BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

"قارا ارحەولوگيا". ول نە جانە وعان تىيىم سالۋعا نە كەدەرگى؟ ەكسكليۋزيۆ

ەلدە زاڭسىز ارحەولوگيامەن اينالىسۋشىلارعا توسقاۋىل بولماي وتىر. ٴتىپتى ولار مەملەكەتتىڭ زاڭىنا دا باعىنا بەرمەيدى. سەبەبى، اتا زاڭىمىزدا ارحەولوگيالىق زاتتاردى، مادەني مۇرانى ساۋدالاۋعا تىيىم سالىنادى دەگەن ناقتى باپ جوق. سوندىقتان دا ولار ەمىن-ەركىن. بىزدە ٴتىپتى «قارا ارحەولوگيامەن» اينالىسقانى ٴۇشىن قولعا ٴتۇستى» دەگەن اقپارات تا جوق. سوندا قازاقستاندا مۇنداي قىلمىس مۇلدەم كەزدەسپەي مە؟ ٴبىراق ينتەرنەتتە ٴدال وسىنداي زاتتاردى ساتاتىن بىرنەشە سايت جۇمىس ىستەپ تۇر. ونداعى بازار قايناپ جاتپاسا دا، كۇندەلىكتى ساۋداعا شىعىپ تۇراتىن قۇندى جادىگەرلەر كوپ.

ەلدەگى ارحەولوگيا سالاسىنىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى قالاي؟ زاڭسىز ارحەولوگياعا تىيىم سالۋدا نەنى ەسكەرگەن ٴجون؟ جالپى قازىرگى تاڭدا مادەني مۇرامىزدىڭ قاينار كوزى بولار وسى سالاعا قانشالىقتى كوڭىل ٴبولىپ وتىرمىز؟ وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەپ كورگەن ەدىك. ٴتۇيىنى مەن تۇيتكىلى كوپ سالانىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيىنە ٴسىز دە كوڭىل قويا وتىرىڭىز، قۇرمەتتى وقىرمان.

«قارا ارحەولوگياعا» كىمدەر جول بەرىپ وتىر؟

اڭگىمەگە كىرىسپەس بۇرىن «قارا ارحەولوگتار» دەگەن كىمدەر ەكەنىن انىقتاپ الايىق. ولار – جەكەلەگەن ادامدار. ياعني، ەشقانداي زاڭعا باعىنباي، ٴوز توتەلەرىنەن ارحەولوگيالىق قازبامەن اينالىسىپ، ارحەولوگيالىق زاتتاردى ساتىپ الىپ، وزگە ەلدەرگە اپارىپ ساتاتىندار. ال ولاردىڭ ەلىمىزدەن تاپقان دۇنيەسىن قايدا ساتامىن دەسە دە، كىمگە بەرەمىن دەسە دە ەرىكتەرى وزىندە.

قۇدايعا شۇكىر، ٴبىزدىڭ ەلىمىز كەڭ بايتاق. دەگەنمەن، وسى الىپ دالامىزدىڭ ٴار تۇكپىرىندەگى ەسكەرتكىشتەر، وبالار، تاريحي مولالار مەن عۇرىپتىق كەشەندەردى كۇندەلىكتى باقىلاپ، تەكسەرىپ وتىرۋ دا ۇلكەن كۇشتى تالاپ ەتەدى. مىسالى جاپونيا سەكىلدى شاعىن ەلدەردە ٴاربىر ەسكەرتكىش باقىلاۋعا الىنىپ، تەكسەرىلىپ وتىرادى. ٴارقايسىسىنىڭ ٴوز قۇجاتى بار. ٴتىپتى ايىنا ٴبىر رەت ارنايى ادامدار بارىپ، ول جەردى تازالاپ، جاعدايىن ٴبىلىپ وتىرادى. ال بىزدە قازاقستان بويىنشا رەسمي تۇردە 25 000 ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىش بار. شىنتۋايتىنا كەلگەندە بۇدان 10 ەسە كوپ بولۋى مۇمكىن. ويتكەنى ٴالى كۇنگە دەيىن ٴار وبلىس، ٴار اۋدان، ٴار اۋىل بويىنشا ناقتى قانشا ەسكەرتكىش بارىن بىلمەيمىز. ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردىڭ تولىق ٴتىزىمى، تولىق جيناعى ٴالى جاسالعان جوق. جەكەلەگەن كىتاپتار، كارتالار بار، ٴبىراق ولاردىڭ بارلىعى دا باعدارلىق-سىزبا دەڭگەيىندە عانا. انىقتامالىق تولىق ٴتىزىم قۇرۋ كەرەك. ول ٴار اۋىل، ٴار اۋدان، ٴار وبلىس بويىنشا بىرىزدىلىكپەن جاسالۋى كەرەك. ٴار ٴوڭىردىڭ باسشىسى ٴوز تەريتورياسىندا قانداي مادەني ەسكەرتكىشتەر بارىن ٴبىلىپ وتىرۋى كەرەك. ونىڭ ساقتالۋ دەڭگەيىن، قالاي قورعالىپ جاتقانىن، ول ەسكەرتكىشتەر بويىنشا كىمدەر زەرتتەۋ جۇمىستارىن جاسادى، ونىڭ ەسەبى تاپسىرىلدى ما، كىمگە تاپسىرىپ جاتىر، قانداي ارحەولوگ نە تاپتى، ونى قايدا اكەتتى، سول بويىنشا كىمگە ەسەپ بەردى دەگەننىڭ بارلىعىنان حاباردار بولۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي، مۇنداي مالمەتتەردى ٴبىلىپ وتىراتىن اكىم جوقتىڭ قاسى. ٴتىپتى كەيبىر اۋدانداردا ٴوزى باسقارىپ وتىرعان وڭىردە قانداي تاريحي-مادەني ەسكەرتكىش بارىن بىلمەيتىن اكىمدەر وتىر.

حالىق ارحەولوگيالىق مۇرانىڭ قۇنىن بىلمەيدى

مادەني مۇرا ماسەلەسى بويىنشا بىرنەشە وزەكتى ماسەلە بۇرىننان قوردالانىپ كەلەدى. ٴتىپتى شارىقتاۋ شەگىنە جەتتى دەسەك تە بولادى. سونى نەگىزگە الا وتىرىپ ماقالالار دا جازىلدى. ونىڭ سىرتىندا ولكەلەردەگى ينسپەكسيالار دا مۇنداي ماسەلەلەردىڭ بارىن ايتادى. سوندىقتان دا ماسەلەنى شەشۋ ٴۇشىن مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ، جۇيەلەۋ كەرەك بولىپ تۇر. بىر-ەكى ايعا سوزىلعان ناۋقان، مەرزىمدىك جۇمىستاردان ەشقانداي ناتيجە جوق دەۋگە دە بولادى.

ٴبىزدىڭ ٴبىر تۇسىنگەنىمىز بۇل ماسەلەنى مينيسترلىكتەرگە، شەنەۋنىكتەرگە نەمەسە باسشىلارعا ايتۋدان پايدا جوق. سوندىقتان حالىقپەن جۇمىس جاساۋ كەرەك سەكىلدى. جانە جەرگىلىكتى جەردەگى اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ قولعا العان ورىندى. سەبەبى جەرگىلىكتى تۇرعىندار بۇل ماسەلەنى وتە جاقسى بىلەدى. وكىنىشكە قاراي، ولاردىڭ قولدارىندا ەشقانداي مۇمكىندىك جوق. مىسالى باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا بۇكىل ەسكەرتكىشتەردىڭ قورعالۋ جاعدايىن قاداعالايتىن ينسپەكسيادا ٴبىر عانا ماشينا بار. ونىڭ ٴوزى «ۆولگا». مۇنداي جاعدايدا ولار قالاي بۇكىل دالاداعى ەسەرتكىشتەردى باقىلاۋدا ۇستاي الادى؟

ٴبىزدىڭ مۇنداي ولقى تۇستارىمىزدى «قارا ارحەولوگتار» ٴتيىمدى پايدالانىپ وتىر.

بۇل – «قارا ارحەولوگيا» دەگەن ۇعىم ەلىمىزدە سوڭعى 2-3 جىلدان بەرى پايدا بولا باستادى. بۇعان دەيىن دە بولعان، ٴبىراق ولار ەلىمىزدەگى ساناۋلى عانا قالتالى ازاماتتار ەدى. ال سوڭعى كەزدە قانشاما زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىپ، قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيسە دە، وعان ٴمان بەرىپ جاتقان ەشكىم جوق. سەبەبى بىزدە زاڭ بار، ٴبىراق ونىڭ ورىندالۋىن، جۇزەگە اسۋىن قاداعالاپ وتىراتىن ەشكىم جوق. مىسالى پروكۋراتۋراعا «قارا ارحەولوگيا» بويىنشا ەشقانداي فاكت تىركەلمەگەن. بىردە ٴبىر ەسكەرتكىشتى توناۋ بويىنشا نەمەسە جادىگەرلەردى ساتۋ بويىنشا تىركەلگەن قىلمىس دەمەي-اق قويايىق، اقپارات جوق. ياعني زاڭ بويىنشا ٴبىزدىڭ ەلدە بارلىعى دا تاپ-تازا، ەشقانداي زاڭ بۇزۋشىلىق جوق. ٴبىراق ٴبىز وسى سالانى زەرتتەۋ بارىسىندا، قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ارحەولوگتاردان سۇراعان كەزدە ولار قاي جەردە قانداي نىسان قاي كەزدە تونالعانىن انىقتاعاندارىن ايتتى.

«ٴتىپتى كەيبىرىنىڭ جاقىن ۋاقىتتا عانا تونالعانىنا دەيىن كوردىك. ٴبىراق ناقتى ۇستىنەن ٴتۇسىپ، توناپ جاتقان كەزدە ۇستاپ الماعاندىقتان، ٴبىز ونى اشىق ايتا المايمىز» - دەيدى ارحەولوگتار.

ٴقازىر ٴبىزدىڭ ەلدە «قارا ارحەولوگتاردىڭ» تابانى تيمەگەن جەر سيرەك. بارلىق وڭىردە ولاردىڭ ٴىزى جاتىر. تەككە جاتقان جوق، اتا-بابالارىمىزدان قالعان دۇنيەنىڭ ەڭ قۇندىلارىن ارقالاي كەتكەن.

«مىسالى كەي اۋىلدار ەجەلگى قالانىڭ ۇستىندە وتىر. ونداي جەردە كۇندەلىكتى تۇرمىس ٴۇشىن ٴار جەردى قازعان سايىن ٴبىر جادىگەر تابىلىپ وتىرۋى زاڭدى. ماڭعىستاۋدا سوڭعى بىر-ەكى جىلدا تابىلا قويۋى نەعايبىل التىن مونەتالار تابىلدى. ۋاقىتىنىڭ ٴوزى ٴبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ 2-4 عاسىرلارىنا سايكەس كەلەدى. سول مونەتالاردى تاۋىپ العان ادامداردىڭ وزدەرى ونى ساتۋعا قويعان. سول كەزدە جەرگىلىكتى بيلىك – نە وبلىستىق، نە اۋداندىق اكىمشىلىك ساتىپ الا الماعان. سونىڭ كەسىرىنەن ٴقازىر ول تيىنداردىڭ قايدا كەتكەنى بەلگىسىز. تەك جەرگىلىكتى ارحەولوگ قانا سۋرەتكە ٴتۇسىرىپ ۇلگەرگەن، قازىرگى كەزدە سونى سۋرەتى ارقىلى عانا زەرتتەپ جاتىر» - دەيدى وسى سالانىڭ ماماندارى.

ٴوزى تۋىپ-وسكەن ولكەنىڭ، ٴوز حالقىنىڭ تاريحىنا قاتىسى بار دۇنيە بولسا دا، اۋىزجارىمايتىن اقشاعا بولا ونى باسقا ٴبىر شەتەلدىك الىمساققا بەرە سالۋ; مۋزەيگە اپارىپ تاپسىرۋشى رەتىندە اتىن قالدىرعاننىڭ ورىنىنا، قازىرگى باسپايداسىن كوزدەپ، وزگەگە ساتا سالۋ كوپ كەزدەسەدى.

مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرە بەرۋگە بولادى. تەك مۇنداي جادىگەرلەر ەلىمىزدىڭ مادەني، قارجىلىق، رۋحاني تاريحى ٴۇشىن وتە قۇندى دۇنيە ەكەنىن تۇسىنسە. سونىڭ بارلىعىن، ٴتىپتى ٴبىزدىڭ تاريحشىلار مەن ارحەولوگتار بىلمەيتىن دەرەكتەردى ٴبىلىپ العان «قارا ارحەولوگتار» ەلدىڭ قولىنان ارزان اقشاعا ساتىپ الىپ كەتە بەرەدى. بىزدە ارحەولوگيالىق جادىگەرلەردىڭ قۇنىن بىلمەيدى دەپ وتىرعانىم وسى.

«قارا ارحەولوگتار» ٴۇشىن كەدەن كەدەرگى ەمەس

ونىڭ ۇستىنە بۇل جاعداي سوڭعى بىرنەشە جىلدا ٴورشىپ كەتۋىنىڭ ٴبىر سەبەبى ەلىمىزدىڭ كەدەندىك وداققا كىرۋىمەن دە تىكەلەي بايلانىستى. سەبەبى رەسەيدە بۇل سالا بويىنشا زاڭ وتە قاتال. ەندى وسى كولەڭكەلى بيزنەسپەن اينالىساتىن قالتالىلار، (ولار ٴتىپتى لوندونعا ەۋروپاعا دەيىن شىعىپ، ساۋدا جاساي الادى)، قازاقستانعا كەلە باستايدى. ٴقازىر قازاقستان ولار ٴۇشىن اشىق نارىق بولىپ تۇر. ولار شەكارادان ەشقانداي كەدەرگىسىز ارى-بەرى ٴوتىپ ٴجۇر. ەشكىم تەكسەرمەيدى دە، تەكسەرگەن كۇننىڭ وزىندە كەدەنشىلەردىڭ كوڭىل بولە قويۋى ەكىتالاي. سەبەبى ولاردىڭ ٴوزى ونداي زاتتىڭ قۇنىن بىلمەيدى.

مىسالى بىردە مىناداي وقيعا بولعان. ماماندار شەت ەلگە ساراپتاما جاساۋعا ٴبىر زاتتى الىپ بارا جاتقان كەزدە كەدەنشىلەرگە ادەيى الگى زاتىن كورسەتىپتى. «مىنە، ٴبىز وسىنداي زاتتى اپارا جاتىرمىز، قۇجاتتارى مىناۋ، رۇقساتى بار» دەپ ٴتۇسىندىرىپ جاتسا، «مۇنىڭ كىمگە قاجەت، سالىپ قوي» دەگەن كەدەنشىلەر. ەلىمىزدەن باسقا جاققا شىعىپ بارا جاتقان قۇندى جادىگەرگە كەدەنشىلەر نەگە كوڭىل بولمەيدى؟ ولار شىنىمەن ەل قازىناسىن، ەل مادەنيەتىنە سالعىرت قاراي ما؟ الدە؟..

الدە بۇل ارحەولوگتاردىڭ نەمەسە مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ كىناسى مە؟ سەبەبى وسى سالا ماماندارى كەدەنشىلەرگە ارحەولوگيالىق جادىگەرلەردىڭ قۇندىلىعى، ونىڭ زات رەتىندە باعاسى بولماسا دا، تاريح ٴۇشىن، زەرتتەۋ نىسانى ٴۇشىن قۇندى ەكەنىن ٴتۇسىندىرىپ، سەمينارلار، ٴتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جاساعان ەمەس.

بۇنىڭ بارلىعى ۇساق-تۇيەك بولۋى مۇمكىن، ٴبىراق كەشەگى ەلباسى ماقالاسىندا ايتقان «تۋعان جەر» باعدارلاماسى، «قاسيەتتى قازاقستان» كارتاسى وسىنىڭ بارلىعىن جۇزەگە اسىرۋ ٴۇشىن مۇنى قولعا الۋ كەرەك. وسى «قاسيەتتى قازاقستان» كارتاسىنا ىلىنگەن نىسانداردى عانا ەمەس، جەرگىلىكتى اتقامىنەرلەر وڭىردەگى بارلىق تاريحي-مادەني ارحەولوگيالىق نىسانداردى انىقتاپ، ٴار ٴوڭىر ٴوزىنىڭ «قاسيەتتى كارتاسىن» جاساۋى كەرەك. سوندا بۇل ٴىس العا جىلجيدى.

زاڭ بار ٴبىراق، زاڭسىزدىق ودان كۇشتى

1992 جىلى شىققان «تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ مەن ساقتاۋ تۋرالى» زاڭ بار. بۇل زاڭ تاريحي-مادەني مۇرانى تابىلعان، تابىلماعان نەمەسە قازىلعان، قازىلماعان دەپ بولمەيدى. قاي جەردە قانداي مۇرامىز بار، بارلىعىنا ورتاق.

ال ونىڭ جۇرگىزىلۋى، جۇزەگە اسۋى، ورىندالۋى – بۇل ەكىنشى ماسەلە. سەبەبى بۇل زاڭدى جۇزەگە اسىرۋشى ورگان رەتىندە قر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى جاۋاپتى. ٴبىراق، قازىرگى جەرگىلىكتى جەردەگى اتقارۋشى ورگاندارعا بيلىك بەرۋ بويىنشا وڭىردەگى تاريحي-مادەني نىساندارعا جەرگىلىكتى ينسپەكتورلار جاۋاپ بەرەدى. وسىدان بولىپ، زاڭدى جۇزەگە اسىرۋشى ورگان مەن ونى ورىنداۋشى تاراپ اراسىندا تۇسىنىسپەۋشىلىك ورىن الىپ وتىرعان سەكىلدى. ولاي دەيتىنىمىز، جەرگىلىكتى ينسپەكسيالار ٴوزىنىڭ اكىمدىگىنە باعىنادى، مينيسترلىككە قارامايدى. سوندىقتان ولار مينيسترلىككە وڭىردەگى جاعداي بويىنشا ەسەپ بەرۋگە ٴتيىستى ەمەس. بۇل – ٴبىر، ەكىنشىدەن – قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان بارلىق تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى، سونىڭ ىشىندە ارحەولوگيالىق نىسانداردى زەرتتەۋگە، قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە بەرىلەتىن ليسەنزيانىڭ ۋاقىتىن شەكتەۋسىز بولدىرىپ تاستاعان. ياعني ٴبىر ليسەنزيانى ٴومىر بويى پايدالانۋعا بولادى. جانە بۇل ليسەنزيا قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن جەرىندە قازبا جۇمىستارىن، زەرتتەۋمەن اينالىسا بەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

مىسالى ٴسىز قاسىڭىزعا بىر-ەكى ارحەولوگتى الاسىز دا، حقكو ارقىلى ليسەنزيا الىپ، قالاعان جەرىڭىزدە جۇمىس جاساي بەرەسىز. ٴسىز قاي جەردە، قانداي جوبا بويىنشا، قانداي ەسكەرتكىشتى قازىپ جاتىرسىز، نە تاپتىڭىز ونىڭ ٴبارىن قاداعالايتىن ەشكىم جوق.

ال ناقتى زاڭ بويىنشا ٴسىز قازاقستاننىڭ قاي جەرىن قازساڭىز دا، نە تاپقانىڭىز جايىندا مينيسترلىككە ەسەپ بەرۋىڭىز كەرەك. ٴبىراق، ونداي ٴتىزىمدى ەكىنىڭ ٴبىرى بەرمەيدى. ليسەنزيانى شەكتەۋلى مەرزىمگە جانە ناقتى ٴبىر نىساندى نەمەسە ناقتى ٴبىر ٴوڭىردى عانا زەرتتەۋگە بەرىلمەگەندىكتەن، ٴقازىر كىمنىڭ قاي جەردە، نەمەن اينالىسىپ جاتقانىنان ەشكىم حابارسىز. بار قولعا ىلىنەتىنى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ پورتالىندا تىركەلگەن ليسەنزيا يەلەرى عانا. ال وڭىرلەر، وبلىستار ٴتىپتى، ٴوز جەرلەرىنە كىمنىڭ كەلىپ، كىمنىڭ كەتىپ جاتقانىنان بەيقابار.

ارينە، ٴبىز قولىندا رۇقسات قاعازى باردىڭ بارىنە توپىراق شاشۋدان اۋلاقپىز. ارالارىندا وتە جاۋاپتى، ٴوز ٴىسىن تىڭعىلىقتى اتقاراتىن مەكەمەلەر دە بار.

سوندىقتان مەملەكەت كىم قايدا قانداي نىساندى، قانداي جوبا بويىنشا قازىپ جاتقانىن ٴبىلىپ وتىرىپ، سول ارقىلى ناقتى اتقارىلعان جۇمىستىڭ ەسەبىن تالاپ ەتۋى كەرەك. ٴبىزدىڭ ەلدە ازىرگە ونداي جۇيە جوق. سوندىقتان ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن قاداعالاپ، وعان ساراپتاما، باقىلاۋ جاسايتىن ٴبىر ورتالىق كەرەك ەكەنىن ۋاقىت تالابى كورسەتىپ وتىر.

«قارا ارحەولوگيادا» ٴباسساۋدانىڭ ٴباسى كۇشتى

«قارا ارحەولوگيا» بويىنشا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قانشا زاڭبۇزۋشىلىق بولعانىن انىقتاپ، ساناپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. ٴتىپتى ونى انىقتاعان كۇننىڭ وزىندە ىقپالدى تاراپتاردىڭ ارالاسۋىمەن ونى جارىققا شىعارۋ مۇمكىن بولماسى انىق. سەبەبى بۇل سالادا بەلدى دە بەدەلدى تۇلعالاردىڭ دا ٴباسى قىزاتىن كەزدەر بار. ٴبىراق جاڭا جوعارىدا ايتقان جايلاردى قولعا الساق، تىم بولماسا جارىم-جارتىلاي انىقتاۋعا بولادى ەكەن.

ال بۇدان ارىلۋدىڭ، «قارا ارحەولوگيانىڭ» جولىن كەسۋدىڭ ٴبىر باعىتى ليسەنزيانىڭ مەرزىمىن شەكتەۋ. جانە ونىڭ ناقتى قاي جەردى زەرتتەيتىنىن اتاپ كورسەتۋ دەپ ويلايمىن.

سوندا عانا ٴبىز ەلىمىزدەگى ارحەولوگيالىق نىسانداردىڭ ساقتالۋىن، قورعالۋىن، قايتادان كومىلۋىن باقىلاي الامىز. ول جەردەن قانداي جادىگەردىڭ تابىلعانىن، سانى قانشا ەكەنىن، كىمگە ەسەپ بەرىپ، قايدا تاپسىرىلعانىن تىركەي الامىز.

قازاقستان اۋماعىندا ولار اشىق اۋكسيون وتكىزەتىن-وتكىزبەيتىنىن ناقتى ەشكىم بىلمەيدى. دەگەنمەن الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى نەمەسە ونلاين ساۋدا ساتاتىن سايتتاردا ساۋدالايتىندار كوپ. ال كەرەمەت، قۇندى جادىگەرلەردىڭ رەسەيدە، ەۋروپادا ٴباسساۋداعا قويىلاتىنى جاسىرىن ەمەس.

وسى جەردە ٴبىر انىقتاپ الاتىن دۇنيە بار. مىسالى ەلىمىزدەگى زەرگەرلىك بۇيىمداردى، انتيكۆاريانتتىق زاتتاردى ساتاتىن دۇكەندەردىڭ دە اۋكسيون وتكىزۋگە قۇقى بار. وندايلاردىڭ كوبى تازا جۇمىس جاسايدى. بۇلاردى «قارا ارحەولوگتاردىڭ» قاتارىنا جاتقىزۋعا مۇلدە بولمايدى.

«قارا ارحەولوگيادان» ساقتانۋدىڭ جولى نە؟

قازاقستاندا ارحەولوگيالىق مۇرا ٴۇش رەت توناۋعا ٴتۇستى. ٴبىرى – كەشەگى پاتشالىق رەسەيدىڭ قۇرامىنا كىرىپ، قازاق دالاسىنا قاراتاياقتار مەن قاراشەكپەندەر قاپتاعان تۇس ەدى. ول كەزدە ساياحاتشى دا، ساياساتشى دا قازاقتىڭ ەن-تەگىن دۇنيەسىن تاسۋدى مىقتاپ قولعا الدى. ەكىنشىسى – 1931-32 جىلدارداعى اشارشىلىق كەزى. بۇل ايتپاسا دا تۇسىنىكتى، جان ٴۇشىن تۋعان بالاسىن ساۋداعا سالعان ٴسات ەدى. ٴۇشىنشى - وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىنعى نارىقتىق قوعامعا وتكەن كەزىمىز. وندا دا دۇنيەنىڭ كوزىنە قاراپ كورمەگەن قازاق، قولىنا ۇستاعانىن قۇنسىز دۇنيەدەي ساتتى.

وسى تونداۋلار كەزىندە قازاقتىڭ جەر ۇستىندەگى بايلىعىن بىلاي قويىپ، جەر استىنداعى – مولاسىنداعى بايلىعىن دا توناپ كەتتى.

«ٴبىز موڭعوليادا جۇمىس جاساعان كەزدە، ونداعى قورعانداردىڭ 90 پايىزدان استامى تونالماعانىن بايقادىق. بىزدە كەرىسىنشە 90 پايىزدان استامى تۇگەل تونالىپ كەتكەن» - دەيدى ارحەولوگتار.

وسى جەردە ەكى ماسەلە الدىمىزدان شىعادى. ونىڭ ٴبىرىنشىسى – ٴقازىر قولدا بار دۇنيەنى تونالۋدان ساقتاپ قالۋ، ەكىنشى – كەزىندە تونالىپ كەتكەن قۇندى، بىرەگەي جادىگەرلەرمىزدى ەلگە قايتارۋ. ارينە، ەشكىم بىزگە ٴتۇپنۇسقانى بەرە سالمايتىنى انىق. سوندىقتان، تىم بولماسا كوشىرمەسىن جاساپ، 3d مودەلىن اكەلۋ. وعان دا بولماسا، سول قۇندى جادىگەرلەرىمىز تۇرعان ەلدەرمەن بىرلەسىپ ەلىمىزدە كورمەلەر ۇيىمداستىرۋ كەرەك.

ٴيا، كورشى ەلدەردىڭ ٴبىرازىندا «قارا ارحەولوگيا» ماسەلەسى بار. سەبەبى ولاردا دا بۇل زاڭدى تۇردە شەشىمىن تاپقان جوق. دەگەنمەن رەسەي، موڭعوليا، قىتاي قاتارلى مەملەكەتتەر ٴوز تەريتورياسىندا قانداي قۇندى ارحەولوگيالىق نىسان بارىن جاقسى بىلەدى. جانە سول جەردەگى جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك بۇعان ەرەكشە كوڭىل بولەدى. ونىڭ قورعالۋىن، ساقتالۋىن ۇنەمى قاداعالاپ وتىرادى.

رەسەي وسىدان ٴبىراز بۇرىن «زاڭسىز ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە قاتىستى» زاڭىن قابىلداعان بولاتىن. قازاقستان ودان كەيىن قابىلدادى. ەلىمىزدەگى زاڭسىز ارحەولوگيامەن اينالىسۋ، قۇندى جادىگەرلەردى ساتۋ، ونى كونتراباندالىق جولمەن الىپ جۇرۋگە قاتىستى 92-باپ بار. وندا 3-12 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى كورسەتىلگەن. ٴبىراق، جوعارىدا ايتقانىمىزداي «تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ تۋرالى» زاڭدا ونى ساتپاۋ تۋرالى باپ جوق. ال «قارا ارحەولوگيامەن» اينالىساتىنداردىڭ كوبى وسى ٴۋاجدى العا تارتادى. بۇل – ٴبىر. ەكىنشىدەن - ٴبىزدىڭ جەرگىلىكتى حالىقتىڭ بۇل سالاعا دەگەن قامقورلىعى جوق. ٴبىر اۋىلدىڭ شەتىنە بارىپ، قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزسەڭىز، «نە قازىپ جاتىرسىڭ؟» دەپ سۇرايتىن ٴبىر ادام جوق.

ٴبىز وسى تاريحىمىزعا، ٴوز مۇرامىزعا دەگەن نەمقۇرايدىلىقتان ارىلۋىمىز كەرەك!


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي