BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

ينتەرنەتتەگى ٴوزىڭىز تۋرالى بارلىق مالىمەتتى 8 كۇندە جويا الاسىز

«سمارتفون – سەنىمدى سەرىگىڭىز» دەگەنگە كەلىسەسىز بە؟ بۇگىندە سۇيىكتى تەلەفونىڭىز ٴسىزدى سەنىمدى دوسىڭىزدان ارتىق بىلمەسە، كەم بىلمەسى انىق. الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاڭىزدان باستاپ، اقپاراتتى جەتى قابات جەر استىنان تاپپاي قويمايتىن «ىزدەۋ جۇيەلەرى»، ۇنەمى قولداناتىن سمارتفون قوسىمشالارى جەكە مالىمەتتەرىڭىزدى ٴسىز ويلاعاننان دا ارتىعىراق بىلەدى. ٴتىپتى، قۇپيا اقپاراتىڭىزدى دا ٴبىلۋى ىقتيمال. سوندا قالاي؟ بۇل سۇراققا data detox باعدارلاماسىنىڭ كومەگىمەن bbc future كوررەسپوندەنتى جاۋاپ تابۋعا تىرىستى، دەپ حابارلايدى baq.kz اقپارات اگەنتتىگى.

العاشىندا data detox تۋرالى وقىعانىمدا كۇماندانىپ، كوكەيىمە كۇدىكتى وي كەلدى. بۇل «ينتەرنەتسىز قالاي ٴومىر سۇرۋگە بولادى؟» سىندى جۇزدەگەن باعدارلامانىڭ كەزەكتى نۇسقاۋلىعى بولار دەپ ويلادىم. ٴوز ٴومىرىمدى عالامتورسىز ەلەستەتە دە المايمىن. جۇمىستاعى قىزمەتىم دە ۇنەمى ونلاين بولۋدى تالاپ ەتەدى. دەمەك، عالامتوردان عايىپ بولۋ – مانسابىما شابىلعان بالتا ىسپەتتەس. ٴبىراق، 8 كۇنگە ارنالعان بۇل باعدارلامانىڭ ٴمانى باسقادا ەكەن. بۇل باعدارلاما جاھاندانۋ داۋىرىندەگى سيفرلىق تەحنولوگيالارمەن تىعىز بايلانىستاعى ٴسىزدىڭ ونلاين ٴومىرىڭىزدى ەرەكشەلىكتەرىنە ساي رەتتەۋگە كومەكتەسەدى.

data detox باعدارلاماسىن mozilla جانە tactical technology collective كوممەرسيالىق ەمەس توپتارى جاساعان. عالامتور قولدانۋشىلارى جەكە دەرەكتەرىمەن نە بولىپ جاتقانىن اينا-قاتەسىز كورسىن دەگەن ويمەن لوندوندا بۇل باعدارلامانى «the glass room» اكسياسىندا قولداندى. باعدارلامانىڭ قۇراستىرۋشىلارى ٴبىزدىڭ ينتەرنەتتە جىلدار بويى جيناقتالعان مالىمەتتەرىمىزدى وزگەرتە المايدى. كەرىسىنشە جەلى قولدانۋشىلارىنا «ٴار باسقان قادامىڭدى اڭداپ باس» دەگەندەي كومەك كورسەتكىسى كەلەدى. ياعني، جەكە مالىمەتتى جازۋدى تالاپ ەتەتىن نەشە ٴتۇرلى سايت، باعدارلامانى قوللدانعاندا اباي بولۋدى ەسكەرتەدى.

«سەگىز كۇن ىشىندە بۇل باعدارلاماعا 30 مينۋت ارنايتىن بولسا، ٴاربىر ادام ينتەرنەتتە جيناقتالىپ جاتقان ٴوزى تۋرالى دەرەكتەردى ازايتا الادى. بار بولعانى بىرنەشە ارەكەتتى ورىنداۋ كەرەك. ٴوز ومىرلەرىنە مۇقيات بولسىن دەگەن ماقساتتا ادامدارعا «data detox kit» باعدارلاماسىنىڭ نۇسقاۋلىقتارىن تاراتۋدامىز» – ، دەيدى «the glass room» اكسياسىنىڭ جەتەكشىلەرى.

مەنىڭ دە قىزىعۋشىلىعىم ەسەلەنە ٴتۇستى. ٴوز ٴومىرىمدى اينادان كورەيىن دەپ ىسكە كىرىستىم.

ٴبىرىنشى كۇن: جاعىمسىز جاڭالىقتار

ىزدەۋ جۇيەلەرى ارقىلى ٴسىز تۋرالى ٴمان-جايدىڭ ٴبارىن ٴبىلىپ، بۇل كۇنى ٴسىزدى ٴبىرشاما قورقىتۋعا بولادى:

جەلىگە جەلىمدەنگەن ۇرپاقتىڭ وكىلى ٴارى ينتەرنەت جۋرناليست بولعاندىقتان كوپ ۋاقىتىمدى ونلايندا وتكىزەم. سوندىقتان مەنى بۇلاي شوشىتۋ قيىنداۋ. براۋزەرىڭىزدىڭ ىزدەۋ تاريحىن ٴوشىرىپ، وزىڭىزگە وزگە ادامنىڭ كوزىمەن قاراپ كورىڭىز. دەگەنمەن، سانالى تۇردە عالامتوردا ساپالى كونتەنتىم بولعاندىقتان، بۇل ارەكەت تە مەنىڭ كوڭىل-كۇيىمە ەشقانداي اسەر ەتە المادى.

«ىزدەۋ جۇيەلەرىنىڭ باسقا تۇرلەرىن قولدانبايىنشا ماڭىزدى ىلىك تاپپادىم»

duckduckgo كوممەرسيالىق سايت ەمەس. google براۋزەرىنەن ايىرماشىلىعى بۇرىن-سوڭدى ىزدەگەن اقپاراتىڭىزدى جيناقتامايدى. سوندىقتان بۇل سايتتى قولدانۋ ٴسىزدىڭ قۇپيا دەرەكتەرىڭىزدىڭ جاريا بولماۋ ىقتيمالدىعىن باسەڭدەتەدى. بۇل ىزدەۋ جۇيەسى دە ادەتتەگىدەي yahoo، bing جانە ياندەكس سياقتى ىزدەگەلى تۇرعان ٴسوزىڭىزدى اۆتوماتتى تۇردە جالعاستىرادى، باسقا نۇسقالارىن ۇسىنادى. ماسەلەن، google مەنىڭ ٴاتى-جونىمدى بي-بي-سي ('sophia smith galer bbc') سوزىمەن تولىقتىرسا، duckduckgo «ليبەرال» ٴسوزىن ۇسىندى. قىزىق، الدەبىرەۋ ىزدەۋ جۇيەسىندە مەنى وسىلاي ىزدەگەن بە؟ جۇمىس بەرۋشىلەرىمنىڭ ٴبىرى الدە فەيسبۋكتاعى فوللوۆەرىم؟ مۇمكىن، ٴوزىم جازعان ماقالالاردىڭ اسەرىنەن بولار؟ كىم بىلەدى... دەمەك، ٴسىز تۋرالى اقپاراتتى قانداي ٴسوز جازىپ ىزدەسە، ونىڭ دا اسەرى بار.

ەكىنشى كۇن: بارلىعى ٴبىر جەردە جيناقتالعان

data detox ماعان «google ٴسىزدىڭ جاقىن قۇربىڭىز با؟» دەگەن سۇراق قويدى. 24 ساعات ۋاقىتىمنىڭ جارتىسىنان كوبىن ونلاين وتكىزەتىنىم انىق. الايدا وففلايندا دا ٴومىر سۇرەتىنىمدى جوققا شىعارمايمىن. سوعان قاراماستان مەنىڭ جاقىن قۇربىمنىڭ ەسىمىن google دەپ انىقتاعان ەكەن. «دەرەكتەردى دەتوكسيكاسيالاۋ» باعدارلاماسى سىزدەن google براۋزەرىنە قانداي اقپاراتتاردى جۇكتەيتىنىڭىزدى جانە سول دەرەكتەردى دوسىڭىزبەن بولىسۋگە قانشالىقتى دايىن ەكەنىڭىزدى سۇرايدى. chrome براۋزەرىنەن باستاپ، docs باعدارلاماسىن، gmail پوچتاسىن، translate، youtubە، maps قىزمەتتەرىن قولدانۋ دەگەن ٴسوز ٴارقاشان google براۋزەرىنە ٴوزىڭىز جايلى اقپارات ايتۋ دەگەندى بىلدىرەدى.

(تەرەڭ تىنىستاپ، وز-وزىڭىزگە بەكەم بولىڭىز):

  • قاي جەردە ٴجۇرمىن;
  • قانداي گادجەت قولدانامىن;
  • نە نارسەگە قىزىعامىن;
  • قاراجاتىمدى قانداي بانكتە ساقتايمىن;
  • ينتەرنەت-پروۆايدەرىم كىم;
  • قانداي دارىگەرگە جۇگىنەمىن;
  • شەت تىلىندەگى قانداي سوزدەردىڭ ماعىناسىن ىزدەيمىن;
  • نە ۇيرەنگىم كەلەدى;
  • قاي جانردا مۋزىكا تىڭدايمىن;
  • شەت ەلدىڭ قاي ايماقتارىندا بولعانمىن;
  • قۇپيا تىلەكتەرىم، ارماندارىم قانداي؟

مەنىڭ وتە جاقىن قۇربىم تىزىلگەن دەرەكتەردىڭ جارتىسىن دا بىلمەۋى بەك مۇمكىن. سمارتفونىم اندرويد بولعاندا google براۋزەرىنىڭ دىبىستىق حابارلامالارى ارقىلى داۋىسىمنىڭ قانداي ەكەنىن دە انىقتاۋشى ەدى. «google قۇربىڭىزدا» ساقتالعان جەكە مالىمەتتەردى «دەرەكتەردى دەتوكسيكاسيالاۋ» باعدارلاماسىنىڭ قالاي وشىرەتىنىن تۇسىندىرەدى.

ٴۇشىنشى كۇن: فەيسبۋك ٴسىزدى قانشالىقتى جاقسى تانيدى؟

فەيسبۋكتەن ٴوزىم تۋرالى از مالىمەت تاپتىم. جارتى جىل بۇرىن وسى مەديا كومپانيانىڭ باسشىسى جەلى قولدانۋشىلارى وزدەرى تۋرالى جازىلعان جازبالارمەن وتە از بولىسەتىنىن ايتقان. بۇل شاعىمىنىڭ جانى بار. ەگەر بۇگىن تاڭعى اسقا نە جەگەنىمىزدى جۇرتپەن بولىسكىمىز كەلسە، ينستاگرامدى قولدانامىز. وقىعان قىزىقتى ماقالام تۋرالى پىكىرىممەن تۆيتتەردە بولىسەمىن. ناتيجەسىندە فەيسبۋكتاعى اككاۋنتتاردىڭ كوپشىلىگى قوقىس سىندى ەسكى جازبالارعا تولى. مۇمكىن وسىنىڭ بارىنەن قۇتىلاتىن كەز كەلگەن بولار؟

ٴتورتىنشى كۇن: ىزدەۋ جانە اداسۋ

الەۋمەتتىك جەلىدە ٴسىز لايىق دەپ تانىعان ٴاربىر پوستقا باسقان ٴلۇپىلىڭىز ماڭىزدى ٴرول وينايدى. سول ارقىلى وزگە كومپانيالار سىزگە قانداي پاراقشالاردىڭ ۇنايتىندىعىن، ىر-ادرەسىڭىزدى ٴبىلىپ الادى. ارينە، بۇل ىس-ارەكەتتەر ٴسىزدى ٴجىتى باقىلاپ وتىراتىن ىزكەسۋشى-ترەكەرلەردىڭ كومەگىمەن انىقتالادى. دەمەك، عالامتورداعى ٴجۇرىس-تۇرىسىڭىز قاتاڭ باقىلاۋدا. اتالعان ترەكەرلەر ۆەبسايتتاردا قانشالىقتى كوپ بولسا، اقپارات جيناۋ ىقتيمالدىعى دا سونشالىقتى جوعارى.

«دەتوكسيكاسيا» عالامتورداعى جۇمىس ىستەۋ رەجيمىن حرومداعى «ينكوگنيتو»، سافاريردەگى جەكە رەجيمگە اۋىستىرۋعا كەڭەس بەرەدى. سوندا ٴسىز ىزدەگەن سۇراقتار، سۋرەتتەر، جالپى ىزدەۋ تاريحىڭىز ساقتالمايدى. ٴسىزدى اڭدىماس ٴۇشىن ىزكەسۋشى-ترەكەرلەرگە تىيىم سالاتىن ارنايى قوسىمشالاردى براۋزەرگە ەنگىزۋ كەرەك. مەكەن-جايى https دەپ باستالاتىن سايتتاردان مالىمەت ىزدەگەن اناعۇرلىم ٴقاۋىپسىز ەكەنىن دە ەستە ساقتاڭىز. ەسكەرتۋ: ينكوگنيتو رەجيمى ترەكەرلەرگە اقپارات الۋعا مۇمكىندىك بەرمەسە دە، ٴسىزدىڭ ارەكەتىڭىزدى انونيم ەتە المايدى.

بەسىنشى كۇن: قوسىلۋ

سمارتفونىمىزدا ٴارقاشان wi-fi مەن bluetooth قوسۋلى تۇرادى. ەگەر ٴسىز ايفونىڭىزدى «دجوننىڭ تەلەفونى» دەپ اتاساڭىز، مەترودا جۇرگەندە ٴسىزدىڭ ەسىمىڭىزدى كوپتەگەن ادام بىلەتىن بولادى.

«ٴسىز قوسىلاتىن ٴاربىر wi-fi جەلىسى وسى ۋاقىتقا دەيىن قوسىلعان جەلىنىڭ ٴتىزىمىن كورە الادى»

wi-fi مەن ٴbluetooth-دى قولدانبايتىن ساتىڭىزدە ٴوشىرىپ قويىڭىز. جەلىگە جۇكتەگىڭىز كەلگەن اقپاراتتى ىقشامداڭىز. وسى ەكەۋى ارقىلى جەكە مالىمەتەڭىزگە قىزىققان ادام قايدا تۇراتىنىڭىزدان باستاپ، ٴومىر ٴسۇرۋ داعدىڭىزعا دەيىن ٴبىلۋى عاجاپ ەمەس. ماسەلەن، قازىرگى جۇمىس بەرۋشىڭىز ٴسىزدىڭ باسەكەلەس كومپانياعا اڭگىمەلەسۋگە بارعانىڭىزدى; ۇيدەگى قۇربىلارىڭىز تۋرالى دا جاڭا عانا كەزدەسكەن قۇربىڭىز wi-fi ارقىلى بىلە الادى.

التىنشى كۇن: تازالاۋ

سمارتفونىڭىزداعى قوسىمشالار دا ٴسىزدى ساتىپ جىبەرۋگە دايىن. ەگەر تەلەفوندا 40-تان اسا قوسىمشا باعدارلاما بولسا، دەرەكتەر قيىندىقسىز جيناقتالادى. سوندىقتان پايدالانبايتىن قوسىمشالارىڭىزدى ٴوشىرىڭىز. بۇدان بولەك ٴسىز كۇندەلىكتى قولداناتىن تانىمال قوسىمشالاردىڭ بالاما نۇسقالارى بارىن ويلاندىڭىز با؟ ولار ٴسىز جايلى اقپارات تاسىمايدى. ماسەلەن، «سكايپتىڭ» ورنىنا jitsi meet جانە signal قوسىمشالارىن قولدانساڭىز اناعۇرلىم ٴقاۋىپسىز.

جەتىنشى كۇن: ولار ٴسىزدى كىم دەپ ويلايدى؟

فەيسبۋك پەن گۋگل جارناما بەرۋشىگە ٴسىز تۋرالى قانداي مالىمەت بەرۋ كەرەكتىگىن قۇراستىرادى. ٴسىز ٴوز ٴپروفيلىڭىزدى ad preferences ("رەكلامنىە ناسترويكي") بولىمىنە كىرىپ، كورە الاسىز. گۋگل قۇربىم مەنىڭ جاسىم قانشا ەكەنىن عانا بىلەدى ەكەن. ال، فەيسبۋك مەن جايلى كۇتكەنىمدەي بىلمەيدى ەكەن. ونىڭ ويىنشا مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا جۇمىس ىستەپ، اۆتوجارىسقا قىزىعادى ەكەنمىن. وتە قىزىق. ينتەرنەتكە كىرۋ ٴۇشىن قانداي قۇرىلعى قولداناتىنىم دا ماڭىزدى. فەيسبۋك مەنى جاڭا تەحنولوگيانى جاقسى مەڭگەرگەن تاجىريبەلى قولدانۋشى دەپ تانىپتى. سوندا فەيسبۋك ماعان قانداي جارناما ۇسىنۋ كەرەكتىگىن دە بىلەدى. الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاڭىزدى ۇيلەنۋ، بالا تۋۋ سەكىلدى اقپاراتتارمەن جاڭارتقانىڭىزدا تالعامىڭىزدىڭ وزگەرگەنىنەن حاباردار ەتەدى ەكەنسىز.

مۇنداي جاقسى جاقتارىنان بولەك، تەرىس تۇسى دا جوق ەمەس. ٴپروفيلىڭىزدى زەرتتەۋ ارقىلى سايلاۋدا كىمگە داۋىس بەرەتىنىڭىزدى جانە قوعامنىڭ وزگە وكىلدەرى جايلى نە ويلايتىنىڭىزدى پسيحومەتريكالىق ادىسپەن انىقتاۋعا بولادى. ماسەلەن، فەيسبۋك جارناما بەرۋشىلەرگە، قولدانۋشىلارعا ماقساتتى تۇردە «ەۆرەيلەردى جەك كورەتىن» توپقا قوسىلۋعا نەمەسە ناسىلدىك توپتاردان مۇلدە شىعىپ كەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. 2016 جىلى «admiral» ساقتاندىرۋ كومپانياسى پوستتاعى سيمۆول سانىنا قاراي كولىك جۇرگىزۋ ٴستيلىن انىقتايتىن قوسىمشا جاسادى. وسىدان كەيىن قانداي دا ٴبىر قوسىمشا ۆيدجەتكە قوسىلاردا «قۇپيا اقپاراتقا» قاتىستى شارتقا بىردەن كەلىسپەي، ويلانۋ كەرەك.

سەگىزىنشى كۇن: ٴوزىمىزدى قايتا جاساپ شىعارامىز

ينتەرنەتتە ٴوزىڭىز جايلى اقپارات جينالعان «قاپ» جارىلماسىن دەسەڭىز، «دەتوكسيكاسيا» وزىڭىزگە ەسكەرتۋ ورناتۋدى ۇسىنادى. اي نەمەسە اپتا سايىن براۋزەردىڭ ىزدەۋ تاريحىن ٴوشىرىپ، الەۋمەتتىك جەلىنىڭ ٴسىز جايلى نە دايىنداپ قويعانىن تەكسەرىپ ٴجۇرىڭىز. data detox كوممەرسيالىق ەمەس قوسىمشالارىنىڭ بالاما نۇسقالارىن ۇسىنادى. سونىمەن قاتار، ٴار سالاعا جەكە پوشتا اشۋدى ۇسىنادى.

عالامتورداعى عۇمىرىڭىزدان ٴوزىڭىز جايلى ۋىتتى اقپاراتتاردى وشىرە الاسىز. بۇگىنگى اقپاراتتاردى دوستارىڭىزعا، تۋىستارىڭىزعا مىندەتتى تۇردە جەتكىزىڭىز. ونلايندا باسقان ٴار قادامنىڭ ماڭىزى بار. الەۋمەتتىك جەلىدە الدەبىرەۋ ٴسىزدى ٴوز جازباسىندا تەگتەسە، ونىڭ اقپاراتى دا ٴسىز جايلى جيناقتالعان اقپاراتتى تولىقتىرادى.

«data detox kit» كومەگىمەن ٴسىز دە ٴوزىڭىز جايلى گۋگلدىڭ نە بىلۋگە بولاتىنىن بايقاپ كورىڭىز.

دايىنداعان: اقمارال اعزامقىزى


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي