ۇلتتىق بي ونەرى نەگە كەنجەلەپ كەلەدى؟ - ونەر|12 قازان 2012، 15:21
BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

ۇلتتىق بي ونەرى نەگە كەنجەلەپ كەلەدى؟

استانا. 12 قازان. baq.kz «قازاقتا بي ونەرى بولعان با، بولماعان با؟» دەگەن ساۋالدىڭ تالاسقا ٴتۇسىپ كەلە جاتقانىنا ٴبىراز ۋاقىت بولدى. ٴبيشى قاۋىم «قازاقتا بۇل ونەر بولماعان دەگەندى ٴبيدى بىلمەيتىن ساۋاتسىزدار ايتادى» دەسە، بۇعان كەرەعار پىكىردەگى توپ «اتا-بابامىزدىڭ بي بيلەپ جۇرگەنى جونىندە ايتىلاتىن دەرەك جوققا ٴتان 

سوندىقتان بۇعان نامىستانۋدىڭ قاجەتى جوق جانە ونىڭ بولۋ-بولماۋى دا اينىمايتىن زاڭدىلىق ەمەس. ماسەلە – ونىڭ ودان كەيىنگى دامۋى مەن زامانعا لايىق ۇلگىگە ەنە بىلۋىندە، وزىندىك بەت-بەينەسىن قالىپتاستىرا الۋىندا» دەيدى. «بي ونەرىنىڭ پاديشاسى» اتانعان شارا جيەنقۇلوۆانىڭ بۇل سالانى داۋىرلەتىپ، ۇلكەن ونەر تۇعىرىنا كوتەرۋى دە بەرتىندە عانا ەكەنىن ەسكەرسەك، قازاق ٴبيىنىڭ ٴالى دە بولسا ۇلكەن ىزدەنىستى قاجەت ەتەتىنىن سەزىنەسىز.
قازىرگى قازاقتىڭ ۇلتتىق بي ونەرى شىعىس بيلەرى مەن الەم بيلەرىنىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ بارا جاتقانى دا جاسىرىن ەمەس. ٴسان-سالتاناتى كەلىسكەن كەشتەر مەن كەزدەسۋلەردە، جيىن-توي­لار­دا قازاقتىڭ ۇلتتىق بيلەرىنەن گورى شىعىستىق ستيلدەگى بيلەر وزدە­ٴرىنىڭ وتىمدىرەك ەكەندىگىن دالەل­دەۋدە. مەملەكەتتىك بيلىكتەگى ٴمار­تە­بەلى قوناقتى قارسى الۋ سال­­­تا­ناتىنىڭ شىمىلدىعى وزبەك بي­لەرىمەن اشىلعانىن كورىپ، تالاي مارتە قاپا بولعانىمىز دا جاسى­رىن ەمەس. مۇنداي مىسال­دار­دىڭ بار­لىعى ۇلتتىق بي ونە­ٴرىنىڭ جاڭا قارقىنمەن دامۋى كەرەك ەكەندىگىن كورسەتىپ وتىر. مۇنداي مىسال­دار­دىڭ بارلىعى «قازاقتا بي بولعان با، بولماعان با؟» دەگەن ساۋال­دار­مەن سان­سى­را­عاننان گورى ۇلتتىق بي ونەرىن زا­مانعا ساي تۇرلەندىرۋ كەرەك ەكەن­دىگىن ايقىندادى. ٴقازىر ٴبا­ٴرىمىز «قا­راجورعاشىل» بولىپ الدىق. ٴتىپتى كەيبىر مەكتەپتەر «قارا­جورعانى» كۇندەلىكتى جات­تىعۋ ور­نىنا قولدانۋ ارقىلى بالا­لار­دىڭ پاتريوتتىق سەزىمىن وياتامىز» دە­ٴسىپ ٴجۇر. راس، «قاراجورعانىڭ» ۇلت­­تىق بي ونەرىنە وزىندىك سەر­ٴپىلىس­پەن قوسىلعانى بەلگىلى. ٴبىراق ٴبىر عانا «قاراجورعا» قازاقتىڭ ٴبۇ­كىل بي ونەرىنە قالاي كوشباسشى بول­سىن؟
مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «بiزدiڭ قا­زاق حالقى دارىندى، ونەرپاز حا­لىق، ٴان، كۇي دەگەن مۇرا­مىزدا شەك جوق. ال بۇل قازاق حالقى­نان قال­عان بيدەن مۇرا وتە از. جاڭا ۇرپاق وسى بيدi قولعا العانى ٴجون» دەگەن الاڭىنىڭ وزەكتىلىگى بۇگىن كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەگە شىعۋى ٴتيىس سەكىلدى. ٴانشى، كۇيشىنى سانا­ما­لاي جونەلەتىن كوپشىلىك ٴقازىر قازاق­تىڭ بي ونەرىندەگى جۇل­دىز­دارى دەپ شارا جيەنقۇلوۆادان باسقا ەشكىمدى اتاي دا المايدى. بۇل – شارادان كەيىن ٴبيشى بولعان جوق، بىزدە كاسىبي بيشىلەر جوق دە­گەن ٴسوز ەمەس. بۇل – بي ونەرىن مەم­لەكەتتىك دارەجەدە دامىتۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋ، بيشىلەردىڭ بەدەلىن، مارتەبەسىن كوتەرەتىن ٴىس-شارالاردى قولعا الۋ كەرەكتىگىن سەزىنۋ عانا. بىزدە ۇلتتىق بيلەردەن گورى كلاسسيكالىق بي ونەرى جاقسى دامىدى. بالەت ونە­رىندەگى ٴبيشى­لەر الەم ساحنا­لا­رىنا شىعىپ، قازاقتىڭ بي ونە­ٴرىن­دەگى قابىلەتىن تا­نىتۋ ارقىلى الەم جۇرتىن تاڭ­عال­­دىردى.
دەمەك، قازاق قانداي بيگە بولسا دا قابىلەتتى. بي ونەرىندە الەم حالقىن مويىن­دا­ت­ارلىق قاۋقارى بار. قازىرگى تاڭدا رەسپۋبليكانىڭ ٴار اۋماعىندا جەكەمەنشىك بي مەكتەپتەرى، بي ستۋديالارى مەن ٴۇيىر­مە­لەرى بار. ٴبىراق ۇلتتىق قولتاڭباسى بولماي، ٴتول ونەرىمىزدى دامىتپاي، ٴبىز شىعىس ٴبيى، يس­پان بيلەرىمەن العا وزا المايمىز. شىعىس بيىمەن وزبەكتى، ۇيعىردى، تۇرىكمەن مەن تاجىكتى، باتىس بيلەرىمەن يسپان­دىق­تاردى تاڭعالدىرا المايتىنىمىز انىق. ەندەشە، ۇلتتىق بي ۇلكەن قامقورلىقتى قاجەت ەتەدى.
ونەرتانۋشىلار مەن ٴتيىستى بيلىك وكىل­دەرى بي تۋرالى باياندامالارىندا قازاق ٴبيىنىڭ ٴبىر­نەشە ٴداۋiردi باستان كەشكەنىن، قازاق بي ونەرiنiڭ ٴتۇپ-تامىرى عاسىرلار قويناۋىنان باستاۋ الاتىنىن ماقتانىش قىلۋمەن ٴجۇر. ٴبىز ٴقازىر باياعىداعى بيلەردىڭ ۇلتتىق ويىندار مەن سالت-جورالاردا ساق­تالعانىن، تاريحي جانە ەتنوگرافيالىق دە­رەك­تەردە قالىپتاسۋ نەگىزدەرى بارلىعىن، جيىن-تويلاردا جۇرت كوڭىلىن كوتەرەتىن كۇلدىرگىش-قۋاقىلاردىڭ ونەرلەرىندە بي قيمىلدارى مول قولدانىلعانىن، قازاق ٴبيى كوشپەلى مالشىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن، تا­بي­عات كورىنىستەرىن ۇلتتىق تانىم-تالعامعا ساي كوركەم بەينەلەگەنىن ونەر­تا­نۋ­شى­لار­دىڭ ايتۋىمەن عانا بىلەمىز. «قا­زاق با­تىر­لارى جاۋدى ويسىراتا جەڭىپ، ەلگە تاياپ قالعاندا اناداي جەردەن اتتارىنان ٴتۇسىپ، اۋىلعا قا­راي «بۇركىت» ٴبيىن بيلەپ كەلەتىن بول­عان» دەيدى تاعى ٴبىر تاريحي جازبالار. ەندەشە، بىزگە ەجەلگى بيلەردىڭ كانوندىق تۇرلەرى نەگە جەتپەي قالدى؟ مۇنىڭ ٴبارى ۇلتتىق بي ونەرىنىڭ تاريحىن قايتا زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. بۇگىنگى بي ونەرىندە شارا جيەن­قۇلوۆا، داۋرەن ٴابiروۆ، زاۋىر راي­بايەۆ، گۇلجان تال­پا­قوۆالاردىڭ ٴىزىن جال­عاستى­راتىن جاڭا، جاس بۋىن­نىڭ قا­لىپ­تا­سۋى كەرەكتىگى دە ماڭىزدى.
قادىرقۇل اندوسوۆ، ت.جۇرگەنوۆ اتىن­داعى ونەر اكادەمياسى حورەوگرافيا فا­كۋل­تەتىنىڭ پروفەسسورى:
– بىزدە ۇلتتىق بي دامىعان. ونى «دا­مىماي جاتىر» دەپ بىلمەيتىن ادام­دار ايتادى. ٴبىزدىڭ بي ونەرىمىز ەشكىمنەن كەم ەمەس. ال ەندى سول بيشىلەردىڭ الەۋ­مەتتىك جاعى جايلى ايتىلسا، وندا ول ماسەلە – ويلانارلىق نارسە. بيشىلەر زەي­نەتكەرلىك جاسىن قىسقارتۋ ماسەلەسىن ايتا-ايتا ابدەن شارشادى. بۇرىن بيشىلەر 38 جاسىندا زەينەتكە شىعاتىن بولسا، ٴقازىر ولار 58 جاسىن كۇتۋمەن ٴجۇر. ياعني ولارعا وسى جاسقا جەتكەنگە دەيىن ساحنادا بيلەۋگە تۋرا كەلەدى. ال كارى ادامنىڭ ساحنادا بيلەپ جۇرگەنىن ەلەستەتىپ كورىڭىز. وسىدان سوڭ قازاق بيىنە قالاي جاڭا لەپ قوسىلسىن؟ راس، كوبى ۇستازدىققا كەتەدى. ٴبىراق بالەنباي ٴبيشىنىڭ ٴبارىن قاي وقۋ ورنى ۇستاز عىپ الا بەرسىن؟ ٴقازىر بالالاردىڭ بيگە دەگەن ىنتاسى وتە تاماشا. تەك سولاردى دۇرىس باعىتتاپ، ۇلتتىق بيگە دۇرىستاپ باۋلۋ كەرەك.
اشىربەك سىعاي، تەاتر سىنشىسى:
– بي دە تەاتر ونەرى سەكىلدى بىردە دا­ميدى، بىردە قۇلدىرايدى. ول – كەز كەلگەن جانرعا ٴتان قۇبىلىس. سول تۇرعىدان قاراساق، بي ونەرىندەگى ٴتا­ٴجى­ريبەلى ماماندار بۇگىن ازايدى، كەيبىرەۋى كەتىپ قالدى. بولات ايۋ­حا­نوۆ­تىڭ ٴوزى القىنىپ وتىر. جاستار ٴالى كا­سىبيلىككە جەتە الماي جاتىر. بار ٴبيدىڭ وزىندە ۇقساس قيمىلدار، سول باياعى ۇرشىق ٴيىرۋ، كيىز باسۋ، بەلگىلى بولعان، باياعىدان سارىتاپ بولعان سيۋجەتتەردەن شىعا الماي كەلە جاتقانى راس. ۇلتتىق بيدە كەنجەلەپ كەلە جاتقانىمىزدى مويىن­داۋىمىز كەرەك. ال كلاسسيكالىق بيدەن قازاقستان الدىڭعى قاتارلاردىڭ بىرىندە. ۇلتتىق بيدەن شارا جەتكەن بيىكتەن ايىرىلىپ قالعانىمىزدىڭ ٴوزى جاسىرىن ەمەس. «الەۋمەتتىك جاعداي ناشار» دەيدى بيشىلەر. الەۋمەتتىك جاعداي ٴقازىر تەاتردا دا جەتىسىپ تۇرعان جوق. «تالانت تاس جارادى». بويعا بىتكەن دارىن ەشتەڭەگە قارامايدى. ول تەك قابىلەتتىڭ، ۇمتىلىستىڭ جوقتىعىنان دەپ قانا قارايمىن مەن. ايتپەسە بىزدە مۋزىكا دەگەن جەتەدى. ەڭ باستىسى، ٴبيدىڭ، ٴبيشىنىڭ، ٴبيدى قوياتىن ماماننىڭ جوق­تى­عىندا. مەن ۇلتتىق ٴبيدىڭ كەنجەلەپ كەلە جاتقانىن مامانداردىڭ جەتىس­پەۋى­نەن دەر ەدىم.
اۆتور: شولپان قارايەۆا 


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي