BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

ٴانشى تۋرالى اقيقات («ديدار» گازەتى)

فوتو: ашық дереккөзден

قازاقتىڭ انشىلىك ونەرىن الەمگە تانىتقان امىرە قاشاۋباي ۇلى جونىندە از جازىلىپ جۇرگەن جوق. ٴانشى شىعارماشىلىعى جايلى ماقالالار مەن كىتاپتار جەتەرلىك. الايدا تالانت يەسىنىڭ اشىلماعان اقتاڭداقتارىنا بايلانىستى تۇسقا كەلگەندە اركىمدەر ٴارتۇرلى اڭگىمەلەيدى. اسىرەسە بىرەۋ ايتىپتى مىس، سولاي بولعان ەكەن، دەگەن ٴتارىزدى قۇلاقتان قۇلاققا تارايتىن سوزدەر كوبىرەك ايتىلادى. جاڭساق پىكىرلەر مەن جالعان سوزدەر دە جوق ەمەس. سوندىقتان دا نە جازىلسا دا، ناقتىلى دەرەكتەرگە سۇيەنگەن ورىندى بولادى دەپ ويلايمىز، دەپ جازادى «ديدار» گازەتى.

بىزگە بەلگىلى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، امىرەنىڭ جانسىز دەنەسى 1934 جىلعى قاراشانىڭ 5-نەن 6-سىنا قاراعان تۇندە الماتى كوشەلەرىنىڭ بىرىندە تابىلعان-دى. الايدا بۇل ولىمگە قاتىسى بار ادامدار ٴالى كۇنگە بەلگىسىز. سونداي-اق امىرە پاريج بەن ماينداعى فرانكفۋرتتەن باسقا ستراسبۋرگ قالاسىندا، رەسەيدىڭ يركۋتسك، ازەربايجاننىڭ باكۋ قالاسىندا ساپاردا بولىپ، ٴان ايتتى دەگەن قۇجاتتار تابىلىپ وتىر. وسى اتالعاندار شىندىققا جاناسسا، بابا شىعارماشىلىعىنىڭ جاڭا قىرلارى اشىلارى ٴسوزسىز.



اۋەزوۆتىڭ جوعارى باعاسىن العان

جالپى، امىرە جايلى جازىلعان ماقالالاردى ەكى تۇرعىدا ايشىقتاۋعا بولادى. اۋەلگىسى - ٴانشىنىڭ كوزى تىرىسىندە جازىلعاندار. قانىش ساتبايەۆ پەن الكەي مارعۇلاننىڭ امىرە تۋرالى جاريا-لاعاندارى، رومەن روللاننىڭ، انري ٴباربيۋستىڭ ايتقان پىكىرلەرى، الەكساندر زاتايەۆيچتىڭ جازعاندارى جانە «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە شىققان مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ٴانشى شىعارماشىلىعىنا ارنالعان ماقالالارى امىرەنىڭ كوزى تىرىسىندە بەرىلگەن شىنايى باعا ٴارى وعان دەگەن قۇرمەت ەدى. امىرە جايلى جازىلعان ماقالالاردىڭ ەكىنشى ٴبىر شوعىرى ول قايتىس بولعاننان كەيىنگى جىلدارى جازىلا باستادى. ول كەزەڭ قىرقىنشى-ەلۋىنشى جىلدارى ەدى. بۇعان باستى سەبەپ، بىرىككەن باس ساياسي باسقارما (وگپۋ) تىڭشىلارىنىڭ امىرە 1925 جىلى پاريجگە بارعاندا، مۇستافا شوقايمەن جولىققانى سەبەپ بولىپ، ەكەۋىنىڭ بىر-بىرىمەن بايلانىسى بار ادامدار دەپ، تىزىمگە ىلىكتىرىپ، ٴجونسىز كوپ مازالاي باستاعانى. ٴسوزىمىز دالەلدى بولۋى ٴۇشىن ۇقك-نىڭ وتستاۆكاداعى پولكوۆنيگى ٴامىرحان باكىر ۇلى مۇراعاتتان تاپقان امىرە قاشاۋبايەۆتىڭ 1927 جىلعى 6 ماۋسىم كۇنى باسقارماعا شاقىرتىلىپ، تەرگەۋشىلەر الدىندا بەرگەن جاۋابىن كەلتىرە كەتەيىك. “…1925 جىلى ماۋسىم نەمەسە شىلدە ايىنىڭ بىرىندە مەن بارلىق ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردان جينالعان 14 اكتەرمەن بىرگە پاريجگە باردىم. بارعان بويدا “دوريا” وتەلىنە ورنالاستىم. ەكىنشى كۇنى قوناق ۇيگە مۇستافا شوقايەۆ كەلىپ، مەنىمەن اڭگىمەلەستى. ول قازاقستاندا بولىپ جاتقان جاعدايلاردى سۇرادى. اراسىندا: “ۇكىمەت باسىندا كىمدەر تۇر؟ قازاقتار بار ما؟” دەگەن ساۋالدار دا قويدى. مەن “بار” دەپ جاۋاپ بەردىم. ٴبىراق ولاردىڭ كىمدەر ەكەنىن ايتقانىم جوق، ول دا مەنەن سۇراعان جوق. سوسىن ول مەنىڭ ٴبىلىمىمدى سۇرادى. مەن وعان “ەشقانداي ٴبىلىمىم جوق” دەپ جاۋاپ بەردىم. اڭگىمە ۇستىندە ول احمەت بايتۇرسىنوۆ پەن ٴمىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ حال-جاعدايلارىن جانە نەمەن اينالىسىپ جۇرگەندەرىن سۇرادى. مەن: “بايتۇرسىنوۆ - قىزىلوردادا ٴمۇعالىم، ال دۋلاتوۆ ادەبيەتپەن اينالىسىپ ٴجۇر” دەدىم… تاعى ٴبىر جولى مۇستافا شوقايەۆ مەيمانحاناعا كەلىپ، اكتەرلەردىڭ ٴبارىن رەستورانعا قوناققا شاقىردى. ٴبىراق اكتەرلەر ٴارتۇرلى سەبەپتەردى سىلتاۋ ەتىپ، رەستورانعا بارۋدان باس تارتتى. ونىمەن بىرگە رەستورانعا تەك مەن عانا باردىم. رەستورانعا بارعان سوڭ، ول ەكى ساپتىاياق سىرا ساتىپ الدى. ەكەۋىمىز نەبارى ون بەس مينوتتەي بىرگە بولىپ تارادىق. كەتەرىندە ول احمەت بايتۇرسىنوۆ پەن ٴمىرجاقىپ دۋلاتوۆقا سالەم ايتا بار دەپ ٴوتىنىش ٴبىلدىردى. ٴسويتىپ، ٴوز قولىمەن مەنىڭ قويىن كىتاپشاما ولاردىڭ اتى-جوندەرىن قازاقشالاپ جازىپ بەردى. پاريجدەن قىزىلورداعا كەلگەن سوڭ مەن دۋلاتوۆ پەن بايتۇرسىنوۆقا بىرنەشە رەت جولىقتىم. ولارعا مۇستافا شوقايەۆتىڭ جولداعان سالەمىن جەتكىزدىم. ەكەۋى دە ونىڭ شەتەلدەگى حال-جاعدايىن، ٴومىر سۇرۋگە قاراجاتتى قايدان الىپ جاتقانىن سۇرادى. مەن مۇستافا شوقايەۆتىڭ پاريجدەگى فرانسۋز جانە ورىس باسپالارىندا قىزمەت اتقارىپ جۇرگەنىن ايتتىم. ٴبىراق ولارعا مۇستافانىڭ حاتىن كورسەتكەن جوقپىن، ۇمىتىپ كەتىپپىن. كەيىننەن كىتاپشام ٴىز-تۇزسىز جوعالىپ كەتتى، ىزدەپ تابا المادىم. بۇل حاتپەن بۇرىن قىزىلوردا قالاسىندا “ەڭبەكشى قازاق” گازەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى احمەت ەلشىبايەۆ پەن ونىڭ ەكى جولداسى تانىسقان. سوڭعى ەكەۋىنىڭ اتى-جوندەرىن بىلمەيمىن…” وسىلايشا، امىرەدەن سان رەت قولحات الىنادى. سان رەت ٴۇيىن ٴتىنتىپتى. سان رەت سوققىعا جىعىپتى. سان رەت قورقىتىپ ۇرەيلەندىرىپتى. سول تۇستا امىرە جايلى جازۋعا دا شەكتەۋ قويىلىپتى. سولاي بولا تۇرا، تام-تۇمداپ بولسا دا «قازاق ادەبيەتى» گازەتى بەتتەرىندە ساعىنىشتىڭ سازىن جەتكىزگەندەي جۇمات ٴشانيننىڭ «ٴانشى امىرە»، قالىبەك قۋانىشبايەۆتىڭ «امىرەنىڭ قاسيەتتەرى» جانە «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىندەگى ساكەن سەيفۋلليننىڭ «امىرەنى جوقتاۋ» ٴتارىزدى بىردى-ەكىلى ماقالالار 1934-1935 جىلدارى جارىق كوردى. امىرە جايلى ماقالالار نەگىزىنەن، الدىندا ايتقانىمىزداي، كەشەۋىلدەپ بارىپ ٴ40-50-شى جىلداردان باستاپ مولىنان جاريالانا باستادى. مۇحتار اۋەزوۆ، نيكولاي انوۆ، ٴسابيت مۇقانوۆ، ساپارعالي بەگالين، احمەت جۇبانوۆ، قايىم مۇحامەتحانوۆ، رىمعالي نۇرعاليەۆ، حاجىم حابيەۆ ٴانشى شىعارماشىلىعىن ۇرپاققا جەتكىزۋ باعىتىندا كوز كورگەندەرى مەن ەستەلىكتەرىن ٴباسپاسوز بەتتەرىندە ورتاعا سالدى.

ۇلكەن ىسكە قوزعاۋ بولعان ٴۇنتاسپا

كەڭەس بيلىگى ٴانشىنىڭ كوزى تىرىسىندە پاريج ساپارىنان سوڭ مىسقالداي دا بولسا جاناشىرلىق جاسادى دەپ ايتۋ قيىن. وسىنىڭ ٴبىر مىسالى: امىرە قايتىس بولعان ساتتە رەسپۋبليكالىق گازەتتەر جارىسا جوقتاۋ جازىپ جاتقاندا، قازاقستان حالىق اعارتۋ كوميسسارىنىڭ 1934 جىلدىڭ 19 قاراشا كۇنى بەرىلگەن № 540 بۇيرىعى شىققانى بەلگىلى. وندا امىرەنىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ ٴۇشىن وعان قازاق دراما تەاترى اۋلاسىنان ەسكەرتكىش ٴمۇسىن ورناتۋ كەرەكتىگى جازىلعان. امال نە، بۇيرىقتىڭ وسى اتالعان پۋنكتى ورىندالماي قالدى. بۇدان دا سوراقىسى الماتىداعى ورتالىق زيراتتاعى امىرە جەرلەنگەن جەردىڭ قاراۋسىز قالعانى بولدى. قاراۋسىز قالعانى بىلاي تۇرسىن، قاي جەرگە جەرلەنگەنى، مۇردەسى، زيراتى جوعالىپ كەتكەن. وسىلايشا، جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە قالار ما ەدى، امىرە جەرلەنگەن سوڭ، ارادى 30 جىل وتكەندە 1974 جىلى امىرەنىڭ ٴوزى ورىنداعان اندەرى جازىلعان ٴۇنتاسپا تابىلماعاندا. امىرە ٴۇنتاسپاسى تابىلىپ، ماسكەۋدەن اكەلگەنىمىز سول ەكەن، جۇرتشىلىق ونىڭ مۇردەسى قويىلعان جەردى، زيراتىن ىزدەي باستادى. سول كەزدەگى اقساقالداردىڭ ايتۋىنشا، امىرە اتامىز 1934 جىلدىڭ 8 قاراشاسى كۇنى الماتى قالاسىنداعى تاشكەنت دەپ اتالاتىن كوشەدەگى ورتالىق زيراتتا جەرلەنگەنى بەلگىلى بولدى. كورەيىك دەپ ىزدەپ بارعانىمىزدا، ونداعى زيراتقا جاۋاپتى كەزەكشىلەر امىرە مۇردەسىنىڭ قاي جەردە جەرلەنگەنىن بىلمەيتىن بولىپ شىقتى. ٴتىپتى زيرات كەڭسەسىندەگى 1934 جىلى جەرلەنگەندەر ٴتىزىمى جازىلعان جۋرنالدا امىرە ەسىمى جوق. ەندى الماتىداعى ورتالىق زيراتتاعى امىرە جەرلەنگەن جەردى ىزدەۋ مىندەتى باستالدى.

شىندىعىن ايتۋ كەرەك، جالپى وسى جۇمىستارعا قوزعاۋ سالعان - ماسكەۋدە ساقتالعان ٴانشى داۋىسىنىڭ تابىلۋى. ولاي بولسا وسى ورايدا ٴانشىنىڭ فونوگرافقا جازىلىپ الىنعان داۋىسىنىڭ تابىلعانى جايلى قىسقاشا دا بولسا ايتا كەتەيىن.

مەن امىرە اتامىزدىڭ فونوگرافقا جازىپ قالدىرعان «بالقاديشا»، «سمەت»، «دۋداراي»، «اعاشاياق»، «ٴۇش دوس»، «جالعىز ارشا»، «بەسقاراگەر» اندەرىنىڭ ٴۇنتاسپاسىن 1974 جىلدىڭ 21 اقپانى كۇنى ماسكەۋ قالاسىنداعى بۇكىلوداقتىق ورتالىق مۇراعاتتىڭ قىرعىز بولىمىنەن تاپتىم. جايلاۋى قونىستاس، اۋىلى ىرگەلەس، مالى قورالاس قىرعىز ەلىنىڭ ماسكەۋدەگى مۇراعاتتاعى بولىمىنەن العاش كورگەن قازاق مەن بولدىم. امىرەنىڭ اندەرى ٴۇنتاسپاسىن تاپقان ادام جارقىن شاكەرىم دەلىنەتىنى سوندىقتان. ونىڭ ۇستىنە بۇل كەرەمەت ولجا جونىندە ماسكەۋدە ٴجۇرىپ الماتىعا العاش حابارلاعان ادامىم «سوسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ رەداكتورى ساپار بايجانوۆ ەدى. قۋانىشىمدى بولىسۋگە تەلەفون سوقتىم. ساپار بايجانوۆ قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ ٴىرى وكىلى عانا ەمەس، ونەرگە دە قۇلاعى تۇرىك جۇرەتىن، رەتى كەلگەندە، نەبىر اندەردى تامىلجىتا شىرقاي الاتىن قازاق ونەرىنىڭ جاناشىرى ەدى. جاڭالىققا حاباردار بولىپ، قابىلداپ العان سوڭ، ساپەكەڭ كىدىرتپەستەن «امىرە قاشاۋبايەۆتىڭ داۋىسى» دەگەن اتپەن ماقالانى گازەتتىڭ كەزەكتى 12 ناۋرىزداعى سانىنا سالىپ-اق جىبەرگەن ەكەن. ٴسويتىپ، بۇل جاڭالىق مەنىڭ اۆتورلىعىممەن ەلىمىزگە جەتتى. ونىڭ ۇستىنە ماسكەۋ قالاسىندا شىعاتىن «نەدەليا» دەگەن اپتالىق گازەتتە «جاركىن شاكاريموۆ ناحوديت كلاد» دەگەن ماقالا جارىق كورىپ، جاڭالىق بۇكىل كەڭەس وداعىنا دا تاراپ ۇلگەردى. كوپ كەشىكپەي امىرەنىڭ فونوگرافقا جازىلعان ٴۇنتاسپاسىن كۇيتاباققا اۋدارتتىق. وسىلايشا، امىرە ورىنداعان ٴان حالقىمىزدىڭ يگىلىگىنە اينالدى. سول كەزدەگى قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتى مادەنيەت ٴبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى م.ەسەناليەۆ، قازاق سسر مادەنيەت ٴمينيسترى م.بازاربايەۆ، ٴمينيستردىڭ ورىنباسارى ۋ.سادىقوۆا، الماتى گرامموفونعا جازۋ ستۋدياسىنىڭ ديرەكتورى س.قۇسايىنوۆ امىرە كۇيتاباعىن جارىققا شىعارۋدا ايتارلىقتاي قولعابىس جاساعانىن ايتۋ - پارىز. كوپ كەشىكتىرمەي ايگىلى عالىم راحمانقۇل بەردىبايەۆتىڭ جەتەكشىلىگىندەگى قالالىق قازاق ادەبيەتى مەن ونەرى حالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كەزەكتى ساباعىندا قازاقستاننىڭ حالىق ارتىستەرى سەركە قوجامقۇلوۆ، جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ، جازۋشى ساپارعالي بەگاليننىڭ جانە وسى ماقالا اۆتورىنىڭ قاتىسۋىمەن امىرەگە ارنالىپ كەش وتكىزىلدى. وندا امىرە اندەرى تىڭداتىلدى. ال امىرە داۋىسىن العاش رەت قازاق تەلەديدارىنان حالىق نازارىنا ۇسىنىپ تىڭداتۋعا قولعابىس جاساعان بەلگىلى قوعام قايراتكەرى سۇلتان ورازالينوۆ بولعانىن وسى ورايدا ايتۋدى پارىز سانايمىن. وسىلايشا، امىرە اتامىزدىڭ ٴانى جازىلعان ٴۇنتاسپا تابىلدى، كۇيتاباعى جارىق كوردى. امىرە جەرلەنگەن جەردى، زيراتىن دا تاپتىق، ارينە. بابا دەنەسىن، مۇردەسىن اقىمداپ جەرلەگەن ٴابىلماجىن ساپاقوۆ دەگەن اقساقال الدەقانداي ٴبىر الاپاتتىڭ بولاتىنىن سەزىپ، جەرلەگەن كۇنى زيرات جانىنداعى تەرەك اعاشىنا باكىمەن «بۇل جەرگە امىرە قاشاۋباي ۇلى جەرلەنگەن»، دەپ جازىپ كەتكەن ەكەن. سەركە قوجامقۇلوۆ، جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ، ساپارعالي بەگالين جانە مەن تورتەۋىمىز ورتالىق زيراتتان ٴتورت كۇن ىزدەپ تاپپاعانىمىزدى بەسىنشى كۇن دەگەندە ورتامىزعا ٴابىلماجىن ساپاقوۆ ارالاسىپ، ٴانشى جەرلەنگەن جەردى ٴبىر ساتتە-اق تاۋىپ بەردى. ارينە، امىرە زيراتىنىڭ ورنى تۇرماق، تۇقىلى دا جوق. جەرمەن جەكسەن، تاقىر جەر. تاپ وسى جەردە سۇيەگى جاتقانعا بالاپ، وسىعان دا قۋانىسىپ، قۇران باعىشتادىق.

ەسكەرتكىشتى «ۇرلاپ»، بەيىتتى قيراتىپ كەتكەن

امىرە جايلى زەرت¬تەۋ قۇشتارلىعىما ەكى جاعداي سەبەپ بولدى. اۋەل¬گىسى: «امىرە اندەرىنىڭ ٴۇنتاسپاسىن تاپقان جىگىت» دەپ الكەي مارعۇلان باستاعان ۇلكەندەردىڭ ماڭ¬دايىمنان سيپاي وتىرىپ باتا بەرگەندەرى بولدى. ەكىنشىسى، ٴدال سول كەزدە قوستانايدا تۇراتىن امىرەنىڭ قىزى كۇلاش امىرەقىزى قاشاۋبايەۆانىڭ ماعان دەگەن ەرەكشە ىستىق ىقىلاسى ەدى. «سەن ەندى مەنىڭ بالام بولدىڭ، مەن ٴۇشىن وتە ىستىقسىڭ، جارقىن»، دەۋشى ەدى كۇلاش اپاي ٴاردايىم. كۇلاش امىرەقىزىنىڭ ماعان راحمەت ايتقان ماقالاسى گازەت بەتىندە دە جارىق كوردى («قازاق ادەبيەتى» گازەتى، 30 قاڭتار، 1976 ج.) سونىمەن، زىر جۇگىرىپ ٴجۇرىپ كۇلاش امىرەقىزىنىڭ كەڭەسىمەن ٴانشىنىڭ تۋىسقاندارى اتىنان 1974 جىلدىڭ 25 قاراشاسى كۇنى دىنمۇحامەد قونايەۆ اعامىزدىڭ اتىنا امىرە ٴقابىرىنىڭ قىرىق جىلدان بەرى قاراۋسىز جاتقانىن جەتكىزىپ، قۇلپىتاس ورناتۋ جونىندە ٴۇشبۋ حات دايىندادىم. حاتقا قازاق ونەرىنىڭ قارلىعاشتارى: سەركە قوجامقۇلوۆ، قانابەك بايسەيىتوۆ، جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ، ٴابىلماجىن ساپاقوۆ، جازۋشى ساپارعالي بەگالين، قوعام قايراتكەرلەرى سارا ەسوۆا، اشىمبەك بەكتاسوۆ قول قويدى. كوپ كەشىكپەي بۇل جۇمىستار قازاق سسر مينيسترلەر كەڭەسىنە تاپسىرىلىپ، امىرە ٴمۇسىنىن تۇرعىزۋعا 5000 رۋبل ٴبولىندى. وسى شەشىم نەگىزىندە 1974 جىلدىڭ 9 شىلدەسى كۇنى قازاق سسر مادەنيەت مينيسترلىگىندە امىرەگە ورناتىلاتىن ەسكەرتكىش ٴمۇسىنىنىڭ ەسكيزى مەن جوباسى بەكىتىلدى. ەسكەرتكىش ٴمۇسىننىڭ اۆتورى بولىپ ٴمۇسىنشى تاتيانا ۆيكتوروۆنا اندريۋششەنكو تاعايىندالدى. ت.ۆ.اندريۋششەنكو ٴوز شەبەرحاناسىندا جىل بويىنا ەڭبەك ەتتى. ناتيجەسىندە التى مەترلىك امىرە تۇلعاسى دايىن بولدى. ەسكەرتكىش 1978 جىلى ٴانشىنىڭ تۋعانىنا 90 جىل تولۋىنا وراي جەزدەن قۇيىلىپ ورناتىلادى دەپ جوسپارلانعان بولاتىن. ەندى مىنا قىزىقتى قاراڭىز. «الماتىداعى سول قويىلماق ەسكەرتكىش قايدا؟ ت.ۆ.اندريۋششەنكونىڭ ەسكەرتكىش تۇرعان شەبەرحاناسى قايدا؟ قويىلماق امىرە ٴمۇسىنىنىڭ زىم-زيا جوعالىپ كەتۋىنە نە سەبەپ بولدى؟» دەگەن زاڭدى سۇراقتار كۇنى بۇگىنگە دەيىن مازالايدى. ٴتىپتى «امىرەگە ەسكەرتكىش نەگە تۇرعىزىلماي قالدى؟» دەپ تەبىرەنىپ ماقالا دا جازعان كەزىم بولدى. بالكىم، باسىندا اتاپ وتكەنىمىزدەي، وتىزىنشى جىلداردىڭ ىزعارى ٴالى كەتە قويماعانى ما دەگەن دە وي كەلدى. 1934 جىلى انشىگە ەسكەرتكىش ورناتۋ جونىندە بۇيرىق شىعا تۇرا، ورناتىلماي قالعانى ٴتارىزدى، 1974 جىلى دا وعان ەسكەرتكىش ٴمۇسىن ورناتۋ جونىندە بۇيرىق شىعا تۇرا، بۇل جولى دا ورىندالمادى. امىرەنى كوزى كورگەن دوسى سەركە قوجامقۇلوۆ ت.ۆ.اندريۋششەنكو شەبەرحاناسىنا بارىپ، كورىپ ٴجۇرىپ، شەبەرحانا ىشىندە بوي كوتەرگەن ٴانشى ەسكەرتكىشىنىڭ فوتوسۋرەتىن تۇسىرتكىزىپ العان ەكەن. سول سۋرەت ٴتوسقالتاسىندا ٴجۇرۋشى ەدى. ٴبىر قاجەتى بولار دەپ ماعان بەرگەن بولاتىن. بوي كوتەرمەك امىرە ەسكەرتكىشىنىڭ كەسكىنى ٴالى كۇنگە مەندە ساقتاۋلى. ەندى، مىنە، سوعان دا شۇكىرشىلىك ايتامىن. ودان ٴارى نە بولدى دەيسىزدەر عوي. الدىڭعى 40 جىلعا تاعى 18 جىلدى قوسىڭىز. سوندا امىرە اتامىزدىڭ زيراتى 58 جىل بويىنا قاراۋسىز جاتقانىن تۇسى¬¬نەمىز. 1992 جىلدىڭ 5 قاراشاسى كۇنى عانا امى¬رە ٴقابىرىنىڭ باسىنا قۇلپىتاس ورناتىلدى. قۇلپى¬تاستى قازاق سسر ەڭبەك سىڭىرگەن ارتىستەرى، ٴانشى كەنجەگۇل سىزدىقوۆا مەن ونىڭ زايىبى دميتريي گۋسينسوۆ 60 مىڭ رۋبل شىعارىپ جەكە قاراجاتىمەن تۇرعىزدى. وسى ورايدا مىنا ٴبىر جايدى ەسكە سالا كەتەيىن. زيراتتىڭ اشىلۋ راسىمىنە ساناۋلى كۇندەر قالعاندا، بازبىرەۋلەر ٴقابىردى قيراتىپ كەتىپتى. بۇل جونىندە «ۆەچەرنيايا الما-اتا» گازەتىنىڭ 1992 جىلدىڭ 29 قازان كۇنگى سانىندا «كوششۋنستۆو نا كلادبيششە» دەگەن ماقالا جاريالاندى. وندا: « ۇلى ٴانشى امىرە جەرلەنگەن زيراتتاعى ٴقابىردىڭ قۇلپىتاسىن جەرمەن-جەكسەن، كۇل تالقان ەتىپ تالقاندادى»، – دەپ الماتى حالقىن تاعى ٴبىر دۇرلىكتىردى. سوندا قازاقتىڭ كەنجەگۇلدەي قايسار قىزى نامىس-قايراتىنا ٴمىنىپ، قالالىق اكىمشىلىككە بارىپ ٴجۇرىپ ٴبىر اپتا ىشىندە زيراتتى قايتادان قالپىنا كەلتىردى.

شىندىعىنا كەلگەندە، وسى اڭگىمەلەردىڭ ٴتۇبى 1925 جىلى امىرەنىڭ پاريج ساپارىندا ونىڭ مۇستافامەن كەزدەسكەنىنەن باستالدى دەسەك قاتەلەسپەسپىز. بىرىككەن باس ساياسي باسقارما (وگپۋ) تىڭشىلارى امىرەنى ۇزبەي قاداعالاۋعا الىپتى (ٴتىپتى بىلدىرتپەي ارتىنان كۇزەت تە قويعان كەزدەرى بولعان)، ٴانشى ومىرىنە ۇزبەي ٴقاۋىپ ٴتوندىرىپ، باستى تراگەدياسىنا اينالدىرعان. نەگە دەسەڭىز، امىرە جايلى اڭگىمەلەردىڭ قاي قىرى دا وگپۋ دەگەن ۇرەيلى مەكەمەنىڭ سۋىق حابارىنا تىرەلەدى. كەڭەستىك جۇيە ورناپ، قازاق ساحناسىنا وپەرا، سيمفونيا، ۇلتتىق وركەستر ٴتارىزدى ۇجىم بوي كورسەتىپ مۋزىكا ونەرىنىڭ قۇلپىرا باستاعان شاعىندا امىرە قاشاۋباي ۇلى وسى جاڭالىقتاردىڭ بارىنەن دە شەتتەتىلدى. اتاپ ايتقاندا، پرەمەراسى 1934 جىلدىڭ 7 قاراشاسىندا، ياعني امىرە دۇنيەدەن وتكەن كۇنى وتكەن ەۆگەنيي برۋسيلوۆسكيي جازعان قازاقتىڭ تۇڭعىش «قىز جىبەك» وپەراسىندا ٴرول ورىنداۋ مۇمكىندىگىنەن الاستاتىلادى (بۇل وپەرا ٴبىر جىلعا جۋىق دايىندالعان عوي). 1933 جىلى ماسكەۋدەن ارنايى كەلگەن ماماندارعا بەرىلگەن كۇيتاباققا جازىلاتىندار تىزىمىنەن امىرە ەسىمى الىنىپ تاستالعان. وتباسىن اسىرايتىن قاراجاتتان ايىرعان. جۇمىستان شىعارىلعان. قازاق حالقىنىڭ انشىلىك ٴداستۇرىن دۇنيەجۇزىنە تانىتقان امىرە ەندى كيەر كيىمگە، ىشەر اسقا جارىمايتىن كۇيگە تۇسكەن. وسىلايشا، ول ايانىشتى كۇن كەشىپ جاتقان. ەۆگەنيي برۋسيلوۆسكييدىڭ: «پاريج بەن ستراسبۋرگتىڭ ساحنالارىندا جارىق جۇلدىزداي جارق ەتىپ كورىنگەن امىرە قاشاۋبايەۆ سەنىڭ الدىڭدا تۇر. كوزى قانتالاپ موليگەن، دەنەسىنە تەر سىڭگەن، داۋىسى بارلىققان، ەڭسەسى ٴپاس ادام - سول امىرە قاشاۋبايەۆ پا؟ ٴالى دە بولسا ماعان بىردەڭەنى دالەلدەمەك بولادى. كوپە-كورنەۋ جىلاپ تۇر. ٴبىراق بۇل ماستىقتىڭ اسەرىنەن توگىلگەن كوز جاسى ەمەس ەدى.

جوعالعان، الدانعان ٴومىردىڭ اششى سولىعى ەدى. ٴقازىر داۋسىنان ايىرىلعان شاعىندا ونىڭ كەزدەسىپ، باس قوسار ادامى دا شامالى، وعان كوڭىل ٴبولىپ جاتقان ەشكىم جوق، ٴوزىنىڭ جالعىزسىراپ قالعانىنا، ەلەۋسىز قالعانىنا قاتتى قامىعادى ول»، دەپ جازعانى سول تۇس بولاتىن (ە.برۋسيلوۆسكيي، ٴدۇيىم دۇلدۇلدەر.

الماتى، «انا ٴتىلى» باسپاسى، 1995 جىل، 78-بەت، قازاق تىلىنە اۋدارعان ساپار بايجانوۆ). ە.برۋسيلوۆسكييدىڭ اششى شىندىقتى جازعانى راس. ارينە، بۇعان امىرە كىنالى ەمەس ەدى. قايتكەن كۇندە دە امىرەدەن قۇتىلۋدىڭ قامىن ويلاپ، ادامدى جوسپارلى تۇردە جابىرلەپ، مەزىلىك كۇيگە جەتكىزگەندەر كىنالى.

جۇمباق ٴولىم

1933 جىلى الماتىدا جاڭادان اشىلعان عىلىمي-زەرتتەۋ كابينەتىنىڭ ديرەكتورى احمەت جۇبانوۆقا بارىپ، امىرە: «الدەقانداي جاعداي بولا قالسا، ۇيدەگى قارشاداي ەكى قىزىما كوز قىرىڭدى سالا جۇرگەيسىڭ» دەپ ايتقانى دا ونىڭ قينالىپ جۇرگەندەگى ٴبىر ٴساتىن دالەلدەي تۇسەدى (ول كەزدە احمەت جۇبانوۆ 27 جاستاعى جىگىت بولاتىن). جالعىزدىقتا، قينالۋمەن، قۇسالىقپەن كۇي كەشكەن قايران امىرە وسىلايشا باسى تاسقا تيگەن قالپى وز-وزىنە قايىرىلماي كەتتى. شاماسى، وگپۋ تىڭشىلارىنان سەسكەنگەن بولۋى كەرەك، قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردە دوستارى دا ٴانشى اينالاسىنا جۋىي قويماعان. 1925 جىلى پاريجدەن كەلگەن سوڭ، توعىز جىل ٴومىر ٴسۇرىپ، 1934 جىلى دۇنيەدەن ٴوتتى. ونىڭ ادام قولىنان ولگەنى جانە شىندىق. «قولدا باردىڭ ٴقادىرى جوق» دەگەندەي، ول كەتكەن سوڭ، ارتىنداعى ەل كۇڭىرەنىپ سالا بەردى. امىرەنى كوزى كورگەن جازۋشى نيكولاي انوۆ «ۆىدايۋششييسيا پەۆەس» دەگەن ماقالاسىندا: «ۆراگي نارودا، تراۆيۆشيە امرە، حوتەلي پوحورونيت سلاۆۋ نارودنوگو پەۆسا ۆ ودنوي موگيلە س پوكوينيكوم» («كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتى، 25 قاراشا، 1945 جىل) دەپ جازعانى بار. ولاي بولسا امىرەگە ۋ بەرىپ ٴولتىرىپ، ٴتۇن جامىلعىسىندا دەنەسىن الماتى كوشەلەرىنىڭ بىرىنە، دالاعا تاستاپ كەتكەن بولىپ شىعادى. الايدا امىرە اتامىزدىڭ ەسىمى ونىڭ دەنەسىمەن بىرگە كورگە كەتپەگەنى بەلگىلى. الەم جۇرتشىلىعىن انىمەن تامساندىرعان امىرە ٴان الەمىنىڭ جارىق جۇل¬دىزى بولىپ قالا بەرمەك.

ر.روللاننىڭ، ا.باربيۋستىڭ، ا.لۋناچارسكييدىڭ، ا.زاتايەۆيچتىڭ، ە.برۋسيلوۆسكييدىڭ، س.سەيفۋلليننىڭ، م.اۋەزوۆتىڭ، س.مۇقانوۆتىڭ، ا.جۇبانوۆتىڭ، س.بەگاليننىڭ، م.الىمبايەۆتىڭ ٴانشى جايلى جازعاندارى ونىڭ رۋحىن اسقاقتاتتى. قاينەكەي جارماعامبەتوۆ «ٴانشى ازامات» پوۆەسىن جازدى. مۇقاتاي توقجىگىتوۆ «ٴان اتاسى – امىرە» ەستەلىك كىتابىن، فاشيستىك كونسلاگەردە كۇن كەشكەن اقىن حامزا ابدۋللين ورىس تىلىندە امىرە جايلى «كازاحسكايا پەسنيا ۆ پاريجە» پوەماسىن، ورازاقىن اسقار «امىرەنىڭ ٴانى» داستانىن، وسى ماقالانىڭ اۆتورىنىڭ ٴار جىلداردا ورىس جانە قازاق تىلدەرىندە جارىق كورگەن «امىرە»، «ٴان اتاسى»، «امىرە قاشاۋبايەۆ» پروزالىق كىتاپتارى جانە «ٴان اتاسى – امىرە» تەلەپەساسى، «امىرە اندەرىنىڭ كۇيتاباعى»، قايىربەك شاعىردىڭ « ۇلى تەنور» پوەماسى بابا شىعارماشىلىعىن تانىتاتىن قۇندى ەڭبەكتەر بولىپ تابىلادى. ياكۋدا اماندىقوۆتىڭ قۇراستىرۋىمەن 2012 جىلى جارىق كورگەن «ٴانشى امىرە» ەستەلىكتەر كىتابى ٴانشىنىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويىنا تارتۋ بولدى. ونىڭ ۇستىنە ٴوز كەزىندە حالقىمىزدىڭ كورنەكتى قوعام قايراتكەرى، قازاق سسر مادەنيەت ٴمينيسترى جەكسەنبەك ەركىمبەكوۆ امىرە قاشاۋبايەۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق حالىق اندەرىن ورىنداۋشىلاردىڭ كونكۋرسىن ۇيىمداستىرۋعا اتسالىسىپ، امىرە مۇراسىن ساقتاۋدا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. 2008 جىلى امىرە قاشاۋباي ۇلىنىڭ تۋعانىنا 120 جىل تولۋىنا وراي سەمەي قالاسىنداعى قالالىق مادەنيەت سارايىنىڭ جانىندا ٴانشى ٴمۇسىنى بوي كوتەردى. بۇل دا بولسا تۇلعا ەسىمىن ماڭگىلىك ساقتاۋداعى ۇلكەن جۇمىستىڭ ٴبىرى بولدى. بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ۇلى انشىگە دەگەن قۇرمەتى وسىلايشا جالعاسۋدا. امىرە قاشاۋباي ۇلى - ٴحىح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا اۋەلەگەن انىمەن ادامزات بالاسىن تاڭداندىرعان، قايتالانباس ۇلى تەنور-انشى. قازاق مۋزىكاسىنداعى امىرەنىڭ الاتىن ورنى ٴبىرجان سال، اقان سەرى، مۇحيت، جارىلعاپبەردى، ٴمادي سىندى زامانا تۇلعالارىنىڭ انشىلىك ٴداستۇرىن كەڭەستىك كەزەڭگە جالعاستىرىپ، جەتكىزىپ بەرۋىندە بولىپ تابىلادى. قاتارلاس ارىپتەسى ەلۋباي ٴومىرزاقوۆ امىرەنى «سامورودنىي سارى التىن» دەگەنى بار. امىرە ٴحىح عاسىردان حح عاسىرعا امان-ساۋ جەتكەن شىن مانىندەگى اسىلدىڭ سىنىعى، تۇلپاردىڭ تۇياعى ەدى.


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي