BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

تاريحي باسقوسۋ – تۇرىك الىپبيلەرىنىڭ ٴىى سيمپوزيۋمى

استانا، baq.kz. تۇركيانىڭ ستامبۋل، انكارا قالالارىندا قازاقستاندىق ٴبىر توپ عالىمنىڭ قاتىسۋىمەن لاتىن گرافيكاسىنداعى تۇركى الىپبيلەرى مەن ەملە ەرەجەلەرىنە زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ جانە تۇركى عالىمدارىمەن تاجىريبە الماسۋ ماقساتىندا تۇرىك الىپبيلەرىنىڭ ٴىى سيمپوزيۋمى ٴوتتى.

ستامبۇل قالاسىندا وتكەن «قازىرگى تۇرىك الىپبيلەرى» ٴىى حالىقارالىق سيمپوزيۋمىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان. تاريحتا ەكىنشى رەت ٴوتىپ وتىرعان بۇل سيمپوزيۋم مارمارا ۋنيۆەرسيتەتى تۇركولوگيالىق زەرتەۋلەر ينستيتۋتىندا قايىرا شاقىرىلعان بولاتىن. ويتكەنى بۇل 1926 جىلعى باكۋ قۇرىلتايىنىڭ، 1991 جىلعى 18-20 قاراشا كۇندەرىندە وتكەن «قازىرگى تۇرىك الىپبيلەرى» سيمپوزيۋمىنىڭ جالعاسى ەدى.

"قۇرىلتايلاردىڭ تۇركى حالىقتارى ٴۇشىن تاريحي ماڭىزى بولدى. مىسالى، 1926 جىلى 26 اقپان مەن 5 ناۋرىز ارالىعىندا وتكەن باكۋ قۇرىلتايىنان كەيىن 6 ناۋرىزدا بارلىق تۇركى جازۋلارىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ قولعا الىندى. بارشا تۇركى حالقىنىڭ زيالىلارى ك.يۋداحين، ن.ف.ياكوۆلەۆ، ا.ن.سامويلوۆيچ، ۆ.ۆ.بارتولد، ن.ي.اشمارين، ل.ۆ.ششەربا سىندى رەسەي عالىمدارى، ا.بايتۇرسىن ۇلى، ە.وماروۆ، ن.تورەقۇلوۆ، ت.شونان ۇلى، ب.سۇلەي ۇلى ٴتارىزدى قازاق ٴبىلىمپازدارى باس قوسقان، تۇركى حالىقتارىنىڭ ٴتىلى مەن جازۋىن جاڭا بەلەسكە كوتەرگەن تاريحي وقيعا وسى قۇرىلتايدان كەيىن باستالدى. سەزدە ەملە، جازۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ل.ۆ.ششەربا، ن.ف.ياكوۆلەۆ، ل.ي. جيركوۆ، ع.شاراف، ا.بايتۇرسىن ۇلى، ن.تورەقۇلوۆ، ە.وماروۆتار بايانداما جاسادى" - دەيدى قازاقستان اتىنان جيىنعا قاتىسقان قۇرالاي كۇدەرينا.

ال 1991 جىلعى 18-20 قاراشا كۇندەرى وتكەن «تۇركى الىپبيلەرىنىڭ» ٴى سيمپوزيۋمى كەڭەستەر وداعى قۇرامىنان شىققان تۇركى تىلدەرىنىڭ لاتىن ٴالىپبيىن قابىلداۋلارىنا جول اشتى. قازاق ساناسىنا لاتىن ٴالىپبيى دەگەن ۇعىمدى ەنگىزگەن، «كيريل ٴالىپبيىنىڭ بوداندىعىندا ٴجۇرمىز» دەگەن تۇسىنىكتەردى وياتقان بۇل شارانىڭ جاڭعىرىعى بۇگىندە لاتىن ٴالىپبيىن تاڭداۋىمىزعا اكەلدى.

"العاش رەت قازاق جازۋىن لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ تۋرالى ەلباسىنا ۇسىنىس ايتقان اكادەميك ٴابدۋالي قايدار بۇل شارادان قايتقاندا سيمپوزيۋمدا قابىلدانعان ورتاق تۇركى ٴالىپبيى نەگىزىندە قازاق جازۋىنىڭ جاڭا ٴالىپبيىن جاساعان ەدى. «لاتىن ٴالىپبيىنىڭ بولاشاعى زور» دەگەن ماقالاسىنان («انا ٴتىلى» گازەتى، 1993ج. 24 قازان) باستاۋ العان لاتىن الىپبيلەرىنىڭ شەرۋى وسىلاي باستالعان-دى. سول سيمپوزيۋمعا قاتىسقان باشقۇرت، تاتار، وزبەك، قىرعىز، ازەربايجان، تۇركىمەن، گاگاۋىز عالىمدارى ٴوز ەلىنىڭ جازۋىنا رەفورما جاساۋعا بەكىنىپ، ورتاق ٴالىپبي جوباسىنا تابان تىرەيتىن بولدى. الايدا ورتاق جوباداعى 34 ٴارىپتىڭ ەكەۋىن – ٴازىربايجان، ونىن – وزبەك، قاراقالپاق الىپبيلەرى، سەگىزىن – تۇركىمەن ٴالىپبيى پايدالانبادى. ٴسويتىپ، تۇركى حالىقتارىنىڭ لاتىننەگىزدى الىپبيلەرىندە ٴارىپ ايىرماشىلىعى ۇلعايا بەردى. دەگەنمەن دياكريتيكالىق تاڭبالار ورتاق تۇركى الىپبيىنەن الشاقتاي قويمادى. ٴبىراق قازاق جازۋىنىڭ جاڭا تۇرپاتتى الىپبيىندە اكۋت دياكريتيكاسىنىڭ الىنۋى، 1995 جىلى وزبەك جازۋىنىڭ ورتاق جوبادان باس تارتقانىمەن، ەندىگى جەردە قايتادان ورتاق تۇركى ٴالىپبيى ارىپتەرىن پايدالانۋعا كوشەيىن دەپ جاتقانى، ازەربايجان ەملەسىنە جاسالعان وزگەرىستەر «قازىرگى تۇرىك الىپبيلەرى» اتتى حالىقارالىق سيمپوزيۋمىن قايتارا شاقىرتىپ وتىر" - دەيدى قۇرالاي كۇدەرينا.

ٴبىرىنشى كۇنىندە قاتىسۋشىلار 1991 جىلعى العاشقى جيىنعا تاريحي شولۋ جاسالدى. وسى كۇنى قازاق ەملەشىلەرى ٴۇشىن جوسپاردان تىس كەشكى ٴماجىلىس شاقىرىلىپ، قازاق ٴتىلى ەملە ەرەجەلەرىنىڭ جاڭا جوباسى تالقىلاندى.

"تۇركيانىڭ بەلدى عالىمى احمەت بيجان ەرجيلاسۋن باستاپ، ميچيگان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى تيمۋر قوجاۇعلى قولداپ، تۇرىك ٴتىلى قوعامىنىڭ ديرەكتورى گۇرەر گۇلسەۆين، تۇركىتانۋ زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى وزلەم دەنيز يىلماز، ارابايەۆ اتىنداعى قىرعىز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى سىرتباي مۋسايەۆ، تاشبولوت سادىقوۆ، ازەربايجان ٴتىل ٴبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ دوسەنتى ەلچين يبراگيموۆ، باكۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى رۇفەت رۇستەموۆ ماڭىزدى پىكىر ٴبىلدىردى. تۇركىلىك لاتىن تاجىريبەلەرىمەن ٴبولىستى، قازاق جازۋىنداعى شەتتىلدىك سوزدەردى يگەرۋ مودەلدەرى ويلاندىراتىنىن ايتتى. سونداي-اق «ٴتىل-قازىنا» ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتادى" - دەيدى قۇرالاي كۇدەرينا.

ەكىنشى كۇن تۇركى تىلدەرىنىڭ جاڭا الىپبيگە ٴوتۋ تاجىريبەلەرى، ەملە ەرەجەلەرىندەگى ەرەكشەلىكتەر، جالپى تۇركىگە ورتاق تاڭبالار، پەرنەتاقتا ماسەلەلەرى تالقىلانىپ، وتىرىس سوڭىندا قارار قابىلداندى.

ٴىسساپار انكارا قالاسىنداعى عىلىمي كەڭەسكە ۇلاستى. «تۇرىك ٴتىلى قوعامى» (tdk) قازاقستاندىق عالىمداردى قابىلدادى. قوعام قىزمەتىمەن، كىتاپحانا قورىمەن، عىلىمي باعىتتارىمەن تانىستىردى.

"تۇرىك عالىمدارىنا «قازاق ٴتىلى ەملە ەرەجەسىنىڭ جوباسى» كىتاپشا رەتىندە تاراتىلىپ، ەملەدەگى جاڭالىقتار تانىستىرىلدى. تەرمين سوزدەردى تاڭبالاۋدا تۇركىلىك تاجىريبەنى سارالاۋ ٴۇشىن tdk ماماندارى ٴبىزدىڭ عالىمدار قويعان ساۋالدارعا جازباشا جاۋاپ قايتاراتىن بولىپ كەلىسىلدى. «ٴتىل-قازىنا» ۇلتتىق ورتالىعى مەن «تۇرىك ٴتىلى قوعامى» بايلانىسىن ورناتۋ جانە نىعايتۋ جۇمىستارى جوسپارلاندى" - دەيدى «ٴتىل-قازىنا» ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرى.

جيىنعا قازاقستان تاراپىنان قر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ٴتىل ساياساتى كوميتەتى ٴتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى ع.مەلدەشوۆ، «ٴتىل-قازىنا» ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ق.كۇدەرينوۆا، د.وسپانوۆا جانە ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ٴتىل ٴبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورلارى ا.الداش پەن ز.بازاربايەۆا، ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ٴتىل ٴبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەردەن قاجىبەك، ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ٴتىل ٴبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ، پروفەسسور ٴالىمحان جۇنىسبەك قاتارلى عالىمدار قاتىستى.


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي