالىم - مۇرات ٴابۋعازى. مۇرات سونىمەن قاتار ابىكەن رەپەرتۋارىن تولىق يگەرگەن ورىنداۋشى رەتىندە دە اتى ەلگە تانىمال تالانتتى ونەر يەسى. ابىكەننىڭ كۇي قورىندا ارقانىڭ اندەرى دە بار، ونى كۇيگە بارابار كوركەمدىكپەن وڭدەپ شەرتكەن. بۇل اۋديوجادىگەرلەر كۇيشى تەاتردا اكتەر بولىپ ەڭبەك ەتىپ جۇرگەندە سپەكتاكلدەردى كوركەمدەۋ ماقساتىمەن شىقسا كەرەك. بۇل اندەردى نوتاعا ٴتۇسىرىپ، جيناققا جاريالاعان وسى ماقالانى جازىپ وتىرعان پاقىرلارىڭىز. ٴبىر زاماندا ابىكەننىڭ ورىنداۋشىلىق مانەرى مەن ماقامى جويىلىپ كەتە جازدادى. ابىكەنشە دومبىرانى «بال بۇراپ» تارتۋدى «كاسىبي دومبىراشىلىق ماشىققا كەلمەيدى» دەپ ەشكىم اۋەس ەتپەگەن كەزدەر بولدى. 1988 جىلى الماتىعا قاراعاندىدان اتاقتى كۇيشى داۋلەتبەك ٴسادۋاقاسوۆ بارىپ ابىكەنشە كۇي تولعاعاندا زيالى قاۋىمنىڭ قۋانىشىندا شەك بولعان جوق، ۇلكەندەر كوزىنە جاس ىرىكتى. داۋكەڭ ٴوزىنىڭ شىعارماشىلىق عۇمىرىندا ابىكەننىڭ جولىن جالعاستىرۋعا ايانباي تەر توكتى.

قازىرگى كەزدە جاس كۇيشىلەر ابىكەن مانەرىمەن كۇي توكسە ول ٴسوز جوق، داۋلەتبەك كۇيشىنىڭ ەڭبەگى. زاماندىق-ساحنالىق ورىنداۋشىلىق مادەنيەتكە كەلگەندە ابىكەننىڭ «قوڭىرىن» كۇيدىڭ ىشىنە كىرە شەرتىپ، الاشقا داڭقىن اسىرعانداردان قازاقستاننىڭ حالىق ارتىستەرى ماعاۋيا حامزين مەن قارشىعا احمەدياروۆتى ەرەكشە اتاپ ٴوتۋ پارىزىمىز. ولار وسى كۇيدى ۇلكەن ساحنالاردا ورىنداپ دۇنيە ٴجۇزىن ارالادى، تىڭدارماننىڭ العىسىنا بولەندى. ادىلدىك ٴۇشىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك، وسى اتالعان ەكى كۇيشىنىڭ ەكەۋى دە اكادەميالىق ورىنداۋشىلىق جولدىڭ وكىلدەرى بولعاندىقتان، كۇيدىڭ وريگينالىنا ٴوز جاندارىنان ٴتاسىل قوسىپ شەرتكەندەرى راس، ياعني، كۇيدىڭ اۋەنىن وزدەرىنشە وڭدەپ ورىندادى.

ارينە، «قوڭىردى» ٴتولتۋما مازمۇنىمەن ناشىنە كەلتىرە ورىنداۋشىلاردىڭ كوبىسى – سارىارقا كۇيشىلەرى، ونىڭ ىشىندە قاراعاندىدان شىققان شەرتپە كۇي شەبەرلەرى. ابىكەن ٴداستۇرىن مىقتاپ ساقتاپ قالعان ولكە - شەت، اقادىر، جاڭاارقا. قازىرگى كەزدە شەرتپە كۇيدىڭ ابىزى اتانعان فازىل تۇتقابەكوۆتىڭ ورىنداۋشىلىق دارگەيىنە باراتىنداي ەشكىم شىعا قويعان جوق. قاراعاندىلىق قالكەن قاسىموۆ تا كۇيدىڭ ىشكى تراگيزمىن تاماشا بەرە الادى، توپىراعىنا تارتىپ شەرتۋگە بەيىم-دارىنى مول ونەر يەسى. ٴبىراق، ٴالى كۇنگە دەيىن ابىكەننىڭ «قوڭىرىن» ينتوناسيالىق، دىبىستىق جۇيەدە ٴدال كەلتىرە العان ەشكىم جوق ەكەنىن زور وكىنىشپەن ايتامىز، قوڭىرسازدىڭ الدىندا دارمەنسىز ەكەنىمىزدى ەرىكسىز مويىنداۋعا ٴماجبۇرمىز. بىزدەن بۇرىن وتكەن اعا بۋىن كۇيشىلەر دە «قوڭىرىنىڭ قۇپياسىن تاپتىم» دەمەدى.

كۇن وتكەن سايىن ابىكەننىڭ كۇيى كۇردەلەنىپ بارا جاتقانداي، قاعىسى الدىرمايدى، سازى شالدىرمايدى. ٴاسىلى، ابىكەن ىشكى سىرمەن قوسا «قوڭىردىڭ» قۇپياسىن دا وزىمەن بىرگە انا جاققا الا كەتكەن سياقتى. عازيز باسى «قوڭىردان» وپا كورمەگەن سوڭ ارتتاعىعا زالالى تيمەسىن دەپ، ۇرپاققا اماندىق تىلەگەنى سول بولار، ۇلۇع كۇيشىنىڭ.

جانعالي ٴجۇزباي،

كۇيشى
egemen.kz


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي