BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

كيىز ٴۇي، شاڭىراق جانە قازان تۋرالى: ۇشكىر بۇرىشتارعا ۇرىنباي ٴومىر ٴسۇرۋ فيلوسوفياسى

فوتو: ашық дереккөзден

ادەتتە، قانداي دا ٴبىر تاريحي دەرەكتىڭ قۇندىلىعى ونىڭ كونە قۇجاتتاردا كورىنىس تابۋىمەن باعالانادى. مۇنى عىلىممەن شۇعىلدانعان، دەرەك ىزدەپ ارحيۆتەردە كوز مايىن تاۋىسقان جاننىڭ ٴبارى بىلەدى. دەگەنمەن، بەلگىلى ٴبىر حالىقتىڭ جازۋ-سىزۋى ٴالى جوق كەزدە دە ونىڭ وزىندىكەرەكشەلىكتەرى، ٴومىر ٴسۇرۋ قاعيداتتارى بولعان جانە ول سول حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىندە بەينەلەنىپ كەلگەن. سولاردىڭ ٴبىرى – بىزدەرمىز.

حالقىمىزدىڭ تۇرمىسىندا پايدالانىلاتىن زاتتاردى زەردەلەي وتىرىپ، قازاقتىڭ تىرشىلىك ەتۋىنىڭ باستى قاعيدالارى ٴاۋ باستان-اق تەكەتىرەستەردى اينالىپ ٴوتىپ، ٴپاتۋاعا كەلۋگە، تەڭدىككە، ورتاق ىسكە بىردەي جۇمىلۋشىلىققا، بەيبىت قارىم-قاتىناس قۇرىپ، وقىس جايلاردى شيەلەنىستىرمەۋگە نەگىزدەلگەنىن تانىپ-بىلۋىمىزگە بولادى. عىلىم تىلىندە ونى «ۇشكىر بۇرىشتارى جوق» فيلوسوفيا دەۋگە بولادى. عاسىرلاردان ٴوتىپ، بۇگىنگىگە جەتكەن «ٴبىز – قازاق دەگەن مال باققان ەلمىز، ٴبىراق ەشكىمگە سوقتىقپاي جاي جاتقان ەلمىز... دوسىمىزدى ساقتاي بىلگەن ەلمىز، ٴدامى-تۇزىن اقتاي بىلگەن ەلمىز...» دەگەن سوزدەر – قازاقتىڭ سول فيلوسوفيانى ۇستانعان ەل ەكەنىن كورسەتەتىن بەلگىلەردىڭ ٴبىرى.

جيىرماسىنشى عاسىردا ايتىلعان «قازاق دەگەن حالىق بولەك، ەل بولەك. قازاق جۇرگەن سوقپاق بولەك، جول بولەك. كيىز ٴۇيى جەر سياقتى جۇپ-جۇمىر، شاڭىراعى كۇن سياقتى دوڭگەلەك» (كۇلاش احمەتوۆا) دەگەن سوزدەر دە سول قاعيداتتان حابار بەرەدى.

كيiز ٴۇي – ٴبىز ٴۇشىن ٴوز ٴۇيىمىز، ولەڭ توسەگىمىز بولعانىمەن، اقىن ونى جەر پلانەتاسىنا ادەمى تەڭەگەن. شىندىعىندا دا سولاي، قازاقتىڭ كيىز ٴۇيى – عالامنىڭ مودەلi، بۇكiل عالام مەن ادام اراسىن بايلانىستىرۋشى كيەلi ورىن. كيiز ۇيدەگi كەڭiستiك – قازاق دۇنيەتانىمىنىڭ توعىسقان جەرi. عاسىرلار بويى ادام ٴومىرى وسىندا ٴوتتى: دۇنيەگە كەلدi، ۇيلەندi جانە سوڭعى ساپارعا اتتاندى. ياعني، ادامنىڭ تۇزدەگi تiرشiلiگiن قوسپاعانداعى ٴومiرi وتەتىن تۇراقتى مەكەن-تۇراعى. ونىڭ كيەسi تۋرالى تولعانساق، ٴسوز شاڭىراقتان باستاۋ الادى.

ال قازاق ٴۇشىن شاڭىراق – قاسيەتتى ٴارى سان قاتپارلى ۇعىم. ول – ٴبىر جاعىنان كۇننiڭ سيمۆولى، ال ۋىقتار كۇننەن شاشىراعان ساۋلەلەردى بەينەلەيدى. ەكىنشى جاعىنان شاڭىراق – اۋلەتتىڭ سيمۆولى. شاڭىراق كوتەرۋ – ازامات بولۋ، ەل قاتارىنا قوسىلۋ دەگەندi بىلدiرەدى. ٴۇي تىككەندە شاڭىراق كوتەرۋدى سول اۋلەتتىڭ ابىرويلى، بەدەلدى ەر-ازاماتىنا تاپسىرعان. شاڭىراقتىڭ شايقالتپاي، نىق ۇستالۋىن، ۋىقتاردىڭ دۇرىس ٴارى تەز شانشىلۋىن جاقسى ىرىمعا بالاعان. ونىڭ استىندا تۇراتىندار ۇيىمشىل، اۋىزبىرشىلىگى مول بولادى، ول شاڭىراقتان شىققاندارعا باۋىرمالدىق، مەيىرىمدىلىك قاسيەتتەر سىڭەدى دەپ سەنگەن.

بۇل سەنىم دە ۇلت بويىندا ساقتالىپ، قازىرگى قوعامدى توپتاستىرۋعا، ٴبىر ماقساتقا شوعىرلاندىرۋعا قىزمەت ەتۋدە. سونىڭ كەيبىرەۋلەرى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ٴححvى سەسسياسىندا مىسالعا كەلتىرىلىپ، بىرەگەي جوبالاردىڭ باستاۋ الۋىنا نەگىز قالادى. تاياۋدا اسسامبلەيا باستاعان «قازاقتانۋ» جوباسى دا قازاق ۇلتىنىڭ بەيبىتشىل، كەڭپەيىل، جاناشىر، قامقورشىل قاسيەتتەرىن ۇلان-عايىر دالا – قازاقستان شاڭىراعىن مەكەن ەتكەن بارشا حالىقتىڭ بويىنا ٴسىڭىرۋدى ماقسات ەتەدى.

جوبانى كوپكە تانىستىرىپ، تۇساۋىن كەسكەن ٴىس-شارادا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ٴتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى ل.ا.پروكوپەنكونىڭ: «قازاقتانۋ» عىلىمي-اعارتۋشىلىق جوباسىنىڭ ٴۇش ٴجۇزدىڭ باسىن قوسقان ابىلاي حان الاڭىندا باستالۋىنىڭ ٴمانى تەرەڭدە جاتىر. ٴبىز دە كۇش-جىگەرىمىزدى ورتاق قۇندىلىقتارىمىزدى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا نىعايتۋ ٴۇشىن بىرىكتىرەتىن بولامىز» دەپ ٴسوز باستاۋى كوپشىلىكتىڭ كوكەيىنە قوندى. ٴارى قاراي ول قازاق حالقىنىڭ تۇراعى – كيىز ٴۇي سياقتى – ۇشكىر بۇرىشتارسىز، ياعني، جانجالسىز، قاقتىعىسسىز ٴومىر ٴسۇرۋ فيلوسوفياسىن قابىلداپ، بويعا ٴسىڭىرۋدىڭ ەلىمىز ٴۇشىن، جالپى جەر بەتىندەگى بەيبىتشىلىك ٴۇشىن ماڭىزدىلىعىن اتاپ كورسەتتى.

سول كۇنگى ٴىس-شاراعا قاتىسۋشىلار كەزىندە قۋدالاۋعا ۇشىراعان سان حالىقتىڭ وكىلدەرىن باۋىرىنا باسقان قازاقتىڭ بويىنداعى كەڭقولتىق مىنەز بەن مەيىرىمنىڭ بۇل حالىقتىڭ بويىندا ەجەلدەن قالىپتاسقان قاسيەت ەكەنىنە كوز جەتكىزگەندەي بولدى. تايعا تاڭبا باسقانداي اپ-انىق نارسەگە بۇرىن كوڭىل بولمەگەندەرىنە تاڭ قالىپ جاتقاندار بار. جاستارعا وسى تۇرعىدا ٴتۇسىندىرۋ كەرەك دەپ ۇسىنىس ايتقاندار دا بولدى.

ول راس، قازاق تۇرمىسىنا ٴتان كيىز ٴۇي، شاڭىراق، وشاق، قازان، تابا نان تاعى باسقا زاتتاردىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان تەرەڭ ٴمانى بار. بۇل زاتتاردى كينودان نەمەسە مۋزەيلەردەن كورەتىن قازىرگى ۇرپاققا ولاردىڭ حالقىمىز ٴۇشىن قانداي كيەلى ەكەنىن ايتىپ ٴتۇسىندىرۋ دە «قازاقتانۋ» جوباسىنىڭ شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلماق. بۇل رەتتە اسىرا اقىلدىمسىماي، قازىرگى شىدامسىز جاستاردى جالىقتىرىپ الماي جۇمىس جۇرگىزۋ ويلاستىرىلۋدا. كىتابي دارىستەن گورى ومىرلىك وي تۇيۋلەرگە، وزىندىك تاجىريبەگە دەن قويىلۋ جوبا ناتيجەلىلىگىن ارتتىرا تۇسپەك.

... اكەمنىڭ قىزمەتىنە بايلانىستى بالا كەزىمىزدە كوپ كوشىپ-قوندىق. ارينە، ٴقازىر ەسكە العاندا ٴۇي جىعىپ، ٴۇي تىگۋ، كوشۋ، جاڭا قونىسقا ورنالاسۋ، اكەمنىڭ جەروشاق قازىپ، انامنىڭ قازان ورناتۋى كينوداعىداي بولىپ كورىنگەنىمەن، ول كەزدە رومانتيكاسىنان گورى قيىندىقتارى كوپ بولعانىن تۇسىنەمىن. ٴۇي تىگۋ، كەرەگە كەرۋ، شاڭىراق كوتەرۋ، ۋىق شانشۋ، تۋىرلىق جابۋ، بەلدەۋ تارتۋ سياقتى جۇمىستاردى كوزبەن كورىپ، شامامىز كەلگەنشە قولعابىس جاسايتىنبىز. سوندا اجەم، ٴبىز ٴبىلىپ ٴجۇرسىن دەدى مە ەكەن، شاڭىراقتى كوتەرگەندە باقاننىڭ ەكiنشi ۇشى تيگەن جەرگە، ياعني ٴۇيدiڭ ٴدال ورتاسىنا وشاق ورنالاسۋى كەرەكتىگىن ايتاتىن.

كەلە-كەلە ۇلكەن ٴۇيدىڭ قاسىنا جاپسارلاس ەتىپ كىشكەنە ٴۇي تىگىلىپ، وشاق سوندا ورنالاستىرىلاتىن بولدى. بۇگىنگىنىڭ تىلىمەن ايتساق، قوناق بولمە مەن اس بولمە سياقتى.

وشاقتىڭ بوس تۇرماۋى كەرەكتىگىن دە سول كەزدە ەستىگەن ەدىم. انام دا وشاقتى قويعان سوڭ، بىردەن قازاندى ورناتىپ، ىشىنە ٴسۇت قۇيىپ، پىسىرەتىن. كەيدە سۋ قۇياتىن. جالپى ىرىمشىل حالىق بولعاندىقتان، قازاننىڭ بوس تۇرۋى جامان ىرىمعا سانالاتىنىن مەن كەيىننەن ٴبىلدىم.

قازان – «قۇت» دەگەن تۇسiنiكتi بەرەتىن سيمۆول. كوشپەندىلەر ومىرىندە قازاننىڭ ورنى بولەك. قازانسىز وتباسى جوق، وشاق تا جوق، ٴۇي دە جوق. قازاقتىڭ قازاندى قاتىن-بالامەن بiرگە اتايتىنى، ماحامبەتتىڭ «قارا قازان، سارى بالا قامى» ٴۇشىن «ەگەۋلى نايزا قولعا» العانى سونى كورسەتەدى. قازان قىز جاساۋىنىڭ مىندەتتى بۇيىمى بولعانى دا كوپ جايدى اڭعارتادى. قايدا كوشسە دە قازانىن تاستامايتىن عۇرىپ تا بۇگiنگە دەيiن جالعاسىپ كەلەدi.

قازاق حالقى ٴۇشىن قازان – بىرلىك پەن قوناقجايلىقتىڭ نىشانى ىسپەتتى. قازاندى تاتۋلىقتىڭ بەلگiسi رەتiندە تانىتاتىن اڭىزداردىڭ بiرi: «جاۋلاسقان مىڭ باتىردىڭ نايزاسىنىڭ ۇشى ەرiتiلiپ، قازان قۇيىلعان ەكەن» دەپ باستالادى. بۇل – قازاننىڭ تاتۋلىقتىڭ، بەرەكە-بiرلiكتiڭ سيمۆولى رەتiندە تانىلۋىنىڭ نەگىزدىلىگىن ورنىقتىرا تۇسەدى.

قازاننىڭ بiزگە جەتكەن كەرەمەت ۇلگiسi – تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندە تۇرعان قاسيەتتى تايقازان. ٴامىر تەمىر زامانىنان قالعان قۇندى جادىگەر ۇزاق جىلدار بويى ەرميتاجدا تۇرىپ، جۇرتشىلىقتىڭ تالابى بويىنشا ەلگە قايتارىلعانى بەلگىلى.

عىلىمي دەرەكتەر بويىنشا بۇل قازان 1399 جىلى 25 ماۋسىمدا (حيجرا 801 جىل، 20-شاۋۋال)، تۇركىستان قالاسىنىڭ باتىسىندا 27 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان قارناق ەلدى مەكەنىندە، سيرەك كەزدەسەتىن جەتى ٴتۇرلى اسىل مەتالدىڭ (مىس، مىرىش، التىن، كۇمىس، قولا، قورعاسىن، تەمىر) قوسپاسىنان قۇيىلعان. قازاننىڭ سالماعى 2 توننا، سىيىمدىلىعى 3 مىڭ ليتر، بيىكتىگى – 1،60 م، ديامەترى – 2،42 م. تۇعىرىنىڭ بيىكتىگى – 0،54 م، ديامەترى – 0،607 م.

كەسەنەدەگى تايقازان «ساق» تيپتەگى قازانعا جاتادى. الىپ قازان جاساۋ كونە ساق، عۇن، ٴۇيسىن داۋىرلەرىنەن جالعاسىپ كەلگەن ٴداستۇر ەكەنىن دەرەكتەر مەن ايعاقتار راستايدى. ەلدىك ساناسى بيىك، وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى جوعارى ۇستانعان سوسيۋمدار ٴۇشىن قازان – مەملەكەتشىلدىكتىڭ، بەرەكە مەن بىرلىكتىڭ، مولشىلىقتىڭ، ەلدىكتىڭ نىشانى بولعان.

بۇل كۇندە تايقازان ٴوزىنىڭ قۇتتى ورنىندا، قازاق حالقىنىڭ، قازاقستان اتتى ۇلكەن شاڭىراقتىڭ، قالا بەردى كۇللى تۇركى جۇرتىنىڭ بەرەكەسىنىڭ، تىنىشتىعى مەن بىرلىگىنىڭ نىشانى قىزمەتىن اتقارىپ تۇر.

قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 20 جىلدىعى اتالىپ وتكەن 2015 جىلى «بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم جول كارتاسى» مەگا-جوباسى اياسىندا وتكىزىلگەن «قحا-20 يگى ٴىس» رەسپۋبليكالىق اكسياسىنىڭ نىشانى رەتىندە تايقازان الىندى. تايقازاننىڭ كوشىرمەسى مامىر ايىندا رەسمي تۇردە ۇلتتىق مۋزەيگە تاپسىرىلعانعا دەيىن «قحا-20 يگى ٴىس» رەسپۋبليكالىق اكسياسىنىڭ اياسىندا ەلىمىزدى مەكەن ەتكەن بارلىق ەتنوس وكىلدەرىن قامتي وتىرىپ، 2500-گە جۋىق ٴىس-شارا وتكىزىلگەنى بەلگىلى. حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ٴالسىز توپتارىن، سوعىس ارداگەرلەرىن، كوپ بالالى وتباسىلاردى، جەتىم بالالاردى قوسا العاندا، 35 مىڭنان استام ادامعا كومەك كورسەتىلىپ، تايقازان تاعى دا قايىرىمدىلىقتىڭ، بەرەكە مەن بىرلىكتىڭ سيمۆولى رەتىندە تانىلدى.

استانانىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا وڭىرلەردىڭ ەلورداعا تارتۋ جاساۋى مەرەكەنىڭ مەرەيىن ارتتىردى. ەسىلدىڭ ەكى جاعاسىن اتىراۋلىقتار سالعان ادەمى كوپىر جالعاپ، جەتىسۋلىقتار تارتۋ ەتكەن باق قالا كوركىن اشا ٴتۇستى. قاراعاندىلىقتار سىيعا تارتقان «قازاق ەلىنە مىڭ العىس!» مونۋمەنتى تاريحقا تاعزىم ەتكىزىپ، پاۆلودارلىقتار سالعان ۆەلوسيپەدشىلەر جولدارى استانانىڭ ەكولوگياسىنىڭ تازارۋىنا قوسىلعان ۇلەس بولدى.

تارتۋلاردىڭ ىشىندە ماڭعىستاۋ وبلىسى سىيعا تارتقان قالالىق دوستىق ٴۇيىنىڭ ورنى بولەك. ويتكەنى ول ەڭ قىمباتىمىز – اۋىزبىرشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ شاڭىراعى. قونىس تويىن تويلاپ جاتقاندارعا وسى مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇرگىزىپ وتىرعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ اتىنان تەرەڭ ماعىنالى سىيلىق – قازاقتىڭ قازانى تارتۋ ەتىلدى. «استانانىڭ اسى كوپ بولسىن. بەرەكە مەن تاتۋلىقتىڭ سيمۆولى حالىقتىڭ اۋىزبىرشىلىگىن ارتتىرا ٴتۇسسىن» دەگەن تىلەكپەن جاسالعان سىي ەدى بۇل.

وسى جەردە ٴسال شەگىنىس جاساپ، قازاننىڭ تاريحىنا توقتالا كەتەلىك. بۇعان دەيىن اسسامبلەيا وتكىزگەن ٴىس-شارالاردا بىردە ناۋرىز كوجەمەن، بىردە باۋىرساقپەن تولتىرىلىپ تۇراتىن قازاندى تالاي كورگەنبىز. يەسى –قوستانايلىق جۇماعالي ارىستان ەسىمدى ازامات ەكەنىنەن دە حاباردار ەدىك. ال ونىڭ دوستىق ۇيىنە دەيىنگى جولى ٴارى قىزىق، ٴارى ساباق بولارلىق.

جۇماعالي ونى العاش رەت وسىدان 30 جىلداي بۇرىن فەدوروۆكادا كورشى تۇراتىن ماريا اجەيدىڭ باقشاسىنان كورگەن. اجەي سىيىمدىلىعى 200 ليتردەي قازاندى سۋعا تولتىرىپ، كۇن ٴتۇسىپ، جىلىعان سوڭ گۇلدەرىن سۋاراتىن. ٴبىر كۇنى جۇماعاليدىڭ باسىنا وي ساپ ەتە قالادى: قازاننىڭ ٴاۋ باستاعى ماقساتى – اس ٴپىسىرۋ ەمەس پە؟ مۇنداي ۇلكەن قازاندا اۋقىمدى جيىنداردا اس پىسىرىلگەنى انىق... بۇل قازان تالاي تاريحي وقيعانىڭ ٴۇنسىز كۋاسى بولدى عوي... بالكىم، سوناۋ قۋعىن-سۇرگىندى جىلدارى قازاقستانعا جەر اۋدارىلعان قانشا جان قازاقتىڭ وسى قارا قازانعا قايناتقان اسىن تالعاجاۋ ەتىپ، امان قالعان شىعار؟ قازاقتار وزدەرىنىڭ اۋىزدارىنان جىرىپ بەرگەن قاتقان نان مەن قارا سورپانىڭ ٴال بەرىپ، ٴومىرىن ساقتاعانى تۋرالى اڭگىمەنى ٴوزى دە تالاي رەت ەستىمەپ پە ەدى! مۇنداي قۇندى زات نەگە اجەيدىڭ باقشاسىندا تۇر؟

ول اجەيدى قازاندى ساتۋعا كوندىرىپ، ەڭ اۋەلى قازاندى ساراپتامادان وتكىزەدى: رەسەيلىك عالىم-مەتاللۋرگتەردىڭ زەرتتەۋى، قاراعاندى مەملەكەتتىك يندۋستريالدىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكىزىلگەن زەرتحانالىق زەرتتەۋلەر قازاننىڭ شىنىندا دا وتكەن عاسىرلار جادىگەرى ەكەنىن كورسەتتى. استانا قالالىق دوستىق ۇيىنە سىيعا تارتۋ ٴۇشىن، مىنە، وسى قازاننىڭ كوشىرمەسى جاسالدى.

ج.ارىستان، قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە، ٴبىراز ۋاقىتتان بەرى حالقىمىزدىڭ قازاندى قاستەرلەۋىن حالىققا تانىتىپ، كەلەر ۇرپاققا جەتكىزۋ ٴۇشىن ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جانداردىڭ ٴبىرى. ٴۇستىرت قاراعاندا كوپ ادام كوڭىل بولە بەرمەيتىن نارسەنىڭ استارىندا تەرەڭ فيلوسوفيالىق ٴمان جاتاتىنىنا ونىڭ ىسكە اسىرىپ جۇرگەن «qazannan» جوباسى ارقىلى كوز جەتكىزۋگە بولادى.

مەرەكەلەۋگە قاتىسۋشىلار ونىڭ قازانىن باسقا دا ٴىس-شارالاردان: قالالىق الاڭداردان، ەكسپو اۋماعىنان، ٴار وبلىستاردا وتكىزىلگەن مەرەكەلەر تورىنەن كورگەندەرى انىق. كورىپ قانا قويماي، ناۋرىز كوجەدەن اۋىز ٴتيىپ، ىستىق باۋىرساق جەگەن دە بولار. ٴتىپتى، «شىندىعىندا دا، قازاندا پىسىرىلگەن تاماقتىڭ ٴدامى وزگەشە بولادى ەكەن-اۋ» دەگەن سوزدەر دە تالاي رەت ايتىلعان شىعار. ارينە، سولاي. ويتكەنى، قازاننىڭ سوزبەن ايتىپ جەتكىزە المايتىن، تەك سوندا پىسكەن اس ارقىلى بويىمىزدى نارلەندىرەتىن ەرەكشە قۋاتى بولاتىنىن قاي-قايسىمىز دا بالا جاستان ەستىپ، سەزىپ وستىك قوي.

بالا كەزدە ونىڭ نە ەكەنىنە ٴمان بەرمەگەنىمىز انىق. ال ازامات بولىپ قالىپتاسقان ٴارقايسىمىزدىڭ ونى ٴبىلۋىمىز كەرەك-اق، ويتكەنى ول – بەرەكە مەن بىرلىكتىڭ، اۋىزبىرشىلىك پەن ەلدىكتىڭ قۋاتى.

كامال الپەيىسوۆا، جازۋشى،

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي