BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

استراحان: ەدىل جايلاعان قازاقتار جۋسان ٴيىسىن ۇمىتپايدى

قازاقتار باتىس وڭىرىندەگى ەجەلدەن اۋىلى ارالاس، قويى قورالاس جاتقان رەسەيدىڭ استراحان وبلىسىندا بۇل كۇندە ٴدال ەمەس ەسەپتەرگە قاراعاندا، 200 مىڭنان استام قازاق تۇرادى. كەرەك دەسەڭىز، قازاقستانمەن ىرگەلەس، كورشى جاتقان قۇموزەك، ۆولودار، كراسنىي يار، حارابايلى، يكريان اۋداندارىندا ٴبىرىڭعاي قازاقتار تۇراتىن اۋىلدار دا بار. ولار سوناۋ xix عاسىردىڭ ورتاسى، xx عاسىردىڭ باسىنان بەرگى ەجەلگى جانىبەك حان بيلەپ، اسان قايعى جورگەگىن جۋعان، دوسپامبەت پەن قازتۋعان تورگە وزىپ، جىر توككەن، بوكەي سۇلتان كوش تۇيەسىن شوگەرىپ، حان اتانعان اتاجۇرتتا بالىق اۋلاپ، ٴتورت تۇلىگىن تۇلەتكەن، ەگىن سالىپ، ەلدىڭ ساياسي-مادەني ٴومىرى، باسقارۋ ىسىنە ارالاسىپ، اتاق ەمەس، اردى ويلاعان، حالقىنىڭ قامىن جەگەن اردا ازاماتتار.

سوندىقتان دا ولار وزدەرىن وزگە ەلدەگى دياسپورا سانامايدى، كىندىك قاندارى تامىپ، تۇساۋىن كەسكەن تۋعان جەردە ٴجۇرىپ جاتىرمىز دەپ ەسەپتەيدى. ٴبىراق توبەلەرىندەگى تۋ التىن كۇن استىندا قىران قالىقتاعان كوك اسپانداي كوگىلدىر ەمەس، اعى، كوگى، قىزىلى بار وزگە بايراق. دەگەنمەن، سول ٴبىر قانداستارىمىزدىڭ بۇگىنگى تاڭداعى ٴومىر ٴسۇرۋ داعدىسى نەگىزىنەن جوعارىدا ايتقانىمىزداي ٴداستۇرلى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى، سونىمەن قاتار قازىرگى زامانعى قۇرىلىس، مۇناي مەن گاز، ٴوندىرىستىڭ باسقا دا باعىتتارى، الەۋمەتتىك بولمىس بولىپ كەلەدى. قانداستاردىڭ وزگە جۇرتتا ۇلت رەتىندە باسىن قوساتىن ٴبىر-اق ۇيىم بار. ول وڭىردە 1990 جىلى قۇرىلعان «جولداستىق» اتتى قازاقتاردىڭ ٴتىل جانە مادەنيەت قوعامى. العاشقىدا قوعام نيكيتا سەيىت ۇلى ىسقاقوۆ سىندى ۇلتجاندى ازاماتتاردىڭ باستاماسى، باسقۇنشاقتا قازاقتار اراسىندا وسكەن استراحان وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى، مارقۇم اناتوليي پەتروۆيچ گۋجبيننىڭ قولداۋىمەن قولعا الىنىپ، ٴار اۋداندا قوعامنىڭ فيليالدارى اشىلدى. ٴتىل، ٴدىل باعىتىنداعى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قايتا جانداندىرۋ، وسىرۋدە كوپ جۇمىستار جۇرگىزدى.

ال، سول ٴۇردىس بۇل كۇندە قالاي جالعاسۋدا؟ بۇل سۇراققا جاۋاپ الۋ ٴۇشىن استراحان وڭىرىنە جول تارتتىق. وكىنىشكە وراي، قوعام ٴتوراعاسى، ناريمان اۋدانى اكىمشىلىك باسشىسى نۇرلان مايان ۇلى قاندىقوۆتى وڭىردە وتەتىن سايلاۋ ناۋقانىنا وراي جۇمىس ورنىنان تابا الماي، ونىڭ ورىنباسارى، وزىمىزگە بۇرىننان تانىس ٴومىرزاق قابىل ۇلى بەكمۇقانوۆقا جولىقتىق، كەڭىنەن اڭگىمەلەستىك، تۇيگەنىمىز مىناۋ:

الدىمەن، ٴتوراعانىڭ ورىنباسارى جايلى بىرەر ٴسوز.

ٴومىرزاق قابىل ۇلىنىڭ ايتۋى بويىنشا، اتالارى استراحاننىڭ قۇموزەك اۋدانىنىڭ زاستەنكا اۋىلىنا 1913 جىلى قازىرگى اتىراۋ وبلىسىنىڭ زابۋرىن ەلدى مەكەنىنەن كونكورىس داعدىسىنا وراي قونىس اۋدارعان. نەگىزگى كاسىپتەرى بالىقشى. اكەسى قابىل سول بالىقشىلىقتان جاڭا وكىمەت تۇسىندا ساۋات اشىپ، بەلسەندىلەر قاتارىنا قوسىلادى، قىزمەت بابىندا ۇجىمشىلار باسقارماسى ٴتوراعاسىنا دەيىن كوتەرىلەدى.

وسى ارادا تاريحي ادەبيەتتەردە كەزدەسە بەرمەيتىن ٴبىر جاي ەسكە ورالادى. جيىرماسىنشى جىلدارى جاڭا قوعام تالاپتارىنا ساي، وداقتاس رەسپۋبليكالار شەكارالارىن بەلگىلەۋ كەزىندە ۇلتتىق قۇرامدا قازاقتار سانى كوبىرەك استراحان وبلىسىنىڭ شىعىس بولىگىن (ەدىلدىڭ سول جاق بەتى) قازاقستانعا بەرۋ تۋرالى اڭگىمە قوزعالادى. ٴبىراق xvi عاسىردىڭ تۇسىنان بەرى باۋىر باسىپ، جەرسىنىپ، مال-جانى ميداي ارالاسقان ايماقتان قول ۇزگىسى كەلمەگەن رەسەي باسشىلىعى بۇل ماسەلەدە ٴتۇرلى ايلا-شارعىعا كوشەدى. اۋەلى وڭىردەگى قازاقتاردىڭ سانىن ازايتۋ نيەتىندە بوكەي ورداسىن استراحان گۋبەرنياسىنا ٴبولىپ، ورالعا قوسىپ جىبەرەدى. سودان سوڭ قازاقتار كوپ ورنالاسقان اۋىلداردا (اۋدانداردا) ۇلتتىق مەكتەپتەر اشىپ، ولارعا قاجەتتى ۇستازدار دايىنداۋ نيەتىندە پەداگوگيكالىق ۋچيليششە دە قىزمەتىن باستايدى. اۋداندىق، وڭىرلىك قازاقشا گازەتتەر شىعاتىن بولدى. ٴار اۋىلدا مادەني-كوپشىلىك مەكەمەلەر اشىلىپ، ٴتۇرلى شارالار وتكىزىلدى. باسقارۋ جۇيەسىنە ۇلتتىق كادرلار كوبىرەك تارتىلدى. ورتالىق كوميتەتتەن بۇل ٴىستى باقىلاپ، جۇرگىزىپ وتىرۋ ن.ك.كرۋپسكاياعا تاپسىرىلدى. اقىرى 1928 جىلعى وبلىس، اۋدانداردى تەرريتوريالىق جاعىنان ناقتىلانۋ كەزىندە استراحاننىڭ قازاقستانعا بەرىلەدى دەگەن اۋداندارى قويبولدىمەن ٴمىنى قۇراماي سول كۇيىندە رەسەي قاراماعىنا قالا باردى.

ٴبىراق اتالعان وبلىستاعى الەۋمەتتىك سالا جۇمىستارى – ۇلتتىق مەكتەپتەردىڭ جۇمىس ىستەۋى، گازەتتەر شىعارۋ، قازاق تىلىندەگى مادەني-كوپشىلىك شارالار، ٴوز ىشتەرىندەگى ٴىس-قاعازدارى قازاق تىلىندە ٴجۇرىپ، 1961-1962 جىلدارعا دەيىن جالعاستى. ٴومىرزاق قابىل ۇلى سولاردىڭ سوڭى بولىپ اۋىلىنداعى قازاق تىلىندەگى مەكتەپتى ٴبىتىردى. كەيىن ساۋدا سالاسىنىڭ مامانى اتانىپ، 40 جىلعا جۋىق ەڭبەك ەتتى. 2008 جىلدان «جولداستىق» قوعامىنىڭ قۇموزەك اۋداندىق فيليالىنىڭ ٴتوراعاسى بولسا، 2015 جىلدان باستاپ قازىردە جاڭاشا اتالاتىن «جولداستىق» قازاق مادەنيەتىنىڭ استراحان وڭىرلىك قوعامدىق ۇيىمى كەڭىس ٴتوراعاسىنىڭ ٴبىرىنشى ورىنباسارى.

ٴبىز ٴومىرزاق قابىل ۇلىمەن اڭگىمەدە سوناۋ ەلۋىنشى جىلدارى ۇجىمشىلار ٴتوراعاسىنىڭ جالعىز بالاسى ەكەندىگى، كەڭەس داۋىرىندە ساۋدا قىزمەتىندە ۇرتىنان ۋىز توگىلگەن باسشىلىق قىزمەتتە بولعاندىعىن ەسكەرىپ، العاشقى سۇراعىمىزدى «ومىردە قيىندىق كوردىڭىز بە؟» دەۋدەن باستادىق ومەكەڭ دۇرىس جاۋاپ بەردى.

كوردىم، — دەدى ول – ٴبىراق تۇرمىستان ەمەس، وتباسىنداعى جالعىزدىقتان. ايتسە دە، وعان اتا-انام كىنالى ەمەس. اكەم وتان سوعىسىنا باستان-اياق قاتىسقان. انام دا ەگدە جاستاعى ادام بولاتىن. مەن سولاردىڭ ەسەيگەن تۇسىنداعى سوڭعى تۇياقپىن. سوعان ساي جانىمدا بىرگە وينايتىن سىڭارىم، وي بولىسەتىن ٴىنى-قارىنداستارىم بولمادى. اكە-شەشەم جۇمىستا، مەن كۇنى بويى ۇيدە. مەكتەپتەن تىس ۋاقىتتا قورا، مالدىڭ استىن تازالاۋ، وتىن-سۋ قامى، اعاش جارۋ. ەرتەڭگى ساباققا ازىرلىك، سونىمەن ەركەلىككە دە قولى تيە بەرمەيتىن جالعىز ۇل ەدىم. سول جالعىزدىعىما وكىنەمىن.

— كوپ ۇلتتى، ٴتىلى، ٴدىلى، ٴدىنى ٴارقالاي ورتادا ٴوستىڭىز. ٴبىراق قازاقى ادەت-عۇرىپتى جاقسى ساقتاعان جان سياقتىسىز. بۇل ۇلكەندەردىڭ ىقپالى ما، الدە وزگە ۇلتتاردىڭ قىساستىعىنا قارسى ارەكەتىڭىز بە؟

— ەكەۋى دە بار. ٴبىز استراحانداعى 30 ۇلتتىڭ ٴبىرىمىز. ەڭ الدىمەن اكە-شەشەمە العىسىم كوپ. قاريالارعا قارىزدارمىن. سولار ٴبىزدى قۇشاعىنا قىسىپ، ۋىستارىنان شىعارمادى، قازاقى تاربيە بەردى. ويتكەنى، وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ تەك اراسى ەمەس، قىسپاعىندا قيىندىقپەن وستىك. ولار ٴبىزدى كوبىنە وسىرۋگە ەمەس، وشىرۋگە ىنتالى ەدى. ٴسال نارسەدەن كەمسىتىپ، كەيىن يتەرەتىن. ٴبىز بولساق، كەرىسىنشە، ولاردان قالماۋعا، العا ۇمتىلىپ، كورىنۋگە تىرىستىق. مەن ەڭبەك جولىمدى 18 جاسىمدا ساۋدا سالاسىندا تەرگەۋشىدەن باستادىم. ساۋدادا ارىستاندار مەن قاسقىرلار بار. وسالدىق تانىتساڭ جەپ قويادى. ابىروي بولعاندا، اينالامدا ٴومىر تاجىريبەسى مول اعا بۋىن وكىلدەرى كوپ ەدى. ولاردىڭ مەنىڭ قالىپتاسۋىما تيگىزگەن اسەرى مول بولدى. وتىزىنشى، قىرقىنشى جىلداردىڭ قيىندىقتارىنا قاقتالعان اعالار مەنى ادالدىققا، ادامداردى قادىرلەۋ، سىيلاۋ، وزىڭمەن بىرگە وزگەنى تاربيەلەي بىلۋگە ۇيرەتتى.

— «جولداستىققا» قالاي كەلدىڭىز؟

— مەن وتىز جەتى جىل ساۋدا سالاسىندا، ون جىل تۋريزمدە جۇمىس ىستەدىم. ٴبىر قاراعاندا، ٴبارى دە حالىققا قىزمەت كورسەتۋ. اكەم مەنىڭ قۇلاعىما «نە ىستەسەڭ دە ەلىڭە، حالىققا پايدام ٴتيسىن دەپ ىستە. ادامداردان العان العىس ابىرويعا بولەيدى» دەگەندى قۇيدى. ۋاقىت وتە كەلە انام «حالىققا قىزمەت كورسەتىپ كەلە جاتسىڭ عوي. جامباسىڭ جەرگە تيگەنشە سول حالىقتان ايىرىلما. كوپپەن كورگەن ۇلى توي، بولىنگەندى ٴبورى جەيدى» دەۋشى ەدى.

وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى وبلىستا «جولداستىق» قوعامى اشىلدى. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى — وڭىردە تۋعان ٴتىلىمىزدىڭ ٴورىسىن كەڭەيتۋ، ۇمىتىلىپ بارا جاتىرعان ٴسالت-داستۇر، مادەنيەتىمىزدى جاڭعىرتۋ بولعاندىقتان، وعان ٴوزىمدى بەلسەنە ارالاسۋىم كەرەك دەپ ويلادىم. ول ٴۇشىن ماعان ەشكىمنىڭ سوقىر تيىن تولەمەيتىنىن، ٴتىپتى «جولداستىققا» دا بيۋدجەتتەن قاراجات قارالمايتىنىن جاقسى ٴبىلدىم. ٴبىراق قول ۇشىن بەرۋىم كەرەك جانە وعان وزگەلەردى دە تارتقان دۇرىس دەپ ويلادىم. بارىنەن بۇرىن قازاعىم دەگەن حالقىم امان بولسىن.

اۋەلگى جۇمىسىم «جولداستىق» كوعامىنىڭ اۋداندىق فيليالىندا كەڭەس مۇشەسى، تەكسەرۋ كوميسسياسىندا بولدىم. ۋاقىت وتە اۋدان باسشىلىعى ٴتوراعا ادام بولسا دا جاۋاپكەرشىلىكتى كوبىنە ودان ەمەس مەنەن سۇراپ، سوعان ساي كوبىرەك جۇمىستانۋىما تۋرا كەلدى. سويتسە دە، ٴبارى دە ورتاق اقىلداسۋ، كەلىسىپ ىستەۋدىڭ ناتيجەسى عوي. 2008 جىلدان فيليال ٴتوراعاسى، 2015 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنان باستاپ وبلىستىق قوعام ٴتوراعاسىنىڭ ٴبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارىپ كەلەمىن.

جوعارىدا ايتقانىمداي، قاي-قايسىسى دا قوعامدىق نەگىزدە، ٴبارى دە قانداستارىمىز ٴۇشىن ىستەلىپ كەلە جاتىرعان جۇمىس قوي دەپ ساناسىپ جاتىرعان ٴبىز جوق. كەرەك بولسا تاۋلىكتىڭ قاي مەزگىلىندە ويدان دا، قىردان دا تابىلۋعا تۋرا كەلەدى.

— سوندا «جولداستىقتىڭ» ايتا قالارلىقتاي نە ىستەر اتقارىلدى؟

— اڭگىمەنى ٴوز اۋدانىمنان باستايىن. الدىمەن ايداننىڭ ٴار قازاعى، قاجەت بولسا، ٴار تۇرعىنى «جولداستىق» قوعامى ٴاۋ باستا قانداي ماقساتتا قۇرىلدى، كىمگە قىزمەت ەتەدى جانە ولار قانداي قىزمەت ەكەنىن ٴبىلۋ كەرەك. ول ٴۇشىن اۋىل-اۋىلدى ارالاپ، ادامدارمەن كەزدەسىپ، قازاق بولساڭ، انا ٴتىلىڭدى ۇمىتپا، مادەنيەتىڭدى، ەجەلگى ٴسالت-داستۇرىڭدى ساقتا، ارىڭدى تاپتاتپا، نامىستى بول. وزگە ەلدىڭ اسپانى استىندا ٴجۇرسىڭ، قانداسىڭا قايىرىمدىلىقتى ۇمىتپا. مۇمكىندىگىڭ جەتسە، جۇمىسقا ورنالاستىر، ۇيرەت، ابىرويىن اسىر. قارياسىنا سالەم بەر، بالاسىن باۋىرىڭا تارت دەگەندى ۇعىندىردىق. ٴسويتىپ، اۋداننىڭ 11 اۋىلىندا «جولداستىقتىڭ» باستاۋىش ۇيىمىن قۇردىق. ٴىسىمىزدىڭ العا باسۋىنا مەنىڭ وسى وڭىردە ٴتۇرلى باسشىلىق جۇمىستاردا جانە ٴار كەزەڭدە اۋداندىق كەڭەسكە دەپۋتات (ٴالى دە دەپۋتاتپىن) بولعاندىعىم كومەككە كەلدى. قاي ورتادا دا ٴسوزىم ٴوتىپ، ناسىلدەستەرىمدى قاتارىما تارتا ٴبىلدىم.

ٴبىزدىڭ بۇل ىسىمىزگە قارسىلىقتار دا بولماي قالعان جوق. كەيبىرەۋلەر، ٴتىپتى ورىندىعى مىقتى باسشىلىقتاعىلاردىڭ ٴوزى «قازاقتار نەگە وزدەرىنىڭ قاي ەلدە ٴومىر ٴسۇرىپ جاتقاندىقتارىن بىلمەيدى، ٴۇي ىشىنەن ٴۇي تىگىپ وتىرعاندارى نەسى؟ قاراجاتتى قايدان الىپ وتىر، بارىنە باقىلاۋ ورناتۋ قاجەت» دەگەن اڭگىمەلەر تاراتتى. ٴبىز ولارعا «ساياساتتا ٴىسىمىز جوق. بولىنۋدەن دە اۋلاقپىز. بار-جوعى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى جويىپ الماۋ ارەكەتى. وزگە ەتنوستاردىڭ ونەگەلى داستۇرلەرىن ۇيرەنەيىك، ٴوز ونەگەمىزدىڭ وزگەلەرگە ۇيرەتەيىك، جاستارىمىز جايداقتانباسىن، جاسىمىز جالعىزسىراماسىن، ٴبارىمىز بىرلەسە جۇمىس ىستەيىك» دەگەندى ايتتىق.

ٴىنى-قارىنداستارىمىزدى ورتاعا الدىق. ۇيلەنسە، كەلىنگە سىرعا سالىپ، بەتىن اشتىق. ٴتاتتى شايىن ٴىشىپ، بەسىك تويىن تويلادىق. ۇلىن سۇندەتكە وتىرعىزىپ، قىزىن ۇكىلەدىك. ۇلكەندەرىن تورگە وتىرعىزىپ، باتا الدىق. ۇلتتىق مەرەكەلەردى اتاپ ٴوتىپ، ايت شالدىق. ناۋرىز تويىن اۋىل بولىپ تويلادىق.

ٴار اۋىلدا «جولداستىق» ارناۋلى ورنىن اشىپ، وعان كەز-كەلگەن قازاقتىڭ قالاعان ۋاقىتىندا باس سۇعىپ، سىرلاسار ورتاعا اينالۋىنا كۇش سالدىق. نە بولماسا قاراپايىم مىسال، اۋداننىڭ ٴتۇرلى ەلدى-مەكەنىندە تۇراتىن ٴبىر قانداسىمىز جۇمىس بابىمەن اۋدان ورتالىعىنا كەلدى دەلىك. ٴبىراق، تۇسكە دەيىن شارۋاسى بىتپەي، ٴتۇسقايتاعا قالدى. نە ىستەۋى كەرەك؟ سوندايدا ول «جولداستىق» ورنالاسقان ۇيگە باس سۇعىپ، ونداعى قىزمەتكەرلەر دايىنداعان كۇرەڭ شايىن قۇشىرلانا ٴىشىپ، اڭگىمە-دۇكەن قۇرادى. قازاقشا گازەت-جۋرنالدارمەن تانىسىپ، كىتاپتار وقيدى. ۆيدەو تاسپالاردان ان-كۇي، «وتاۋ تۆ» ارقىلى قازاقستاننىڭ قالاعان وبلىسىنىڭ جاڭالىقتارىن تىڭداي الادى. سايپ كەلگەندە، بۇنداي ٴداستۇر تەك قۇموزەكتە عانا ەمەس، استراحان قالاسىنداعى وبلىستىق ۇيىمدا دا جۇزەگە اسۋدا.

قۇموزەك اۋدانىنداعى كەڭسەمىزدە ادەيى جۋرناليست وتىر. ول باستاۋىش ۇيىمدا اتقارىلعان جۇمىستىڭ بارلىعىن قاعازعا ٴتۇسىرىپ، قوردىڭ تاريحىن قالىپتاستىرادى، قاجەت بولسا باق-نا بەرەدى، ارناۋلى كىتاپ دايىندايدى. اۋدان تاريحى، ايتۋلى ادامدار جايلى بىرنەشە جيناق شىعارىلدى. ٴبىر قاراعاندا، بۇل استراحان قازاقتارىنىڭ ولمەس تاريحى، كەلەشەككە قالار قايىرلى مۇراسى.

فيليال جانىندا ارناۋلى زاڭگەر بار. ول ٴالىمساقتان زاڭ-زاكونعا شورقاق قازاقتاردىڭ ارىز-شاعىمدارى بولسا قاراپ، قۇقىعىن قورعايدى.

قورعاۋ دەگەننەن شىعادى، شەت جەردە جۇرگەن قازاققا قاي جاعىنان دا قورعانى كەرەك. الدىمەن ٴبىز سول قازاقتىڭ نامىسىن قورعاۋدى مىندەت سانايمىز. ول ٴۇشىن تىستا جۇرسەك تە، ۇلتتىق ٴسالت-داستۇرىمىزدى، مادەنيەتىمىزدى، ونەرىمىزدى ولتىرمەي، ۇرپاعىمىزعا قالدىرعان دۇرىس. سوندىقتان، اعالار مەن جاس بۋىن اراسىندا بايلانىس ارتىپ، ورتاعا العاندى قالايمىز. ولار دا اتا-بابالارى سىندى ٴاردايىم ەسىگى اشىق، ٴتورى مەيمانىنا ارنالعان قوناقجاي بولسا ەكەن دەيمىز.

ٴبىر قاراعاندا، «جولداستىقتىڭ» جۇمىسى تىكەلەي حالىقپەن، قازاقتارمەن جۇمىس. ٴبىراق ٴبىز قانشا دەگەنمەن رەسەي مەملەكەتىندە ٴومىر ٴسۇرىپ جاتىرمىز. سوندىقتان، ٴىس-قيمىلدارىمىزدىڭ ٴبارىن قازاقشا، قازاقي قۇندىلىقتار نەگىزىندە جۇرگىزەمىز دەۋ قيىن. ويتكەنى، جوعارىدا ايتقانىمىزداي، 1960-1962 جىلداردان بەرى مۇندا جاستارعا ٴبىلىم بەرۋ تەك ورىس تىلىندە جۇرەدى.

توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا وبلىستىڭ 92 مەكتەبىندە قازاق ٴتىلىن جۇرگىزۋ قولعا الىنعان. رەسەي ۇكىمەتى وتكەن جىلدان باستاپ ونداي ۇلتتىق تىلدەردى مەكتەپتەردە شەكتەۋ ٴتارتىبىن ەنگىزدى. سوعان ساي، ٴقازىر وبلىستىڭ تەك 27 مەكتەبىندە عانا قازاق ٴتىلى ٴتۇرلى دەڭگەيدە جۇرگىزىلەدى. ال، بالاباقشا، مادەنيەت وشاقتارىنداعى جۇمىستار تىم ٴالسىز، باياۋ جۇرەدى. ويتكەنى، بۇرىندارى ٴبىلىم، مادەنيەت مينيسترلىكتەرى (رەسەيدە وبلىستىق باسقارمالار مينيسترلىكتەر دەپ اتالادى) جەكەلەگەن ەتنوستىق شارالارعا اجەپتاۋىر قاراجات بولەتىن. قازىردە ونىڭ جولى تىپتەن تارىلدى.

وڭىردە جاستاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جايى قالاي؟

بۇل ماسەلەنى ۇلتقا ٴبولىپ قاراۋ قيىن. ٴبىراق اۋىر ەكەنى ايدان انىق. ونىڭ ۇستىنە قازىرگى كەزەڭدە قاي جەردە دە تاجىريبەسىز ماماندى جۇمىسقا المايدى. دەگەنمەن بيلىككە ارالاسىپ، ٴبىراز جاستى ورنالاستىرىپ كەلەمىز.

باسقا جەردەگى سياقتى استراحان وڭىرىندەگى جاستار اراسىندا تەرىس باعىتتاعى ٴدىني اعىمعا ەلەكتەۋشىلەر بار. وسى جىلدىڭ باسىندا وندايلاردىڭ سانى 73 دەپ ەسەپتەلەتىن. ايتسە دە، وبلىس بويىنشا ٴداستۇرلى ەمەس جات اعىمداعى تەرىس ارەكەتكە باقىلاۋ كۇشتى. ەلدى مەكەندەردە وندايلاردىڭ ٴاربىر ىس-ارەكەتى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى، كۇشتىك باقىلاۋ ۇيىمدارىنىڭ ەرەكشە نازارىندا، مەكتەپتەردە الگىندەي ارەكەتكە بەيىمى بار وقۋشى سىنىپتارعا جىبەرىلمەيدى.

— اڭگىمەنى ٴبىز تەك قۇموزەك اۋدانى ەمەس، جالپى استراحان وڭىرىنە قاراي اۋدارىپ كەلەمىز. ەندەشە، «جولداستىق» قوعامىنىڭ بۇگىنگى ٴىس-قيمىلىندا ايتا قالارلىقتاي وڭ وزگەرىس بار ما؟ ويتكەنى، ٴسىز اۋدان ٴۇشىن بايىرعى باسشى بولعانمەن، وبلىستا جاڭا ادامسىز عوي.

— وتكەن جىلى قوعام باسشىلىعى تۇتاستاي جاڭاردى، ونىڭ دەنى جاستار. بۇل جولى قوعام ٴتوراعاسى بولىپ جاسى وتىزدان ەندى عانا اسقان جىگەرلى جاس نۇرلان مايان ۇلى كاندىكوۆ سايلاندى. جاستار جاڭالىققا قۇشتار جانە ۇزىن ارقان، كەڭ تۇساۋعا جوق قوي. ٴبىراق وزگەرىستەر بار، ول قۋانتادى.

الدىمەن، استراحان قازاقتارى ٴۇشىن نەگىزگى پروبلەما ٴتىل بولسا، مۇندا بيىلدىڭ وزىندە تىلگە ارنالىپ:

  1. قازاق ٴتىلى ٴپانىنىڭ وقۋ-تاربيە ىسىنە ارنالعان سەمينارى;
  2. وقۋشىلاردىڭ قازاق تىلىنەن وليمپياداسى;
  3. مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىندا اباي، جامبىل وقۋلارى;
  4. كونسەرت جۇرگىزۋشىلەر مەن اسابالار ٴتىلى تاقىرىبىندا سەمينار-كەڭەس ۇيىمداستىرىلدى.

وڭىردە قازاق ٴتىلىنىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي ىقپالى بار قۇرال –

العاشقى سانىنىڭ شىعا باستاعانىنا بيىل 25 جىل تولعان «اق ارنا» گازەتى. ول قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە شىعادى. اۋەلگىدە تازاق قازاق تىلىندە شىعاتىن گازەت قاراجات قيىندىعىنا وراي ساپاسى تومەندەپ، تارالىمى دا ازايعان ەدى. بيىل گازەتتە دە باسشىلىق وزگەردى. مۇمكىندىك جاقساردى. باسىلىم ايدارلارى جاڭارتىلىپ، ماتەريالداردىڭ مازمۇنىنا ٴمان بەرىلدى. ٴقازىر ول وبلىستىڭ تۇكپىرىندەگى اۋىلدارعا جەتكىزىلىپ، كەز-كەلگەن قاريانىڭ قولىندا ٴجۇر. تارالىمى 40 پايىزعا ٴوستى. ەسەسىنە، وبلىس قازاقتارى قازاقستاندىق گازەت-جۋرنالداردى دا الا المايدى. كاتالوگ بىزگە جەتپەيدى. جاسىراتىن نەسى بار، جەرگىلىكتى قازاقتار اراسىندا ۇلتسىزدانۋ بەلەڭ الۋدا. قاريالار مەن ورتا بۋىن بولماسا، مەكتەپ جاسىنداعى، بالاباقشاداعى بالالار قازاق ٴتىلىن بىلمەيدى.

وتكەن جىلى وبلىستا ٴبىرىنشى رەت وڭىردە تۇراتىن قازاقتاردىڭ «جولداستوي» دەپ اتالاتىن مەرەكەلىك شاراسى ٴوتىپ، وندا ەڭبەكتىڭ بارلىق سالاسىندا جاقسى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزگەن وزاتتار، ەڭبەك ارداگەرلەرى (قاريالار)، وقۋدا وزات ستۋدەنتتەر ماراپاتتالدى. اتالعان شاراعا التى مىڭداي قانداستارىمىز قاتىسىپ، سوڭىندا ات جارىس، اتان جارىس، سپورتتىڭ باسقا دا تۇرلەرىنەن، ونەر سالاسى بويىنشا سايىسقا ٴتۇستى.

«جولداستوي» بيىل دا، قىركۇيەك ايىنىڭ ەكىنشى ونكۇندىگى باسىندا مۇسىلمانداردىڭ قۇربان ايت مەرەكەسى الدىندا اتالعان ٴداستۇردى جالعاستىردى. بۇل جولى قازاقتار مەرەكەسى يكريان اۋدانىنداعى جاكەەۆ اۋىلىندا ٴوتتى. وعان رەسەيدىڭ قالماق رەسپۋبليكاسى، سارتاۋ، ۆولگوگراد، سامارا، قازاقستاننىڭ اتىراۋ، ورال، اقتاۋ قالالارىنىڭ وكىلدەر، ونەر ۇجىمدارى قاتىستى. بولاشاقتا داستۇرگە اينالىپ، قانداستارىمىزدىڭ كوز قۋانىشىنا اينالادى دەپ وتىرعان بۇل مەرەكە بيىل دا ۇلكەن بەلسەندىلىكپەن جاقسى ٴوتتى. بولاشاقتا استراحان قالاسىنىڭ وزىندە شاھار قازاقتارىمەن جۇمىستى جانداندىرۋ ٴۇشىن «جولداستىقتىڭ» ٴۇش جەردە جاڭا قوسىندارىن اشقالى وتىرمىز. ونىڭ ٴوزى قانداستارىمىزدىڭ ۇلكەن ەلدى مەكەندە بەيتاراپ قالماي، بىر-بىرىمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ، بىرىگۋى، پاتريوتتىق ارەكەتتەرىنىڭ ويانۋىنا نەگىز قالايدى دەگەن ويدامىز.

— «جولداستىقتىڭ» وبلىستاعى وزگە ەتنوستىق مادەني بىرلەستىكتەرىمەن بايلانىسى قانداي؟

— وبلىستا 17 ەتنو مادەني بىرلەستىك بار. بارىمەن ۇدايى بايلانىسامىز. ولار بىزدەردە ٴوتىپ جاتىرعان كەلەلى شارالارعا قاتىسىپ، ناۋرىز تويلارىن بىرلەسىپ تە وتكىزىپ جاتامىز. ٴبارى دە ٴبىزدىڭ قوناقجايلىعىمىزعا ەرەكشە تاڭ قالادى. سونداي-اق، ٴبىزدىڭ تاريحي وتانىمىز – قازاقستانمەن دە تىعىز بايلانىستامىز. ولاردا ٴوتىپ جاتىرعان شارالارعا دا بوي كورسەتىپ، ونەر دودالارىندا بايگە تورىنەن كورىنگەن ساتتەرىمىز بار. اتىراۋدا وتكەن 1000 ادامدىق دومبىرا وركەسترى قۇرامىندا التىنجارداعى قۇرمانعازى اتىنداعى مادەني ورتالىقتىڭ وركەسترى دە ونەر كورسەتتى. «جولداستىقتىڭ» قۇموزەكتەگى فيليالى جانىنداعى «اجار» دۋەتى اقتوبە قالاسىندا وتكەن ونەر سايىسىندا ٴبىرىنشى ورىندى يەلەنسە، جاقىندا قىرىمدا وتكەن حالىقارالىق ىرگەلى سايىستا تاعى دا شەبەرلىك بيىگىنەن كورىنىپ، العاشقى ورىنمەن ورالدى.

استراحان – رەسەي بويىنشا قازاعى كوپ وبلىس. سوعان ساي ونەرلى جاستارىمىز دا جەتەرلىك. وعان نەگىز دە جوق ەمەس. كەشەگى قازاقتىڭ توكپە كۇي ونەرىنىڭ جارىق جۇلدىزدارى – قۇرمانعازى مەن دينا، ەرعالي ەسجانوۆ مەن سەيتەكتەردىڭ ٴبىراز ٴومىرى وسى وڭىردە ٴوتتى، جامباستارى جەرگە ٴتيدى. شورا ۇمبەتاليەۆ، ليۋسيا تولەشەۆا، امانگەلدى تاجىبايەۆتار دا وسى توپىراقتا ٴتۋىپ-وستى. ساڭلاقتاردىڭ ٴىزباسارلارى ٴوسىپ كەلەدى. ولاردىڭ ٴبارىنىڭ بىردەي بولاشاقتا قازاقستانعا قونىس اۋدارۋلارىنا مۇمكىندىك جوق. ٴبىراق تاريحي وتاندارىندا ٴوتىپ جاتىرعان ونەر دودالارىنا قاتىسقىسى، ناعىز شەبەرلەردى ٴوز كوزىمەن كورگىسى، ۇيرەنگىسى بار. ول ٴۇشىن قازاقستان تاراپىنان قڭ نيەت، شاقىرۋ مۇمكىندىكتەرى بولسا ەكەن دەيدى.

— «جولداستىقتىڭ» جوعارى باسشىلىق، ۇكىمەتتىك ۇيىمدارمەن بايلانىسى قانداي؟

— بۇل سۇراعىڭىزدى مەن ەكى جاقتى ٴتۇسىنىپ وتىرمىن. ٴبىرىنشىسى، تاريحي وتانىمىزدىڭ بيلىك ورگاندارىمەن بايلانىس، ەكىنشىسى، جەرگىلىكتى باسشىلىقپەن قارىم-قاتىناس. ەشقاشان قانداي قوعامدا دا ەشكىمگە تاۋەلسىز پەندە، تاۋەلسىز ۇيىم جوق. مەيلى ول ماتەريالدىق، بولماسا مورالدىق (ساياسي) جاعىنان بولسىن. ايتەۋىر باسى بايلاۋلى. بۇل ساناتقا ٴبىزدىڭ قوعام دا جاتادى. تاريحي وتانىمىزدا دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىمەن ۇدايى قارىم-قاتىناستامىز. ولار قولدان كەلگەن كومەگىن ايامايدى. جۇمىسىمىزعا باعىت-باعدار بەرەدى. ۇيىمداستىرىپ جاتىرعان كەلەلى جيىندارىنا شاقىرادى، قاتىسامىز.

جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قاندايىمەن دە تىكەلەي بايلانىستامىز. قاجەت بولسا، وبلىستىڭ ٴبىرىنشى باسشىسى ا.ا.جيلكينگە، ودان كەيىنگى اكىمشىلىك باسشىسى ق.ز.شانتەمىروۆ، ٴبىلىم جانە مادەنيەت مينيسترلىكتەرىمەن ۇدايى بىرلىكتە جۇمىس جۇرگىزەمىز. ارينە، ولاردان بىزگە كەلەر ماتەريالدىق كومەك از. ٴبىراق اۋداندىق، اۋىلدىق، قاجەت بولسا قالالىق، وبلىستىق اتقارۋشى ورگاندارىمەن بىرلەسپەي جۇمىس جۇرمەيتىنى بەلگىلى. بىلايشا ايتقاندا، «تاۋلاردى الاسارتپاي، دالانى گۇلدەنتۋ» (و.سۇلەيمەنوۆ) ٴبىزدىڭ قاشانعى ابىرويلى بورىشىمىز. نەمەسە قازاقتىڭ قارا بالاسى، مەيلى ول قىزعالداقتى قىرقادا، بيىك شىڭدى تاۋلاردا، جاسىل جەلەك باۋلاردا جۇرسە دە كۇمبىر دومبىرانىڭ ٴۇنىن، بوز جۋساننىڭ ٴيىسىن، سارىارقا دالاسىنداعى اق ساقالدى بابالارى الاقانىنىڭ جىلۋىن ۇمىتپاۋى كەرەك. بۇگىنگى ۇرپاق قازاق دەپ اتالاتىن ۇلكەن ٴۇي – ۇلى شاڭىراقتىڭ ٴبىر-بىر ۋىعى. كەرەگە كەڭ، اسپانى بيىك بولسىن! ٴبىز سول ٴۇشىن قىزمەت ىستەپ ٴجۇرمىز.

اڭگىمەڭىزگە راحمەت! قازاق دەپ سوققان جۇرەگىڭىزگە تەك قانا ادالدىق تىلەيمىز!

وتەپبەرگەن الىمگەرەەۆ

دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى اتىراۋ فيليالىنىڭ باسشىسى


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي