BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

بالالار «ى»، «ٴى» دىبىستارىن وقىمايدى. لاتىن ٴالىپبيى سونى تۇزەيدى – مۇعالىمدەردىڭ ٴمۇعالىمى ساراپتاما

فوتو: Автор

شىمكەنت، baq.kz ٴتىلشىسى. 14 قاراشا كۇنى رەسپۋبليكا بويىنشا ٴبىر مەزگىلدە وتكەن «جالپىحالىقتىق ديكتانت» جازۋ كەزىندە شىمكەنتتىكتەردىڭ كوبىنە كوپ قاي دىبىستاردى جازۋدان قينالاتىنى ٴمالىم بولدى. شىمكەنت قالالىق تىلدەردى وقىتۋ ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن قالاداعى «وتىرار» عىلىمي-امبەباپ كىتاپحاناسىندا دا وتكەن شاراعا 100-دەن استام قاتىسۋشى كەلدى. ولار ٴبىر مەزگىلدە «رۋحاني جاڭعىرۋ» تاقىرىبىنا قۇرالعان 77 سوزدەن تۇراتىن ٴماتىندى لاتىن قارپىمەن قاعازعا ٴتۇسىردى. مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر، بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرى قۇرالعان قاتىسۋشىلار توبىنىڭ اراسىندا زەينەت جاسىنداعى قالا تۇرعىندارى دا بار.

قازاق ٴتىلىنىڭ جازىلۋى كيريلل قارپىنەن لاتىن گرافيكاسىنا كوشەتىنىن ەستىگەندە قاتتى قۋانعان شىمكەنتتىكتەردىڭ ٴبىرى – زەينەتكەر تامارا ماقالقىزى. قازاق ٴتىلى مەن ادەبيەتى ٴپانىنىڭ ٴمۇعالىمى، بۇگىندە زەينەتكە شىققان تامارا ماقالقىزى لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن قازاق ٴتىلى الىپبيىمەن ۇنەمى جازىپ، داعدىسىن ارتتىرادى. ٴقازىر دە زەينەتكە شىققانىمەن مۇعالىمدەردىڭ ٴبىلىم جەتىلدىرۋ كۋرستارىندا ٴدارىس وقيدى. قازاقستاننىڭ پەداگوگيكالىق اكادەمياسىنىڭ كوورپوراتيۆتىك قورىنىڭ ۆيسە-پرەزيدەنتى بولىپ قىزمەت ەتەدى.

«لاتىن الىپبيىنە كوشۋدى ەڭ العاشقىلاردىڭ ٴبىرى بولىپ قولدادىم. سونى قولعا العانىن ەستىپ، نۇسقالارى بەكىتىلگەننەن باستاپ، ٴوزىم جازىپ، جاتتىعا باستادىم. سول كەزدە مەن ٴۇشىن «ۋ» جانە «ى» دىبىستارىنىڭ لاتىن ارپىمەن جازۋ قيىن سوقتى. وقىعاندا دا، جازعاندا سودان قينالدىم. «ۋ» مەن «ى» دىبىستارىن جازعاندا ماعان قيىن. نەگە وسىعان باسقالاي تاڭبا بەرە المادىق؟ جانە «ي ي»/»ي ي» جانە «ٴى ٴى» دىبىستارىنىڭ باس ٴارپىن جازۋدا قينالدىم. ويتكەنى، ٴۇش دىبىستىڭ دا باس ٴارپى «i» دەپ جازىلادى. ال كىشى ارىپتەرىن جازىپ كەتە بەرەمىن. باس ٴارپىن جازاردا قالاي قىلارىمدى بىلمەي توسىرقاپ قالامىن. مىسالى، «يگىلىك» ٴسوزىن لاتىن ارىپتەرىمەن قالاي جازارىمدى بىلمەي قالامىن. باسقاسىنان ەش قينالمادىم. ماعان «ڭ ڭ»، «ع ع»، «ق ق» دىبىستارىنىڭ لاتىنشا جازىلۋى نۇسقاسى ۇنايدى. سول دىبىستاردى جازۋ ٴۇشىن سىرتتان باسقا تاڭبا قوسقانشا، وسىلاي ٴوز ىشىنەن شىعارعانى دۇرىس. سوندا بالانىڭ ميىن اشىتپايمىز»، - دەيدى تامارا ماقالقىزى.

تامارا ماقالقىزى بالالارعا دا، ەرەسەكتەرگە دە ساباق بەرگەن ۇستاز. 20 جىلداي مەكتەپتە بالا وقىتسا، كەيىن تاعى 20 جىل مۇعالىمدەردى وقىتقان. دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرناتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بولا ٴجۇرىپ، مەكتەپ مۇعالىمدەرىنە ارنالعان ٴبىلىم جەتىلدىرۋ ينستيتۋتىندا لەكتور قىزمەتىن قوسا الىپ جۇرگەن. كىشىنىڭ دە، ۇلكەننىڭ دە ۇيرەنۋ داعدىسىنان حابارى بار تامارا ماقالقىزى لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن قازاق ٴالىپبيىنىڭ سوڭعى نۇسقاسىن ەرەسەكتەردىڭ قابىلداۋى قيىن سوققانىمىن، كەيىنگى جاس ۇرپاق وڭاي الىپ كەتەتىنىنە سەنەدى ەكەن.

«تۇپتەپ كەلگەندە بولاشاق جاستار ٴۇشىن «ى ى» دىبىسىن «y «y ارپىمەن جازۋ ىڭعايلى بولار. ٴقازىر مەكتەپتە كوپ بالا «ى ى» دىبىسىن كەرەك قىلمايدى. «ى ى»، «ٴى ٴى» دىبىستارى ٴسوز اراسىندا كەزدەسسە، وقىماي تاستاپ كەتەدى. وقىعىسى كەلمەيدى. ەندى مىنە سول دىبىستاردىڭ لاتىن ارپىمەن تاڭبالانۋى سونى شەكتەيتىن شىعار. بالالار ٴۇشىن وسىلاي جازىلۋى ىڭعايلى ٴارى دۇرىس شىعار دەگەن وي كەلەدى. ٴبىراق، ٴبىر قيىنى سول – «ي ي/ي ي» جانە «ٴى ٴى» دىبىستارىنىڭ باس ارىپتەرىن جازۋىمىز قالاي بولار ەكەن؟» - دەيدى ول.

ايتكەنمەن «ەرەسەكتەردىڭ قينالۋى تۇك ەمەس، باستىسى بولاشاق ٴۇشىن جاقسى بولسا – بولعانى» دەپ بىلەتىن تامارا ماقالقىزى لاتىن قارپىنە كوشۋدى تەك سوزىمەن ەمەس، ىسىمەن دە قولدايدى ەكەن. مۇنىڭ دالەلى – كۇنىنە 2-3 بەت لاتىن قارپىمەن ٴماتىن جازادى.

«كۇندە وسى لاتىن الىپبيىمەن كەمى ەكى بەت ٴماتىن جازامىن. ٴسويتىپ جاتتىعامىن. بۇگىن وسى جالپىحالىقتىق ديكتانتقا كەلگەندە ەكى-ۇش بەت جازدىم. سوسىن قازاق ٴتىلى دىبىستارىنىڭ لاتىن ارپىمەن قالاي جازىلاتىن ەرەجەسىن ۇدايى كوشىرىپ وتىرامىن. جالپى لاتىن الىپبيىنە كوشۋدى قولدايمىن. ەڭ باستىسى، بۇعان سەنىممەن قاراۋىمىز كەرەك. بىزدە سەنىمسىزدىك كوپ. ۇلكەن كىسىلەر، ۇيدەگى اتا-اجە، اكە-شەشە، ٴاعا-ىنى، اپكە-سىڭلى ٴبارى دە بۇعان سەنىم ٴبىلدىرىپ، ۇيرەنۋگە دەن قويسا، الىپ كەتەدى. مىسالى، بالانى دايىندىق سىنىبىنا اكەلىپ، «وقىساڭ، مىقتى بولاسىڭ» دەسەك، بەسىنشى سىنىپ بالاسىنا «اعىلشىن بىلسەڭ، شەتەلگە باراسىڭ»، دەسەڭ، سەنىم پايدا بولىپ، سوعان ۇمتىلادى. ارى قاراي سول سەنىمنىڭ جەتەگىمەن الىپ كەتەدى. سوسىن بالاعا ٴبىلىم بەرگەندەي ٴار نارسەنىڭ بىلىكتىلىك داعدىسىن قالىپتاستىرۋ قاجەت. بالانى وقىتۋ – وڭاي. ويتكەنى، بالامەن بىرگە ناتيجەگە جەتەسىڭ. ال مۇعالىمدەردى وقىتۋ – قيىن. ايتقانىڭا كونىپ كەتپەيدى، جاڭا نارسەگە ۇمتىلۋى قيىن. سول ٴۇشىن ەرەسەكتەر دە داعدى قالىپتاستىرۋى كەرەك. مەنىڭ ٴار كۇنى لاتىن قارپىمەن جازۋىم – مەن ٴۇشىن داعدى. لاتىن قارپىنە كوشەتىنىمىزدى العاش ەستىگەندە قۋاندىم. الدىن «قاشان لاتىن قارپىنە كوشەدى ەكەنبىز؟» دەپ كۇتىپ ٴجۇرىپ، زەينەتكە شىقتىم. بىلتىر ەنگىزىلە باستاعانىن ەستىگەندە قاتتى قۋاندىم»، - دەيدى تامارا ماقالقىزى.

جالپىحالىقتىق ديكتانتقا قاتىسقانداردىڭ اراسىندا ديلدورا راحمانشيكوۆا بار. ول – شىمكەنت قالالىق وزبەك دراما تەاترىنىڭ اكتريساسى. ەتنيكالىق وزبەك ۇلتىنىڭ وكىلى باستاۋىش سىنىپتى وزبەك تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپتە باستاعان. ايتۋىنشا، 2-3 سىنىپتا لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن وزبەك الىپبيىمەن دە وقىپتى. سوندىقتان دا لاتىن گرافيكاسىندا جازۋ-سىزۋ تاڭسىق ەمەس، ٴبىراق ايىرماشىلىقتارى بار.

«ي» دىبىسىن لاتىن ارپىمەن جازۋ قيىن سوقتى. «ي ي/ي ي» دىبىستارى كەزدەسسە، بىردەن لاتىنشا «i i» ارىپتەرى جازىپ كەتەمىز. سول جاعىنان قينالدىق. سوڭعى بەكىتىلگەن الىپبيگە سايكەس «ي ي/ي ي» دىبىستارى «i ٴى» ارىپتەرىمەن جازىلادى. سوسىن «ۋ ۋ» دىبىسى بار عوي. سول دىبىستى «u u» ارپىمەن جازىپ كەتەمىز. ال ونى «ý ý» ارىپتەرىمەن جازۋ كەرەك ەكەن. «ۋ» دىبىسى «u» تۇرىندە قالا بەرسە، بارىنە تۇسىنىكتى بولادى. ويتكەنى، الەمدىك تاجىريبەدە سولاي جازىلادى. مۇندا «ۋ» دىبىسى باسقاشا جازىلىپ جاتىر. «ڭ ڭ» دىبىسىن جازۋ ەش قيىن ەمەس. «ń ń» دەپ جازۋدى تەز ۇيرەندىك. بۇگىن ديكتانتتا جالپى «ي ي/ي ي» جانە «ٴى ٴى»، «ى ى» جانە «ۋ ۋ»، «ۇ ۇ» جانە «ٴۇ ٴۇ» دىبىستارىن جازۋ قيىن ٴتيدى. ال «ع ع» جانە «گ گ» دىبىستارىن لاتىن ارپىمەن جازۋدا ەش قيىندىق بولمادى. ويتكەنى، ٴبىز باستاۋىش سىنىپتا وزبەك ٴتىلىن لاتىنشا وقىعانبىز. «ا ٴا» مەن «ٴا ٴا» دىبىستارىن وڭاي جازدىق. ەش قيىندىق تۋمادى. ٴبىزدى سول «ي ي/ي ي» جانە «ٴى ٴى»، «ى ى» جانە «ۋ ۋ»، «ۇ ۇ» جانە «ٴۇ ٴۇ» دىبىستارىن جازۋ شاتاستىرىپ تۇر. الداعى ۋاقىتتا سول دىبىستاردىڭ جازىلۋىنا وزگەرىس ەنگىزەتىن شىعار»، - دەيدى ديلدورا.

ونىڭ بۇل ٴسوزىن ٴبىر پارتادا بىرگە وتىرىپ، جالپىحالىقتىق ديكتانتقا قاتىسقان ارىپتەسى ادحام سايرامبايەۆ تا قۇپتايدى. ول شىمكەنت قالالىق وزبەك دراما تەاترىنڭ بۋحگالتەرى بولىپ قىزمەت ەتەدى.

«مىسالى، ماتىندە ايتىلاتىن «تاريحي» ٴسوزىن «tarihi» دەپ جازدىق. كەيىن تەكسەرگەندە قاراساق، بۇل قاتە ەكەن. سوسىن مەن مىنا ماتىندە ايتىلاتىن «ٴالىپبي» ٴسوزىن «alipbe» دەپ جازىپپىن. ول دا قاتە ەكەن. سودان كەيىن كوبىنە كوپ داۋىستى جانە داۋىسسىز دىبىستاردى جازعاندا داۋىستى دىبىستاردىڭ جازىلۋىنان كوپ شاتاستىق»، - دەيدى ادحام.

كىتاپحاناداعى شارانى ۇيىمداستىرعان شىمكەنت حالالىق تىلدەردى وقىتۋ ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى نۇريلا جۇمانوۆانىڭ سوزىنشە، قازىرگى تاڭدا لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ماسەلەسى بويىنشا رەسپۋبليكا كولەمىندە وتە اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل ٴۇشىن لاتىن قارپىنە كوشۋ بويىنشا ۇلتتىق كوميسسيا جانىنان ٴتورت جۇمىس توبى، ياعني ورفوگرافيالىق، تەرمينولوگيالىق، ادىستەمەلىك جانە اقپاراتتىق-تەحنولوگيالىق جۇمىس توپتارى قۇرىلعان.

سونىڭ ىشىندە ورفوگرافيالىق جۇمىس توبى ورفوگرافيالىق ەملە ەرەجەنىڭ جوباسىن دايىنداعان. شىمكەنتتەگى جۇمىس توبى 12-13 قاراشا ارالىعىندا قالاداعى ٴتورت اۋداننىڭ تۇرعىندارىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ، ٴتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپتى.

بۇل ديكتانتتى وتكىزۋدىڭ باستى ماقساتى – 15 جاستان اسقان ەرەسەك ازاماتتاردىڭ وسى ٴالىپبيدىڭ بەكىتىلگەن نۇسقاسىمەن تانىسىپ، جازىپ كورىپ، كوز-قول داعدىسىن قالىپتاستىرۋ بولىپ وتىر. ديكتانتقا قاتىسقان ازاماتتاردان جاقسى لەپ بايقالدى.

«مۇنداي ديكتانتتى ۇيدە دە تاپسىرۋعا بولادى. tilalemi.kz، emle.kz سايتتارىنا كىرىپ، ديكتانت جازىپ، سوسىن سول سايتتارداعى دايىن نۇسقاسىمەن سالىستىرىپ، تەكسەرىپ، قاتەلەرىن انىقتاپ، قينالعان تۇستارىن كورسەتە وتىرىپ ورتالىققا جولداۋىنا بولادى. ونى ورفوگرافيالىق جۇمىس توبى تەكسەرىپ، ساراپتاپ، قورىتىندىسىن شىعارادى. مۇنداي ديكتانت بارلىق مەكەمەلەردە ٴوتىپ جاتىر. ولار جازعان ديكتانتتىڭ بارلىعىن بىزگە جولدايدى. ٴبىز سوعان قاراپ، ساراپتاپ، ۇسىنىس دايىندايمىز»، - دەيدى نۇريلا جۇمانوۆا.

فوتولار: اۆتور


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي