BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

رەسەيدەگى قازاق اۋىلىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ ٴۇردىسى

جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىندا، قيلى جاعدايلارعا بايلانىستى سەمەي وبلىسىنان رەسەيدىڭ ق ۇلىندى دالاسىنىڭ ٴبىر پۇشپاعىنا قونىس اۋدارعان قازاق اۋىلى – كەرەيدىڭ دە تاريحى بۇل كۇندە ٴبىر عاسىردان اسىپ بارادى. اۋىلدا جەتپىستەن استام ٴتۇتىن بار. كەڭەس كەزىڭدە بۇنداي اۋىلدار ٴتىپتى وسى ق ۇلىندى اۋدانىنىڭ وزىندە بىرنەشەۋ بولاتىن.

ولار: توپان، قوراتال، ۇلكەن كەرەي، كىشى كەرەي، بولماسا، زلاتوپول، سەرگەەۆكا، انانەۆكا دەگەن ورىس سەلولارىندا دا قازاق وتباسى كوپتەپ كەزدەسەتىن. ال قازىردە سودان تازا قازاقتار قونىستانعان اۋىل - كەرەي اۋىلى، پاۆلودار قالاسىنان 150 شاقىرىمداي عانا جەردە (شارباقتى اۋدانىمەن شەكارالاس) ورنالاسقان. وداق تاراپ، شەكارالاس ەكى ەل ٴوز تاۋەلسىزدىكتەرىن الىپ، ەكى مەملەكەت بولىپ كەتكەلى دە، مىنە، 25 جىلدان اسىپ وتىر.

ٴار ٴتۇرلى سەبەپتەرمەن شەت جايلاپ، تاريحي وتانىنان سىرتتا جۇرگەن اعايىندار، اتا-بابالارىنىڭىڭ كىندىك قانى تامعان، تاريح ساحناسىنا قازاق ۇلتىن اكەلگەن مەملەكەتتى، قازاقستاندى اتامەكەنىمىز دەپ بىلەدى. ۇلت كەمەڭگەرى ەلباسى نۇرسۇلتان ٴابىش ۇلى نازاربايەۆ «ٴبىزدىڭ ٴبىر عانا وتانىمىز بار، ول – تاۋەلسىز قازاقستان!» دەپ ايتقانداي، ولار، قايدا تۋسا دا، قاي ەلدە ٴومىر كەشسە دە، تاريحي وتانى - قازاقستان دەپ بىلەدى. سوندىقتان دا قايتا قۇرۋلار ناۋقانى كەزىندە، كەڭەستىك يدەولوگيا نەگىزىندە جاساقتالعان بۇرىنعى لەنيننىڭ بولمەسىن وزگەرتىپ، قايتا جابدىقتاپ، 1995 جىلى رەسەي ەلىندە جابىلماي ساقتالىپ قالعان، قازاق تىلىندە ٴدارىس بەرەتىن قاراكول قازاق ورتا مەكتەبىنىڭ 70 جىلدىق تورقالى تويى قارساڭىندا «اتامەكەن» دەگەن اتپەن مەكتەپ ولكەتانۋ مۇراجايىن اشتى. بۇل - اۋىل، اۋدان كولەمىندە عانا ەمەس، ٴبۇتىن التاي ولكەسى بويىنشا قازاق تىلىندە جابدىقتالعان تۇڭعىش مۇراجاي بولدى. دەموكراتيا مەن جاريالىلىقتىڭ ۇرانىن پايدالانىپ، مەملەكەتتىك ٴتىل ورىس ٴتىلى بولسا دا، حالىقتىق پەداگوگيكانى نەگىزگە الا وتىرىپ وقۋ –تاربيە جۇمىستارىن ساپالى جۇرگىزىپ وتىرعان مەكتەپكە ەشبىر ورىس ۇلىق قارسى كەلە المادى. مۇنداي مۇراجاي اشۋ، ارينە، وڭاي بولا قويعان جوق.

شەتەلدە جۇرگەن قازاقتار رۋحاني بايلىعىنىڭ باستاۋىن كازاقستاننان الادى عوي، وسى ىسكە دە سەبەپ بولعان جاعداي - 1993 جىلى الماتىدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى وقۋ مينيسترلىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن رەسپۋبليكالىق ورتالىق مۇعالىمدەردىڭ ٴبىلىمىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتىندا شەت ەلدەردەگى (رەسەي، موڭعوليا، قىتاي، وزبەكستان، تاۋلى التاي ت.ب.) قازاق مەكتەپتەرىنىڭ باسشىلارى مەن قازاق ٴتىلى مۇعالىمدەرىنە ارنايى كۋرس جۇرگىزىلدى. لەكسيالار تۇگەلى دەرلىك قازاقشا وقىلىپ، بوس ۋاقىتتاردا مادەني ورىندارعا، كورمەلەرگە، قازاقشا كونسەرتتەرگە اپارىپ وتىردى. سول ساپاردان سوڭ، قازاق مەكتەبىنىڭ باسشىسى رەتىندە، مەكتەپ ديرەكتورى بارينوۆا نۇرعايشا عايساقىزى، مەكتەپتە مۇراجاي اشۋ قاجەتتىگىن، ونىڭ ٴوز انا تىلىندە بولۋ كەرەكتىگىن ۇستازدار، شاكىرتتەر، اتا-انا، جۇرتشىلىقپەن اقىلداسا وتىرىپ شەشىپ، «اتامەكەن» اتتى مۇراجايدى اشتى.

اۋىلدىق جەردە ارنايى سۋرەتشى، (ول كەزدە كومپيۋتەرلىك تەحنيكا جوق) بەزەندىرۋشىلەر دە بولمايتىن، اۋداندا وندايلار بار، ٴبىراق قاراجات جوق جالدايتىن، ونىڭ ۇستىنە قازاق تىلىندە جابدىقتالاتىن مۇراجايدى ورىس ٴقايتىپ ىستەسىن، سوندىقتان بار جۇمىستى ۇستازدار ۇجىمىنا اتقارۋعا تۋرا كەلدى. ولار: سۋرەت ٴپانىنىڭ ٴمۇعالىمى مونتاحايەۆ اقىلباي جۇماعالي ۇلى (اتاقتى ارحيتەكتور مونتاحايەۆ قالدىبايدىڭ ٴىنىسى)، ەڭبەك ٴپانىنىڭ ٴمۇعالىمى دوسىمبەكوۆ راحمەتوللا ٴعابدىلماناپ ۇلى، مەكتەپ تۇلەگى، قولىنان ونەر تامعان جىگىت يسابەكوۆ ەرجان ت.ب. ەدى.

قازاق اۋىلىنىڭ ورىس تىلىندە جازىلعان تاريحىنىڭ نەگىزگى كەزەڭدەرىن قازاقشاعا اۋدارۋ، جابدىقتاۋعا قاجەتتى ماتەريالدار، تۇرلىشە بوياۋلار مەن سىرلاردى تابۋ ديرەكتوردىڭ مىندەتىندە بولدى. الدىن الا قۇرىلعان جوسپار بويىنشا مۇراجاي ٴىشىن مىنانداي نەگىزگى بولىمدەرگە ٴبولىپ جابدىقتادى:

«شەجىرە سىر شەرتەدى» ٴبولىمى - كەرەي اۋىلىنىڭ تاريحىنان تولىق مالىمەت بەرەدى;

«مەكتەپ – كەمە، ٴبىلىم - تەڭىز» ٴبولىمى - 1925 جىلى قازاق تىلىندە اشىلعان مەكتەپتە بۇگىنگە دەيىن ٴبىلىم العان تۇلەكتەر تۋرالى حاباردار ەتەدى;

«ەشكىم دە ۇمىتىلمايدى، ەشنارسە دە ۇمىت قالمايدى» اتتى ٴبولىم - ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان جەرلەستەردىڭ سوعىس دالاسىندا ماڭگىلىككە قالعاندار مەن ەلگە قايتىپ ورالىپ قايتىس بولعاندار تىزىمىنەن تۇرادى;

«مەكتەپ ماقتانىشى» دەگەن ستەند - مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى، حالىق ساۋلەتشىسى، قازاقستانعا ەڭبەگى سىڭگەن ارحيتەكتور قالدىباي مونتاحايەۆقا ارنالعان;

«كيىز ٴۇي» ٴبولىمى - قازاق حالقىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن حاباردار ەتەدى;

«سپورتشىلار» ٴبولىمى - اۋىلدىڭ سپورتشىلارى، ولاردىڭ ٴتۇرلى دەڭگەيدەگى جەتىستىكتەرى مەن جەڭىستەرىن باياندايدى.

ٴاربىر ٴبولىم زاتتاي ەكسپوناتتارمەن، دەرەكتى قۇجاتتار، سۋرەتتەرمەن تولىقتىرىلىپ وتىرادى. ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقانداردىڭ وردەن- مەدالدارى، حاتتارى، ەڭبەك ارداگەرلەرىنىڭ ناگرادالارى، ۇستاعان زاتتارى، ٴۇي ٴىشى بۇيىمدارى، بۇگىندە قولدانۋدان شىعىپ قالعان كەلى-كەلساپ، ٴيىن اعاش، اربانىڭ مۇرىندىعى، قولدان جاسالعان اعاش بەسىك توسەك ورىنىمەن، ۇلتتىق ۇلگىدە تىگىلگەن كيىمدەر قويىلعان.

مۇراجايدى وسىنداي ماتەريالدارمەن جابدىقتاۋ ىسىنە اۋىلدىڭ ەس بىلەتىن جاس بالاسىنان ەڭكەيگەن قارياسىنا دەيىن ات سالىسا قاتىسادى.

«مەكتەپ وقۋشىلارى اۋىل ماڭىندا ٴوز بەتتەرىمەن قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ، اعاش توستاعان، اعاش تەڭگەنى تاۋىپ اكەلىپ تاپسىرىپ ٴجۇردى. كەز كەلگەن مۇراجايداعىداي بۇنداي ٴىس ٴالى دە تولاسسىز ٴجۇرىپ جاتىر. ەكسپوناتتارمەن تولىقتىرۋدا مەكتەپتىڭ قازاقستاننىڭ جوعارعى وقۋ ورىندارىندا، اسىرەسە تاريح فاكۋلتەتتەرىندە وقىعان تۇلەكتەردىڭ دە ەڭبەگى زور بولدى. ولار ارحەولوگيالىق ەكسپەديسيالاردا بولعان كەزدەرىندە نەبىر قۇندى (ٴبىزدىڭ جاعدايىمىزدا) دۇنيەلەردى اكەلىپ تاپسىردى (ارينە، عىلىمي جەتەكشىلەرىنىڭ رۇقساتىمەن) مىسالى تابۋلدينوۆ بايتاس (پگۋ)، بارينوۆ ميراس (پگپي)، تامايەۆا بيعات (اگۋ)، ت.ب. جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل دەمەكشى «اتامەكەن» اتتى مۇراجايىمىز اۋدان ساراپشىلارىنىڭ ۇيعارۋىمەن تۇڭعىش رەت مەكتەپتىك ولكەتانۋ مۇراجايى دەگەن №7628 كۋالىگىنە يە بولدى. مىنە، اشىلۋ تاريحى وسىنداي مۇراجايىمىزدا اتقارىلىپ جاتقان تاربيەلىك ٴمانى زور قىرۋار جۇمىستاردىڭ ماقساتى مەن مىندەتى، باعىتى مەن ناتيجەسى بۇگىندە اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي. كۇندەلىكتى وقۋ پاندەرى تاريح، قازاقستان تاريحى، قازاق ادەبيەتى، ان-كۇي، سۋرەت، ەڭبەك، جاراتىلىستانۋ ساباعى باعدارلامالارى بويىنشا عانا ەمەس، مەكتەپ ىشىندەگى بالاباقشا بۇلدىرشىندەرى دە مۇراجايعا كەلۋ ارقىلى وزدەرىنىڭ تانىمدىق قاسيەتتەرىن، بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرەدى. وقۋشىلاردى وتانسۇيگىشتىككە، نامىسشىلدىققا، ەرلىككە، ەڭبەكسۇيگىشتىككە، ادامگەرشىلىككە تاربيەلەۋدە مۇراجايدىڭ ٴرولى قانشالىقتى زور ەكەندىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى» - دەيدى مۇراجاي نەگىزىن قالاۋشىلار.

مۇراجايعا كوپتەپ كەلگەن قوناقتاردىڭ ىشىنەن اتاقتى ادامداردى دا اتاۋعا بولادى، ولار: قازاقستان رەسپۋبليكاسى عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، بەلگىلى ادەبيەتتانۋشى عالىم، سىنشى تۇرسىنبەك كاكىشەۆ، ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پاۆلودار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ارىن ەرلان مۇحتار ۇلى ٴبىر توپ وقىتۋشى پروفەسسورىمەن، پاۆلودار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى (مارقۇم) شاياحمەتوۆ تاسبولات قاسەن ۇلى، نوۆوسيبيرسك عىلىم اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى، بەلگىلى ەتنوگراف، عىلىم دوكتورى وكتيابرسكايا يرينا ۆياچەسلاۆوۆنا (ٴتورت دۇركىن)، ومبى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەتنوگراف عالىمى احمەتوۆا شولپان ستۋدەنت، اسپيرانتتارىمەن، دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنان عالىم كۇلعازيرا بالتابايەۆا، بارناۋل قالاسىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ عالىم وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرى (التگۋ، اگپي، اگۋ) ت.ب. ال عىلىمي-ەتنوگرافيالىق ەكسپەديسيالار بارىسىندا كەلگەندەر ٴوز الدىنا.

بۇگىندە اعايىندار ولكە بويىنشا وتەتىن عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنسيالارعا، ۇلتتىق-مادەني فەستيۆالدارعا كورمە ۇيىمداستىرىپ، قاتىسىپ وتىرادى. مىسالى ونداي كونفەرەنسيالار سامارا، ومبى، چەليابى، بارناۋل، سلاۆگورود قالالارىندا وتكەن كەزدە، اۋىلداعىلاردى ارنايى شاقىرىپ، قاتىسۋعا جاعداي جاساپ وتىرادى.

كورمەلەر مەن فەستيۆالداردا قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق ونەرى مەن مادەنيەتىن، تاماشا داستۇرلەرى مەن ادەت-عۇرپىن دارىپتەپ، كوپ ۇلتتى رەسەي ەلىندە قازاق ۇلتىنىڭ نامىسىن جوعارى ۇستاۋعا تىرىسىپ كەلەدى. وسى ەلدە تاربيەلەنىپ وتىرعان قازاق اۋىلىنىڭ جاستارى اتامەكەنىنە، تاريحي وتانىنا ورالىپ جاتقاندىقتان ولاردىڭ انا ٴتىلىن مەڭگەرىپ قانا قويماي، ۇلتجاندى بولۋىن، ٴوزىنىڭ ٴتول مادەنيەتى مەن اتا سالتىن دا جەتىك ٴبىلۋىن قاداعالاپ وتىرادى. قازاقستاندا بولىپ جاتقان رۋحاني قايتا جاڭعىرۋ شارالارىنا دا قاتىسىپ ٴجىتى قاداعالاپ، شەتتە جۇرگەن رەسەي ەلى قازاقتارى دا رۋحاني جاڭعىرۋ ۇردىسىنەن شەت قالىپ جاتقان جوق.

مانشۇك كەمەلبەكوۆا،

مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ

عىلىمي قىزمەتكەرى


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي