BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

ٴامىرحان بالقىبەك: پايعامبار كiم؟ اۆتور شە؟..

استانا. 11 ٴساۋىر. baq.kz – قولىم قالت ەتكەندە اڭگiمە وقىعاندى ۇناتامىن. سوڭعى ٴسۇيسiنiپ وقىعانىم ٴوزiمiزدiڭ تiلi قۇنارلى، ايتار ويى تۇمارلى جازۋشىمىز جاڭابەك شاعاتايدىڭ «قالادان كەلگەن قىز» اڭگiمەسi بولدى. قازاقى، جىلى اڭگiمە. بiراق مەنi وقىعان سايىن ٴاردايىم تاڭقالدىرۋدان تانباي كەلە جاتقان بiر-اق اڭگiمە بار. ول – ارگەنتيندiك بورحەستiڭ «يۋدا وپاسىزدىعى جايلى ٴۇش جورامال» اتتى شاعىن عانا دۇنيەسi. 

اڭگiمەدە بۇكiل سانالى عۇمىرىن يۋدانى اقتاۋعا سارپ ەتكەن نيلس رۋنەبەرگ اتتى الدەكiم، ٴھام ونىڭ ەڭبەكتەرi تۋرالى ٴسوز بولادى. اڭگiمەدەن الدىمەن بiلەتiنiمiز، رۋنەبەرگ 1904 جىلى «حريستوس جانە يۋدا» اتتى بiرiنشi كiتابىن جاريالايدى. ول دۇنيەسiنە دە كۋينسي دەگەن بiرەۋدiڭ «بۇعان دەيiن يۋداعا تاڭىلىپ كەلگەن ايىپتاردىڭ بiرi ەمەس، ٴبارi دە جالا» دەگەن ٴسوزiن ەپيگراف قىلىپ الادى. ال دە كۋينسيدiڭ ٴوزi وسى تاقىرىپ توڭiرەگiندەگi تاعى بiر نەمiستiڭ پiكiرiن دامىتۋشى بولاتىن. دە كۋينسيدiڭ تۇجىرىمى «يۋدا يسانى ول ٴوزiنiڭ قۇداي تەكتەس ەكەندiگiن جاريالاپ، حالىقتى ريمنiڭ بۇعاۋىنا قارسى كوتەرiلiسكە الىپ شىعۋى ٴۇشiن ساتتى» دەگەنگە سايادى. ياعني، يۋدا ەۆرەي ۇلت-ازاتتىق كوتەرiلiسiنiڭ جاسىرىن يدەولوگى بولعان. مiنە، بۇل – بiرiنشi جورامال.

رۋنەبەرگ بولسا يۋدا وپاسىزدىعىنىڭ استارىنان ساياسي-الەۋمەتتiك سەبەپ iزدەۋدەن دە ٴارi كەتەدi. ول يۋدا وپاسىزدىعىنىڭ مەتافيزيكالىق تىلسىم جاقتارىنا ۇڭiلەدi. «قۇداي ادام كەلبەتiنە ەنiپ جەرگە ٴتۇستi، بارلىق قايعى-قاسiرەتتi كوردi، ادامدار تاراپىنان دا ونىڭ وسى جانكەشتiلiگiنە ساي قۇرباندىق شالىنۋى كەرەك ەدi. قۇرباندىق يۋدا بولدى. ول قۇدايدىڭ قادiر-قاسيەتiن ارتتىرا ٴتۇسۋ ٴۇشiن، ەڭ اۋىر قىلمىس – وپاسىزدىققا باردى. قۇدايدى ۇلىقتاۋ جولىندا جانى توزاق وتىنا كۇيسە دە قايمىقپايتىنىن، قايتا بۇنى وزiنە باقىت سانايتىنىن دالەلدەدi. وتىز سولكەباي مەن ايگiلi ٴسۇيiستiڭ وسىنداي قۇپيا سىرى بار». يۋدا وپاسىزدىعى جايلى نيلس رۋنەبەرگ جاساعان ەكiنشi جورامال وسىنداي بولاتىن.

بiراق نيلس رۋنەبەرگ بۇل جورامالمەن دە شەكتەلiپ قالعان جوق. ول 1909 جىلى «قۇپيا قۇتقارۋشى» اتتى ەكiنشi ەڭبەگiن جازدى. ال مۇنداعى جورامال ٴوز قيسىنىنىڭ بولەكتiگi جاعىنان الدىڭعى ەكەۋدەن دە اسىپ تۇسەتiن. رۋنەبەرگ «يسا كەرگiشكە كەرiلiپتi، بiر كۇن ازاپ شەگiپتi. نەسi بار، بۇنداي اۋىرتپالىق جازاتايىم جاڭىلىپ كەتسە كەز كەلگەن ادامنىڭ باسىنا ٴتۇسۋi مۇمكiن. ولاي بولسا، ٴدال وسىنىسى ٴۇشiن عانا يسانى قۇدايتەكتەس دەپ اسپانداتا دارiپتەۋگە بولا ما؟ جوق. ال يۋدانىڭ ٴجونi بولەك. ول بۇكiل ادامزاتتىڭ بويىنداعى بار كۇنانi ارقالاپ توزاققا كەتتi. ٴوزi يەلەنۋگە تيiس داڭقتى يسانىڭ ەنشiسiنە بەردi. شىن مانiسiندەگi قۇدايتەكتەس قۇتقارۋشى يسا ەمەس، وسى يۋدانىڭ ٴوزi بولاتىن. ول ادام بولىپ جەردەگi بار قايعى-قاسiرەتتiڭ ٴدامiن تاتىپ كوردi. قاراپايىم ادامنىڭ قالپىنا ٴتۇستi. ونىڭ جاندۇنيەسiنە جاقسىلىق تا، جاماندىق تا، پاكتiك تە، كۇناھارلىق تا جات ەمەس. ونىڭ بiزدi قۇتقارۋ ٴۇشiن كەز كەلگەن تاعدىردى، زۇلقارنايىن نەمەسە پيفاگوردىڭ، ريۋريك ياكي يسانىڭ تالايىن تاڭداۋىنا بولار ەدi، بiراق ول يۋدا بولۋدى قالادى» دەيدi.

مiنە، بۇل – رۋنەبەرگ جاساعان سۇراپىل ٴۇشiنشi جورامال، ونىڭ اينالاتىن وي ٴورiسi. دەگەنمەن تاريح ٴدال وسىلاي دامىدى ما، ادiلەت يۋدا جاعىندا بولدى ما، ونى سiز دە، بiز دە تاپ باسىپ ايتا المايمىز. تiپتi بورحەستiڭ ٴوزi دە. سوسىن بۇل، بار بولعانى، بورحەستiڭ قيالىنان شىققان شاعىن اڭگiمە عانا ەمەس پە؟ بالكiم، بورحەس حريستيان دiنi تاريحىنا دەگەن ٴوز كوزقاراسىن جەتكiزۋ ٴۇشiن نيلس رۋنەبەرگ دەگەن الدەكiمدi ويدان شىعارىپ وتىرعان بولار؟ شىعارماشىلىق ەركiندiگiنە سالساق، بۇلاي بولۋى دا مۇمكiن عوي. ايتسە دە، قانشالىقتى ادەبي تۋىندى دەگەنمەن، بورحەس اڭگiمەسiندە قانداي دا بولسىن اقيقاتتىڭ ۇشقىنى بار ەكەندiگiنە يلاناسىڭ. اسىلى، جازۋشى شەبەرلiگi دەگەن دە وسى شىعار.

مەنiڭشە، بۇگiنگi «بالاما تاريح» دەپ اتالىپ جۇرگەن «بۇيرەكتەن سيراق شىعارار» زەرتتەۋ ەڭبەكتەردiڭ ەڭ ۇزدiك ۇلگiسi بورحەستiڭ وسى كولەمi شاپ-شاعىن، مازمۇنى شىپ-شىمىر شەدەۆرi.
بiراق بiز «بالاما تاريحپەن» بiرگە الدەكiمنiڭ الدەقاشان جىعىلىپ قالعان تۋىن كوتەرگiسi كەلەتiن جالعان تاريحتىڭ دا قاتار ٴومiر سۇرەتiنiن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ونىڭ دا ٴوز شەبەرلiككە كەلگەندە الدىنا جان سالماس «بورحەستەرi» بار ەكەندiگiن ٴاردايىم جادىمىزدا ۇستاۋعا تيiسپiز. ايتپەسە، تاريحتا تومەندەگiدەي ٴجايتتار بولماس ەدi عوي.

1857 جىلى الەم عالىمدارىن تاڭ قالدىرعان وقيعا بولدى. ماتەماتيك ميشەل شال فرانسۋز عىلىم اكادەمياسىنا اتاقتى پاسكالدىڭ بۇعان دەيiن ەش جەردە جاريالانباعان حاتتارىن تابىستادى. حاتتاردىڭ مازمۇنىمەن تانىسقان ادام عالىمنىڭ بۇكiل الەمدiك تارتىلىس زاڭىن نيۋتوننان الدەقايدا بۇرىن اشقانىن بiلە الاتىن ەدi. وسىلايشا، عىلىمي ورتادا «باسقا قۇلاعان الما تۋرالى ٴافساناعا» كۇدiكپەن قارايتىندار قاۋىمى پايدا بولا باستادى. بiراق بiر اعىلشىن عالىمى عانا سابىر ساقتاعان دەسەدi. «ياپىر-اۋ، پاسكال ٴوزi ولگەننەن كەيiن كوپ ۋاقىتتان سوڭ اشىلعان استرونوميالىق جاڭالىقتاردى قايدان الىپ وتىر؟» ول تاڭدانىستان باسى اينالعان قايتالاعان عىلىمي ورتاعا وسىنداي كۇمانعا تولى ساۋال تاستايدى. «ٴيا، راسىندا دا،– دەستi ونىڭ ٴسوزiن عىلىمي ورتا، – بۇل دەرەكتەردi پاسكال قايدان الىپ وتىر؟».

ساۋالىنا قاراي جاۋابى دەگەندەي، تاعى بiراز ۋاقىتتان كەيiن شال تاراپىنان عىلىمي ورتاعا پاسكالدiڭ ايگiلi گاليلەيمەن جازىسقان حاتتارى ۇسىنىلدى. بۇل حاتتارعا سۇيەنسەك، ۇلى جاڭالىقتى اشۋ جولىنداعى تۇنگi اسپاندى استرونوميالىق باقىلاۋلاردى گاليلەي، ونىڭ ماتەماتيكالىق ەسەپتەۋلەرiن پاسكال جۇرگiزگەن بولىپ شىعاتىن ەدi. كەزەكتi تاڭدانىستان تاعى دا باسى اينالعان اقساقال، قاراساقال عالىمدار قاۋىمى گاليلەي ولگەندە پاسكالدiڭ بار بولعانى كوكورiم ون سەگiز جاستا عانا بولعانىنا دا نازار اۋدارعان جوق. مۇنداي تاڭقالدىرار توسىندىق ۇلىلاردىڭ ومiرiندە بولا بەرەدi، «قابiلەت-قارىمى ەرتە اشىلعان كەمەڭگەر عوي» دەستi. ولاردى تiپتi گاليلەيدiڭ پاسكالمەن جازىس¬¬قان حاتتارىنىڭ تومەنiندە قويىلعان ۋاقىت بەلگiلەرiنەن كوپ بۇرىن زاعيپ بولىپ قالعاندىعى دا ويلاندىرا قوي¬مادى. الدەبiرەۋ «وسىلاي دا وسىلاي ەمەس پە ەدi» دەپ ەدi، شال بۇل ۋاقىتتا گاليلەيدiڭ كوزi قينالىپ بولسا دا كورەتiندiگi تۋرالى تاعى بiر حاتتى ورتاعا تاستاي سالدى. گاليلەيدiڭ ٴوزi كوزi شىرامىتىپ بولسا دا الدەنەلەردi اڭ¬عارا الاتىندىعى تۋرالى جازىپ وتىرسا، كiم كۇ¬ٴمان¬دانسىن؟

دەگەنمەن «وتiرiكتiڭ قۇيرىعى بiر-اق تۇتام» دەگەن ٴسوز ٴوزiنiڭ اقيقات ەكەندiگiن بۇل جولى دا دالەلدەيدi. iستi تياناقتى تەكسەرۋ بارىسىندا، بiردە پاسكال، بiردە گاليلەو گاليلەي بولىپ حات جازىپ، شالدiڭ دە، تەك فاكتiلەرگە عانا سەنiم ارتىپ ۇيرەنگەن عالىم اكادەميكتەردiڭ دە باسىن قاتىرىپ جۇرگەن ۆەرەن-ليۋكا دەگەن ۇلىلاردىڭ قولتاڭبالارىن قولدان جاساعىش الاياق ەكەندiگi ٴمالiم بولدى.

مۇنداي پىسىقاي الاياقتاردان، قۇدايعا شۇكiر، شۇكiر دەيتiنiمiز، ولارسىز ٴومiردiڭ ٴوزi دە قىزىق ەمەس سەكiلدi كورiنەدi ەمەس پە – وتكەن حح عاسىر دا كەندە بولا قويماعان سەكiلدi. سوڭعى كەزدە كوپ داقپىرتقا يە بولعان، داۋ-دامايدان باسى ارىلماي جۇرگەن قۇمىق مۇرات ٴاجiنiڭ «دەشتi-قىپشاق دالاسىنىڭ جۋسانى» جانە باسقا ەڭبەكتەرiنە ۇڭiلسەك، وسىنداي تاريح فاكتiلەردi ٴوز دەگەنiنە يiپ كوندiرۋ قابiلەتi كەرەمەت دامىعان جىلپوستىقتىڭ كۋاسi بولاتىندايمىز. اسىلى، مۇرات ٴاجi حريستيان الەمi مەن ۇلى دالانى، ونى مەكەن ەتكەن حالىقتاردى جاقىنداستىرعىسى كەلەتiن سياقتى. مۇنداي تۇمشالاۋلى نيەتتiڭ ارعى جاعىندا الدەكiمدەردiڭ (بالكiم، ۆاتيكان بولار) ساياسي سۇرانىسى جاتۋى دا بەك مۇمكiن. مۇرات ٴاجi دالالىقتار ۇستانعان ٴتاڭiرi دiنiن نەگiزiنەن ەۋروپالىقتار ۇستاناتىن حريستيان دiنiمەن توننىڭ iشكi باۋىنداي جاراستىرىپ جiبەرەدi. اجiگە سەنسەڭiز، ٴتاڭiرi دiنiنiڭ ٴوز كiتابى بولعان، بۇل دiندەگi ٴجون-جورالعىنىڭ بارلىعى دەرلiك حريستيان دiنiنiڭ راسiمدەرiمەن ەگiز قوزىنىڭ سىڭارىنداي ۇقساس. تiپتi، ٴبارiن بىلاي قويعاندا، تاڭiرشiلدەر ٴدال وسى حريستياندار سەكiلدi اشاماي-كرەستكە تابىنعان بولىپ شىعادى. ٴاجiنiڭ ٴار كiتابى اشاماي-كرەستiڭ، حريستيان دiندارلارىنىڭ كيiمiن كيگەن تاڭiرشiلەردiڭ ۇلى دالانىڭ تۇكپiر-تۇكپiرiنەن تابىلعان سۋرەتتەرiنە تولى. ال ەڭبەكتەرiنiڭ جازىلۋ شەبەرلiگiنە كەلسەڭiز، وقي سالا قالاي «ٴاجiشiل» بولىپ كەتكەنiڭiزدi دە سەزبەي قالاسىز. كەز كەلگەن دەڭگەيدەگi وقىرماندى باۋراپ الار قاراپايىم دا قاعىلەز ستيل. كوڭiلدە «اتتەڭ، بiزدiڭ عالىمدار دا عىلىمي ەڭبەكتi وسىلاي جازۋدى مەڭگەرسە عوي» دەگەن بiر وكiنiش قالادى. («عىلىمي ستيل» دەپ اتالاتىن، سەزiمi سەمiپ، بىنى قاتىپ قالعان سۇرەڭسiز ستيلدi كiمنiڭ قاشان نە ٴۇشiن ويلاپ تاۋىپ، قالىپتاستىرعانىن بiر قۇداي بiلسiن).

وسى ٴاجi سوڭعى ون جىلدىڭ iشiندە بiراز وقىرماننىڭ باسىن قاتىردى. قازاق تاريحشىلارىنىڭ تاراپىنان ونىڭ ەڭبەكتەرiنە بەرiلگەن ساراپتاما باعانى كورە الماعانىمىز جانە شىندىق. الدە ورەلەرi جەتپەدi، نەمەسە اش قۇلاقتان تىنىش قۇلاق دەپ ٴۇنسiز قالعاندى دۇرىس كوردi. بiراق تاريحقا بiرەۋ تاس اتىپ جاتقاندا ٴۇنسiز قالعان تاريحشىنىڭ قۇدايدىڭ ٴوزi ساناسىنا ساۋلە تۇسiرگەن شىنايى تاريحشى ەكەندiگiنە يلانا قويۋ قيىن.

ايتسە دە، كاسiبي تاريحشىلار ٴۇنسiز قالعانىمەن، ٴاجi ەڭبەكتەرiنە سوققى بەرەتiن دۇنيە، بiر قىزىعى، ٴاجi شىعارمالارى دۇنيەگە كەلەردەن كوپ بۇرىن جازىلىپ قويعان-دى. ول لەۆ گۋميلەۆتiڭ ايگiلi «قيال پاتشالىعىن iزدەۋi» ەدi. بۇل زەرتتەۋدە ۇلى دالانىڭ شىعىسىندا كەرەي، نايمان سەكiلدi كوشپەلi تايپالار ۇستانعان حريستيان دiنiنiڭ نەستوريان باعىتى تۋرالى جان-جاقتى ٴسوز بولادى. ٴيا، ول كەزدەردە دە، شىڭعىس حان كەزەڭiن ايتامىز، باتىس حريستيان الەمi اراب دۇنيەسiنە قارسى سوعىستا وزiنە وداقتاس تابۋ ماقساتىندا شىعىستاعى وسى نەستوريان باۋىرلارىنا ەلشiلەر جiبەرiپ باققان. ۇلى دالا توسiندە نەستوريانداردىڭ ونداعان، جۇزدەگەن عيباداتحانالارى بولعانى جانە بەلگiلi. ال ول عيباداتحانالاردىڭ قابىرعالارىنىڭ سۋرەتتەرمەن بەزەندiرiلمەۋi مۇمكiن بە؟ باسقا باسقا، يسلام شاريعاتىنداعىداي ەمەس، حريستيان دiنi سۋرەت سالۋعا ەش كەدەرگi جاسامايدى عوي. سوسىن حريستيان-نەستوريانداردىڭ تابىناتىنى اشاماي-كرەست بولماعاندا، مۇسىلماننىڭ جۇلدىزى مەن ايى بولۋى كەرەك پە؟

مۇرات ٴاجi حريستيان-نەستورياندار سالعان وسى سۋرەتتەردiڭ ٴبارiن تاڭiرشiلەردiڭ سىزبالارى دەگەننەن استە تانبايدى. بارلىق دەرەكتەرi مەن دايەكتەرiن وسى ويدىڭ توڭiرەگiنە توپتاستىرادى. وكلادنيكوۆ الدەقاشان زەرتتەپ، زەردەلەپ، كوشپەلi نەستوريانداردىڭ مۇراسى دەپ باعا بەرگەن تاستاعى جادiگەرلەر، وسىلايشا، ٴاجi قيالىنىڭ كوركەمدەۋشi كومپونەنتتەرiنە اينالىپ شىعا كەلەدi. بiراق تاريحتى وسىنشا بۇرمالاعانىنا قاراماي، مۇرات اجiگە دە العىس ايتۋىمىز كەرەك. ول بiزدi ٴوز تاريحىمىزعا، ۇلى دالانىڭ تاريحىنا ماقتانىشپەن قاراۋعا ۇيرەتتi. ويتكەنi، تاڭiرشiلدiك پەن حريستيانشىلدىقتى ٴوزارا جاراستىرىپ، قابىستىرىپ جiبەرگiسi كەلدi دەمەسەڭiز، ٴاجi كiتابىنان تاريحىمىزدى ۇلىقتايتىن باسقا دا كوپتەگەن دەرەكتەردi ۇشىراتۋعا بولادى. بiراق سول دەرەكتەردiڭ ٴبارi الدەبiر جىمىسقى پيعىلعا قىزمەت ەتەتiندiگi وكiنiشتi.

بiزدiڭشە، مۇنداي تاريحي فاكتiلەردi ٴوز دەگەنiنە يiپ كوندiرiپ، جالعان تاريحي ەڭبەكتەردi تۋدىرۋعا، ەگەر ەرiنشەكتiگi ۇستاماسا، قازاق تاريحشىلارى مەن قالامگەرلەرiنiڭ دە مۇمكiندiگi مول. تاريحي فاكتiلەردەن الدىمەن ۇلكەن عىلىمي ورتادا اينالىمعا تۇسە قوي ماعاندارىن ۋاقىتىنا، جاعراپيالىق ورتاسىنا بايلانىستى سۇرىپتاپ جيناپ الاسىز دا، ولاردى ٴوزiڭiز عانا بiلەتiن، بالكiم، ٴوزiڭiز قيالدان تۋدىرعان بەلگiلi بiر كەيiپكەردiڭ ٴوز كوزiمەن كورگەندەرiندەي ەتiپ اسەرلi بايانداپ شىعاسىز. ەگەر الدەكiمدەر جاڭالىعىڭىزعا كۇدiك-كۇمان كەلتiرiپ جاتسا، «ياپىرىم-اۋ، پالەنشەنiڭ پالەن دەگەن كiتابىندا، پالەن دەگەن زەرتتەۋiنiڭ پالەن دەگەن بەتiندە ٴدال وسى دەرەك تايعا تاڭبا باسقانداي ەتiپ باياندالعان جوق پا، مەنiڭ كەيiپكەرiم دە ٴدال وسى دەرەكتi، بiراق ٴوزi كۋا بولعان جايت رەتiندە تاراتا بايانداپ وتىر عوي، بiرەۋدiڭ بiلگەنiن بiرەۋ، جانە سول وقيعالاردىڭ تiكەلەي كۋاسi بولعان جان بiلمەي مە ەكەن...» دەگەن ٴۋاج ايتاسىز. سوسىن ٴسوزiڭiزدiڭ راستىعىنا كiم شاك كەلتiرە الادى؟ راس، ۆەرەن-ليۋكا سەكiلدi كۇنi جەتiپ، قاۋساپو تىرعان زاعيپ گاليلەو گاليلەيدi تۇڭعيىق عارىشتاعى جۇلدىزدار قوزعالىسىن ەركiن كورiپ، باقىلاۋ جۇمىستارىن جۇرگiزە الاتىن ناعىز قىراعىنىڭ ٴوزi قىلىپ قويماساڭىز بولدى. ولاي جازىم باستىڭىز ەكەن، الاياقتىعىڭىز سول ساتتە-اق اشكەرە بولادى.

وسىنشا اڭگiمەدەن كەيiن قازاق ادەبيەتiندە، قازاق تاريحى عىلىمىندا بiراز داۋ-شارعا تۇرتكi بولعان قازىبەك بەك تاۋاسار ۇلىنىڭ «ٴتۇپ-تۇقياننان وزiمە شەيiن» ەڭبەگiنە سوقپاۋ، ونى تiلگە تيەك ەتپەۋ مۇمكiن ەمەس سەكiلدi. مىسالى، بۇل ەڭبەكتiڭ سوڭىندا دا ۆەرەن-ليۋكا سەكiلدi قاسقا ماڭداي عۇلاما اكادەميكتەرiڭiزدiڭ ٴوزiن سان سوقتىرار ساۋساعى ەپتi سايقىمازاق بiرەۋلەر تۇرماعانىنا كiم كەپiل؟

گاليلەيدiڭ ٴسوز ساپتاسىن، پاسكالدiڭ وي دامىتۋ جۇيەسiن ەركiن مەڭگەرگەن ادام بالاسىنا مۇنداي ەڭبەك جازىپ شىعۋ اسا قيىن بولا قويماس. ارينە، بiزدiكi جورامال عانا. بiراز ٴوزiمiز تۇسiنبەيتiن جەرگە كەلگەندە، جەلكەمiزدi بiر قاسۋعا قاقىمىز بولار.

ٴيا، مەن ٴاردايىم تاڭىرقاپ وقيتىن بiر اڭگiمە بار...

2005 جىل.


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي