BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

كەنەسارى قاسىم ۇلى - بيىل 215 جىلدىعى اتالىپ وتۋگە ٴتيىس «قازاقتىڭ ۇلتتىق باتىرى»

2017 جىلى ۇلى دالا ەلىندە ەسىمىن ەل قۇرمەتتەگەن كەنەسارى قاسىم ۇلىنىڭ (1802-1847) تۋعانىنا 215 جىل تولدى. ەۋرازياشىل، ورىس عالىمى، ەتنوگەنەز تەورياسىنىڭ اۆتورى ل.ن. گۋميلەۆتىڭ ايتۋىنشا، قارسىلاستارىن قايمىقتىرعان، ۇزەڭگىلەستەرىنىڭ قۇرمەتىنە يە بولىپ، قول استىنداعىلارى توبەسىنە كوتەرگەن حان كەنە – قازاقستاننىڭ بۇكىل تاريحىنداعى ەڭ كورنەكتى پاسسيونارلىق تۇلعا. باتىرمەن بەتپە-بەت كەلگەن پاتشا اسكەرباسىلارى «كوزسىز باتىر»، «قازاق دالاسىنىڭ ميتريداتى»، «قىرعىزدىڭ (قازاقتىڭ) ۇلتتىق باتىرى»، «سويقان»، «ەرجۇرەك بيلەۋشى»، «قيراتۋشى داۋىلپاز»، «قىرعىزدىڭ ٴشاميلى»، « ۇلىق باتىر»، «دالا رىسارى» دەپ تاڭداي قاعىپ، ەرىكسىز مويىنداعان ەدى.

شىندىعىندا ول كىم بولعان؟ نەگە ونى بارلىق دالا حالىق قۇرمەت تۇتقان؟ ونىڭ سونداي قوشەمەتكە بولەنۋىنىڭ سىرى نەدە؟ ٴبىز نەگە قايتا-قايتا ونىڭ ٴومىر جولى مەن قىزمەتىنە ورالا بەرگىمىز كەلەدى؟

كەنەسارى حاننىڭ قالىپتاسۋى

گرەكتەر ٴۇشىن – الەكساندر ماكەدونسكيي، ارمياندار ٴۇشىن – تيگران ٴىى، تۇركى-موڭعولدار ٴۇشىن – شىڭعىسحان، فرانسۋزدار ٴۇشىن – ناپولەون بوناپارت، ورىستار ٴۇشىن – ٴى پەتر ٴتارىزدى كەنەسارى حان دا ٴبىز ٴۇشىن ٴبىرتۋار تۇلعا.

«بۇلىكشىل سۇلتان» 1802 جىلى كوكشە تاۋىندا دۇنيەگە كەلگەن، قاسىم سۇلتاننىڭ بالاسى، ابىلاي حاننىڭ نەمەرەسى. ابىلايدىڭ وتىز ۇلىنىڭ ىشىندەگى ەڭ كىشىسى قاسىمنىڭ وتباسىندا ۇلى قازاق مەملەكەتىنىڭ ۇلتتىق بيلىگى مەن ازاتتىعىن قايتارۋ يدەياسى ەرەكشە مازداعان. قاسىم تورەنىڭ ەكى ايەلىنەن دۇنيەگە كەلگەن جەتى بىردەي ۇلىنىڭ ىشىندە كەنەسارىنىڭ بولمىسى بيىك ەدى. ول سۇلتتاننىڭ ەكىنشى ايەلىنەن قالماق قىزىنان تۋعان. رۋحى بيىك جاراتىلعان جاسىنان حالىق دانالىعىن بويىنا ٴسىڭىرىپ ٴوستى. تۋعان حالقىنىڭ سالتى مەن ٴداستۇرىن ٴبىلىپ، دۋالى اۋىز بيلەر مەن شەشەندەردىڭ تالىمىمەن ەگەسكەندى ەلدەستىرەتىن بىتىمشىلىك قاسيەتى دە ٴبىر بويىنان تابىلدى. ورتالىق ازيانىڭ بارلىق تىلدەرىندە ەركىن سويلەي الدى. جاسىنان دالا زاڭىن بيلەر شەشەندىگىن بويىنا ٴسىڭىرىپ ٴوستى.

كوتەرىلىس باسشىسى تۋرالى قازاق تاريحشىسى ە. بەكماحانوۆ «ول جاستايىنان ات قۇلاعىندا ويناپ، ساداق اتۋدى ۇيرەنگەن» دەگەن مالىمەت كەلتىرەدى. كانىگى اڭشى بولعان. ادىلەتتى تۋ ەتكەن، ەرىك-جىگەرى اسقان، ەرجۇرەكتىلىگىمەن ەرەكشەلەنگەن سۇلتاندى «بىل حرابر دو-نەلزيا»، ياعني، «كوزسىز باتىر» دەپ ٴحىح عاسىردىڭ ورتاسىندا رەسەي زەرتتەۋشىسى ل. مەيەر تاڭ قالعان ەكەن.

زامانداستارىنىڭ ايتۋىنشا مىقتى ۇيىمداستىرۋشى جانە قولباسشىلىق قاسيەتى بولعان. ٴدىني سەنىمدە يسلامنىڭ سۋننيتتىك باعىتىنداعى حانيفا مازحابىن ۇستانعان. كوز كورگەن ادامدار ونى ورتا بويلى، شىمىر دەنەلى دەپ سۋرەتتەيدى. مىسالى، حالىق كوسەمىنىڭ سىرتقى كەلبەتىن رەسەيلىك زەرتتەۋشى ا. سميرنوۆ بىلايشا سيپاتتايدى: «كەنەسارى ورتا بويلى، اشاڭ دەنەلى، بەت الپەتى قالماققا كەلەتىن». ال، ورىس گەوگرافى، تورعاي ٴوڭىرى قازاقتارىنىڭ ەتنوگرافياسى مەن قىسىڭقى كەلگەن كوزىنەن اقىلدىلىق تا، قايراتتىلىق تا، قۋلانۋشىلىق تا سەزىلەتىن تاريحىن زەرتتەۋشى ا. دوبروسمىسلوۆ تا باتىردىڭ بولمىسىنا ٴتانتى بولىپ: «بۇل سۇلتان باتىل، تاباندى، اسقان اقىل يەسى ەدى»، – دەپ جازادى. ول از سويلەپ، ٴوزىن تاككاپپار ۇستاعان.

قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ قايتا وركەندەۋى

كەنەسارى قاسىم ۇلى ٴاردايىم وزىمەن سۇحباتتاسۋشىنى تىڭداي ٴبىلدى. ۇلى دالا حالقىنىڭ اراسىندا قوناقجايلىعىمەن ەرەكشەلەندى. قازاق حاندىعىن قايتا قۇرىپ، ونىڭ ون جىل بويىندا ٴومىرىن سوعان ارنادى. بەلگىلى زەرتتەۋشى سەمەي وبلىسىنىڭ ولكەتانۋشىسى ن. كونشين:

«تۇركىستاندا قاسىم ابىلاي ۇلى مەن ونىڭ ۇلدارى سارجان جانە ەسەنگەلدى قازا بولعاننان كەيىن (1836 جانە 1840 جىلدار – اۆت.) قازاقتىڭ تاۋەلسىزدىگى جولىندا كۇرەسكەن باۋىرى كەنەسارى قاسىم ۇلى بولدى. بۇل ادامدى ٴبىرتۋار تۇلعا دەپ اتاۋعا نەگىز بار، ويتكەنى ول جەكە باسىنىڭ نەمەسە رۋ ارالىق قاتىناستار ماسەلەسىندە تەز شەشىم شىعارا الاتىن، بارلىق جاعدايدا دا قيىن قىستاۋ سىناقتاردان ٴوتىپ كەتە الاتىن. كەنەسارى شىن مانىندە بارلىق قازاقتىڭ ساياسي بىرىگۋىن ارمانداعان قازاقتىڭ ۇلى باتىرى» دەپ جازادى.

دەرەكتەرگە جۇگىنسەك، 1837-1947 جىلدار ارالىعىندا پاتشالى رەسەي وتارلاۋ ساياساتىنىڭ «شىعىس» نەمەسە «ازيالىق» ۆەكتورلارىنىڭ كۇشەيە باستاعان تۇسى ەدى. ەگەر، 1810-1822 جىلدارى كىشى جۇزدەن 600 مىڭ دەسياتينا جەرى بار نوۆويلەسك اۋدانىن تارتىپ السا، 1835 جىلى 3 400 مىڭ قۇنارلى دەسياتينا جەرى بار نوۆولينەينىي اۋدانىن كورشى ورىنبور گۋبەرنياسىنا قوسىپ بەرەدى. 1822 جىلى حان بيلىگى جويىلعاننان كەيىن ورتا جۇزدە، سولتۇستىك-شىعىس قازاقستاندا وكرۋگتىق پريكازدار قۇرىلىمى ارقىلى رەسەي يمپەرياسى اسكەرىنىڭ دەندەپ ەنۋى باستالدى. 1837 جىلى پاتشا دالالىقتار ٴۇشىن 1 رۋبل 50 تيىن ٴبىرىڭعاي ٴۇي الىمىن ەندىرەدى.

حاننىڭ كوپۇلتتى اسكەرى

كەنەسارى قاسىم ۇلى توڭىرەگىنە ٴارتۇرلى ۇلتتىڭ وكىلدەرى توپتاستى. كوتەرىلىسشىلەر اراسىندا ورىستار مەن باشقۇرتتار، وزبەكتەر مەن قاراقالپاقتار، تاتارلار جانە پولياكتار بولدى. ولاردىڭ كەيبىرى قازاق حانىنىڭ ەرەكشە سەنىمى مەن شىنايى قۇرمەتىنە يە بولىپ، جاۋاپتى قىزمەت اتقاردى. مىسالى، كەنەسارىنىڭ جەكە حاتشىسى بۇرىنعى ورىس سولداتى بولسا، كىشى ٴىنىسى ناۋرىزبايدىڭ جەكە جالشىسى نيكولاي گۋبين دەگەن ەكەن. ورىس سولداتتارى بەداشەۆ پەن مالكين حان اسكەرىنىڭ وتريادتارىن باسقاردى. مالكيندى قازاقتار كىشىك دەپ اتاعان. تاتار ٴالىم ياگۋدين اسكەري كەڭەستىڭ مۇشەسى بولسا، وزبەك سايداق قوجا وسپانوۆ ون جىل بويىنا حاننىڭ ەلشىلىك قىزمەتىن ادال اتقارعان. ل. مەيەر بۇل تۋرالى:

«ول ورىس تۇتقىندارىنا ۇلكەن مەيىرىممەن قاراعان. بۇل ارەكەتى كوپكە ۇلگى بولدى. ونىڭ ادامدى تارتىپ الاتىنداي ەرەكشە قاسيەت بار. وندا بىرنەشە ورىس قاشقىندارى شايقاسقان».

ارينە، كوتەرىلىسشىلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى قازاقتار بولدى. ولار اعىباي، اڭعال، بايسەيىت، بايتابىن، بۇعىباي، بۇقارباي، جانايدار، جەكە، تولىباي، جولامان، يمان، سۇرانشى، تاناش، نوگەر جانە ت.ب. قالىڭ بۇقارانى باستاعاندار ٴۇش ٴجۇزدىڭ الدىنا شىققان بيلەرى مەن باتىرلارى، ٴتىپتى، سۇلتاندارى ەدى.

كوتەرىلىستىڭ باستالۋى

كوتەرىلىس كەنەسارىنىڭ پاتشا ۇكىمەتىنىڭ ساياساتىن جارامساقتانا قولداعان سۇلتاندار مەن بيلەردىڭ اۋىلدارىن شاۋىپ الۋمەن جانە كوكشەتاۋ مەن اقمولادا وكرۋگتىك دۋانداردى قۇرۋعا قارسىلىقتان باستالدى. ورىنبور شەكارالىق باستىعى گ. گەنستىڭ اتىنا جازىلعان شاعىمىندا «ول ٴوز تۋىستارىنىڭ بىرنەشە رەت نەگىزسىز جانە سەبەپسىز پاتشا وتريادتارىنىڭ شابۋىلىنا 1825، 1827، 1830، 1831، 1832، 1836، 1837 جىلدار ارالىعىندا ۇزدىكسىز ۇشىراپ كەلگەندىگى جانە ول الىدە جالعاسىپ وتىرعاندىعىن كەلتىرگەن». مىسالى استانا مەملەكەتتىك ٴارحيۆىنىڭ قۇجاتىندا كورسەتىلگەندەي جوعارىداعى شەنەۋنىككە اشۋ-ىزاعا تولى حات جازادى:

«1831 جىلى كوكشەتاۋدان كەيىن شەگىنشە 500 ادامدىق الەكسەي ماكسيموۆيچتىڭ قولى ەكىنشى رەت قايتارا سارجان سۇلتاننىڭ اۋىلىن تونادى...، ٴتىپتى 450 ادامدى ٴولتىردى».

ونىڭ جازعان حاتتارىنان تاعى ٴبىر مىسال كەلتىرسەك: 1842 جىلى ناۋرىزدا ەساۋىل سوتنيكوۆ وتريادى، حان اۋىلىن شاۋىپ، 100 ادامدى ٴولتىرىپ جانە تۇتقىنعا 25 ادامدى الدى، ونىڭ ۇستىندە 1000 تۇيە، 3000 جىلقى، 9 مىڭ قويدى ايداپ كەتتى. ارينە مۇنىڭ بارلىعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ تۇتانۋىنا جانە قازاق مەملەكەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ سەبەبى عانا ەدى. ول ٴوزىنىڭ تالاپتارى مەن جەدەل قاداممەن دامي باستاعان پاتشالىق وتارلاۋعا قارسىلىعىن اشىق بىلدىرگەن، ٴوزىنىنىڭ ەسكەرتۋ حاتتارىن ۇزدىكسىز جىبەرىپ وتىردى:

«كۇننەن كۇنگە ٴبىزدىڭ جەرلەرىمىزدى باسىپ الا وتىرىپ وزدەرىنىڭ بەكىنىستەرىن سوعا باستاعان ولار حالىقتى ىزالاندىرا تۇسەدى. ٴبىزدىڭ كەلەشەگىمىز ٴۇشىن عانا ەمەس بۇگىنگى كۇنىمىز ٴۇشىن دە اسا ٴقاۋىپتى».

ول شەكارا شەبىندەگى بەكىنىستەرگە دە، پاتشا ۇكىمەتىنىڭ اسكەري جاساقتارىنا دا ٴجيى-جيى شابۋىل جاساپ تۇردى. ماسەلەن، 1837 جىلدىڭ اياق كەزىندە كەنەسارى حورۋنجيي رىتوۆتىڭ وتريادىن تاس-تالقان ەتىپ جەڭىپ شىقتى. بۇل وتريادتىڭ قۇرامىندا 6 ۋريادنيك جانە 48 ٴسىبىر كازاعى بولىپ، پەتروپاۆلدان تاشكەنتكە بارا جاتقان ساۋدا كەرۋەنىن كۇزەتىپ بارا جاتقان ەدى.

كەنەسارى 1838 جىلى ٴوزىنىڭ ادامدارىن باتىس ٴسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورىنا جىبەرىپ، وعان ارنايى حات جولدادى. حاتىندا اقتاۋ بەكىنىسى مەن اقمولا پريكازىن جويۋدى، ومبىدا تۇتقىندا وتىرعان ٴوز ادامدارىن تۇگەل بوساتۋدى تالاپ ەتتى. گەنەرال-گۋبەرناتور كەنەسارىنىڭ ادامدارىنىڭ بارلىعىن دا ساپتاعى مىڭ سولداتتىڭ اراسىنان وتكىزىپ، دۇرە سوقتىردى. ولاردىڭ اسكەرگە جارايتىندارى تۇراقتى ارميا قاتارىنا الىنىپ، قالعاندارى شىعىس سىبىرگە جەر اۋدارىلدى. گەنەرال-گۋبەرناتوردىڭ بۇل قىلىعى كەنەسارى سۇلتاننىڭ اشۋ-ىزاسىن كەلتىرىپ، كوتەرىلىستى باستاپ جىبەرۋىن تەزدەتتى...

قازاق حاندىعىنىڭ قالىپقا كەلتىرىلۋى

1841 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ٴۇش ٴجۇزدىڭ وكىلدەرى باس قوسقان جيىندا كەنەسارى قاسىم ۇلى حان سايلاندى. ٴسويتىپ قازاق حاندىعى قالپىنا كەلتىرىلدى. پاتشا ۇكىمەتى بۇل جايسىز حاباردى وتە وكىنىش سەزىمىمەن ەستىپ-بىلدى. ەندىگى جەردە كەنەسارى باستاعان كوتەرىلىس ۇيىمداسقان سيپات الا باستادى. 1844 جىلى ونى قازاق حانى رەتىندە ورتالىق ازيا بيلەۋشىلەرى تانىدى. بۇل تۋرالى ا. دوبروسمىسلوۆ بىلاي دەدى:

«بۇقار مەن حيۋا قوقاندى بيلەۋگە ٴوزارا قىرقىسۋدا، ەكى جاق حاندىقتىڭ يەلەرى كەنەسارىنىڭ ەبىن تابۋعا وزدەرىنىڭ ەلشىلەرى مەن سىيلىقتارىن جىبەرە وتىرىپ، ونى قازاق ورداسىنىڭ حانى رەتىندە تانۋدا».

بۇقار ٴامىرى مەن حيۋا حانى تانىمال حانعا زەڭبىرەكتەر مەن قارۋ-جاراقتار، مىلتىق پەن وق دارىدەن كومەكتەستى. سوڭعىسى ٴتىپتى وعان ٴوز يەلىگىندە ەركىن كوشىپ جۇرۋگە ۇسىنىس ٴبىلدىردى.

ۇلت-ازاتتىق كۇرەستى تابىستى جۇرگىزۋ ٴۇشىن كەنەسارى حان ٴبىر ورتالىقتان باسقارىلاتىن مەملەكەت قۇردى. ونى حاننىڭ ٴوزى باسقاردى. حاننىڭ جانىنان جوعارعى كەڭەسشى ورگان – وزىنە بارىنشا ادال بەرىلگەن باتىرلاردان، بيلەردەن، سۇلتاندار مەن جاقىن تۋىستارىنان تۇراتىن ارنايى كەڭەس قۇرىلدى. ٴبىراق شەشۋشى داۋىستى حان وزىنە قالدىردى. كەنەسارى حاندىقتى ٴوزىنىڭ سەنىمدى ادامدارى – جاساۋىلدار ارقىلى باسقاردى. جاساۋىلدار سوت ىسىمەن، شارۋاشىلىق ماسەلەلەرىمەن، مامىلەگەرلىك جۇمىستارمەن، الىم-سالىق جيناۋمەن جانە اسكەري ىستەرمەن اينالىستى. جاساۋىلدار سونىمەن قاتار ورتالىق وكىمەت بيلىگى بەرگەن نۇسقاۋلاردىڭ مۇقيات ورىندالۋىن، مال جايىلىمدارىنىڭ دۇرىس ٴبولىنىپ، ٴتيىمدى پايدالانىلۋىن باقىلادى، حالىقتىڭ كوڭىل كۇيىن دە قاداعالادى. مەملەكەتتىك رامىزدەر قابىلداندى: مىسالى، حان بايراعى جاسىل ٴتۇستى بولدى. حان بيلىگى قىزمەتىنىڭ وڭدى ناتيجەلەرى رەتىندە ونىڭ قول استىنداعى حالىق اراسىندا الاۋىزدىق پەن بارىمتا الۋ جويىلدى. كەنەسارى ەڭ الدىمەن الىم-سالىق تولەۋدىڭ ٴتارتىبىن رەتكە كەلتىردى. مال وسىرۋشىلەر – زەكەت، ال ديقاندار – ۇشىر تولەيتىن بولدى. پاتشا اسكەرلەرىمەن سوعىستى ودان ٴارى جالعاستىرۋ قوسىمشا ماتەريالدىق جانە قارجى شىعىندارىن قاجەت ەتتى. سوندىقتان الىم-سالىقتىڭ دا قوسىمشا ٴتۇرى ەنگىزىلدى، ٴسويتىپ حالىقتان كيىم-كەشەك، قارۋ-جاراق، ات ابزەلدەرىن جيناۋ قولعا الىندى. سالىق جيناۋدا حالىقتىڭ جاعدايى جەكە-جەكە ەسكەرىلدى. مەنشىگىندە مالى 40 باستان اسپايتىندار الىم-سالىقتان بوساتىلدى. 40-تان 100 باسقا دەيىن مالى بارلار ٴبىر مالدان، ال 100 باستان ارتىق مالىنىڭ ٴاربىر 40 باسىنا ٴبىر مالدان تولەپ تۇراتىن بولىپ بەلگىلەندى.

ديقاندار وزدەرىنىڭ وندىرگەن ٴونىمىنىڭ وننان ٴبىر بولىگىن تولەۋگە مىندەتتى بولدى. كوتەرىلىسكە دەپ جينالعان استىقتى پاتشا ۇكىمەتى ٴجيى-جيى تاركىلەپ كەتىپ ٴجۇردى. تاۋەكەل ەتىپ، كوتەرىلىسشىلەرگە استىق اپارىپ ساتقاندار جازالاۋشى اسكەردىڭ قاھارىنا ۇشىرادى. سوندىقتان دا كەنەسارى قازاقتاردىڭ ەگىنشىلىكپەن اينالىسۋىن قاتتى قولدادى. كوپەستەردىڭ ساۋدا كەرۋەندەرىنەن الىناتىن باج سالىعى ەداۋىر تابىس بەرەتىنىن ەسكەرگەن كەنەسارى ونداي كەرۋەندەردى توناۋعا تىيىم سالدى. ساۋدا كەرۋەندەرىنىڭ تولىق قورعالۋىن قامتاماسىز ەتتى. كەرۋەنباسىلارىن جەكە ٴوزى قابىلداپ تا وتىردى. باج سالىعىن تولەۋدەن جالتارعاندارعا قوسىمشا سالىق سالىندى. باج سالىعىنان تۇسكەن قارجىعا ورتا ازيا بازارىنان قارۋ-جاراقتار مەن ٴوق-دارى ساتىپ الىندى.

كوتەرىلىسشى اسكەرلەرىنىڭ قۇرىلۋى

كەنەسارى 20 مىڭ ساربازدان تۇراتىن ٴارى جاۋىنگەرلىك قابىلەتى كۇشتى تۇراقتى اسكەر جاساقتاي الدى. ول اسكەرى ارعى الىس اتاسى شىڭعىس حانداي جۇزدىكتەر مەن مىڭدىقتارعا ٴبولىندى. ەرلىگىمەن ەرەكشە كوزگە تۇسكەن ساربازىنا «ٴجۇزباسى» مەن «مىڭباسى» قىلىپ تاعايىندادى. كەنەسارى قۇرالايدى كوزگە اتاتىن مەرگەندەردەن ىرىكتەپ، مەرگەنباسى باسقاراتىن ەرەكشە جاساق قۇردى. ورىس ارمياسىنىڭ ۇلگىسى بويىنشا حان ٴوز اسكەرلەرىنە ەرەكشە ايىرىم بەلگىلەرىن ەنگىزدى. دالا ولكەسىنىڭ بىلگىرى ٴحىح عاسىر ورتاسىنداعى اعىلشىن زەرتتتەۋشىسى ت.ۆ. اتكينسون:

«كەنەسارى قازاقتاردان تاماشا جاۋىنگەرلەر دايىنداي الدى. كوپشىلىگى ماعان كەنەسارى جىگىتتەرىنىڭ قىلىشپەن، ايبالتامەن وتە جەڭىل قيمىلداۋى قارسىلاستىڭ كۇشىمەن سوعىسۋدا اسقان جەتىستىككە اكەلدى. تاماشا وفيسەرلەرى بار قازاقتار الەمدەگى ەڭ كۇشتى اتتى اسكەردى قۇرا الار ەدى» – دەپ جازادى.

حان ساربازدارىنان شايقاس تاكتيكاسى مەن اسكەري ونەردىڭ امال-تاسىلدەرىن مەڭگەرۋدى تالاپ ەتتى. كوتەرىلىسشىلەردى اسكەري ونەرگە ۇيرەتۋمەن ورىستىڭ، تاتاردىڭ جانە باشقۇرتتاردىڭ بۇرىن تۇراقتى ورىس ارمياسىندا قىزمەت ەتكەن تاجىريبەلى سولداتتارى اينالىستى. حان جاساعىندا قاتاڭ ٴتارتىپ ورناتا ٴبىلدى. ماسەلەن، ساتقىندىق جاساعان نەمەسە اسكەري كۇزەتتە ۇيىقتاپ قالعان ساربازدار ٴولىم جازاسىنا كەسىلدى. كەنەسارى اسكەرىندە قارۋ-جاراق ساتىلىپ الىندى. قارۋ-جاراق ارنايى قويمالاردا ساقتالدى. العاش رەت شاعىن زەڭبىرەك جاساۋ ٴىسى جولعا قويىلدى. كەنەسارى قولى جاۋعا «ابىلايلاپ» ۇران سالىپ، اتويلاپ شاباتىن. ول جونىندە 1885 جىلعى «ورىنبور پاراقشاسى» (ورەنبۋرگسكيي ليستوك) گازەتىندە ا. ٴجانتورين سۇلتان كەلتىرگەن حالىق اڭىزىنىڭ جولدارى كۋا بولا الادى:

«ٴبىز كەنە حان تۇسىندا،

بۋراداي بۇلقىندىق.

قارلى بوران بۇرقاسىنى،

بىزدەرگە تۇك بولمادى.

«حان ابىلايلاپ!» ۇرانداپ،

جاۋدىڭ جولىن بوگەدىك»

كەنەسارى بارلاۋشىلاردى ۇتىمدى پايدالانا بىلگەن. ولار قازاق اۋىلدارىندا ساۋداگەر، مولدا كەيپىندە جۇرگەن. جازالاۋشى اسكەردىڭ جوسپارىن الدىن الا ٴبىلىپ، حانعا جەتكىزىپ وتىرعان. قازاق جەرىندەگى كوتەرىلىس وتىنان پاتشا ۇكىمەتى دە ۇرەيلەنە باستايدى. رەسەي يمپەراتورى نيكولاي ٴى وسى كوتەرىلىستى باسۋ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىندە ۇستايدى. 1843 جىلى 27 ماۋسىمدا قازاق حانىنا قارسى ٴىرى جورىق ۇيىمداستىرۋ جونىندە وكىم شىعارادى. ونىڭ بۇرىشتاماسىنا «ٴبىر مەملەكەتتە ەكىنشى مەملەكەت بولۋى مۇمكىن ەمەس» دەگەن كارلى نۇسقاۋ جازادى. حاننىڭ باسى ٴۇشىن ٴۇي باسى سالىعىنا تۇسەتىن 3 مىڭ رۋبل تاعايىندايدى.

كوتەرىلىسشىلەرگە قارسى 300 ادامنان تۇراتىن اسكەري ستارشينا لەبەدەۆتىڭ وتريادى جىبەرىلەدى. 1843 جىلى سۇلتاندار ا. جانتورە ۇلى مەن ب.ايشۋاق ۇلى باستاعان ەكىنشى توپ اتقا قونادى. ٴبىر ۋاقىتتا ومبىدان، پەتروپاۆلوۆسكىدەن جانە قارقارادان قوسىمشا اسكەري وتريادتار قوسىلادى. پاتشا اسكەرى جەرگىلىكتى جەردى جاقسى بىلمەدى، سونداي-اق دالالىقتاردىڭ شايقاستى جۇرگىزۋدەگى ەرەكشە تاكتيكاسى جازالاۋشىلاردىڭ كۇشىن بارىنشا السىرەتتى. جەرگىلىكتى حالىق اراسىنان شىققان جول باستاۋشىلار حالىق باتىرىنىڭ جاۋ قولىنا تۇسپەۋىنە بارىنشا كومەك كورسەتىپ وتىردى.

1844 جىلى شىلدەنىڭ 20-سىنان 21-ىنە كاراعان ٴتۇنى كەنەسارى حان توبىل وزەنىنىڭ جوعارعى اعىسىندا جانتورە سۇلتاننىڭ اسكەرىنە كۇيرەتە سوققى بەردى. كەنەسارىنىڭ جەڭىس جىگەرلەندىرگەن نەگىزگى كۇشتەرى 1844 جىلعى تامىزدا ەكاتەرينا ستانيساسىنا شابۋىل جاسادى. بەكىنىستىڭ ماڭىنداعى ەلدى مەكەندى ورتەپ جىبەردى، 40 ادامدى تۇتقىنعا الدى، قىرۋار مالدى ايداپ اكەتتى. سونىمەن قاتار مىلتىق، تاپانشا، قىلىش، نايزا سياقتى كوپتەگەن قارۋ-جاراق تۇرلەرىن ولجالادى. ارنايى جىبەرىلگەن جازالاۋشى وترياد كەنەسارىنىڭ اۋىلىنا جەتە العان جوق. ۇكىمەت باسىنداعىلاردى ابىرجۋشىلىق پەن ۇرەي بيلەدى.

دولگوۆ جانە گەرن باستاعان ەلشىلىكتەردىڭ كەنەسارى ورداسىنا كەلۋى

كەنەسارىمەن بولعان سوعىستىڭ ۇزاققا سوزىلۋى پاتشا ۇكىمەتىنە ەلەۋلى شىعىن كەلتىردى. سوندىقتان 1845 جىلدىڭ اقپان ايىندا ورىنبور باسشىلىعى كەنەسارى حانعا دولگوۆ جانە گەرن باستاعان ەلشىلىك جىبەرۋدى قاجەت دەپ تاپتى. ولار كەنەسارىنى پاتشا ۇكىمەتىنىڭ تالابىن ورىنداۋعا كوندىرۋگە ٴتيىس بولدى. سونىمەن قاتار بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى دە كوزدەدى: بىرىنشىدەن، ولار كەنەسارى اسكەرلەرىنىڭ قاي جەرلەردە قانشالىقتى مولشەردە ورنالاسقانىن ٴدال ٴبىلۋى ٴتيىس بولدى، ەكىنشىدەن، ىرعىز بەن تورعاي وزەندەرىنىڭ بويىندا تاعى قانداي بەكىنىس سالۋعا بولاتىنىن انىقتاپ قايتۋ ەدى. پاتشا ۇكىمەتى مۇنداي شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى كوتەرىلىستىڭ ورتالىق ايماقتارىنا تولىق باقىلاۋ ورناتۋدى كوزدەدى. 1845 جىلى دولگوۆ پەن گەرن باستاعان ەلشىلىك حاننىڭ ورداسىنا جەتتى. كەنەسارىعا ونىڭ ايەلى كۇنىمجان قايتارىلدى. جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەر بارىسىندا كەنەسارىعا قابىلداۋعا بولمايتىن شارت قويىلدى: كوتەرىلىسشىلەرگە ۇكىمەت بەلگىلەگەن شەكتەۋلى ايماق شەگىندە عانا كوشىپ جۇرۋگە رۇقسات بەرىلدى. كەنەسارىنىڭ رەسەيگە تولىق باعىنۋى جانە سوعىس قيمىلدارىن ٴبىرجولاتا توقتاتۋى ٴتيىس بولدى. ورىنبور ۆەدومستۆوسىنا قارايتىن قازاقتاردىڭ بارلىعى دا رەسەي يمپەرياسىنىڭ ازاماتتارى رەتىندە ٴاربىر ٴۇيدىڭ 1 سوم 50 تيىن مولشەرىندە ٴتۇتىن سالىعىن تولەپ تۇرۋى ٴتيىس ەكەندىگى، حاننىڭ ورىنبور قازاقتارىنان زەكەت الۋىنا تىيىم سالىناتىندىعى ايتىلدى. كەنەسارىنىڭ قىلمىستى ىستەردى قاراۋىنا رۇقسات ەتىلمەيتىنى ەسكەرتىلدى. حاننىڭ قاشقىن ورىس پەن تاتار جانە باشقۇرتتاردى جاسىرىن ۇستاۋىنا تىيىم سالىناتىنى، ولاردى رەسەيگە قايتارعا ٴتيىستى بولدى. كەنەسارىنىڭ رەسەيگە «ۇنامايتىن» شەت مەملەكەتتەرمەن جانە جەكە تۇلعالارمەن قارىم-قاتىناستار جاساۋىنا رۇقسات ەتىلمەيتىنى دە ەسكەرتىلدى. كەنەسارى دولگوۆ پەن گەرن ەلشىلىگىنىڭ قويعان شارتتارىنىڭ تۇپكى ماقساتى ونىڭ حان لاۋازىمىن يەلەنۋگە قۇقىعى جوقتىعىن تۇسپالمەن ٴتۇسىندىرۋ ەكەنىن وپ-وڭاي ۇقتى. اقىرىندا جالپى قازاق كوتەرىلىستەرىنىڭ باسشىسى قاراقوعا دەپ اتالاتىن شاعىن يەلىكتە كوشىپ جۇرۋگە رۇقسات ەتىلدى.

حان پاتشا ۇكىمەتى قويعان بۇل تالاپتاردىڭ بىردە-بىرەۋىن قابىل العان جوق. كەلىسسوزدەر تۇيىققا تىرەلدى. پاتشا ۇكىمەتىنىڭ ەلشىلىگى كوزدەگەن ماقساتىنا جەتە المادى. ەلشىلەر كەتكەننەن كەيىن حان اسكەري كەڭەس شاقىرىپ، ەندى جەتىسۋ اۋماعىنا قاراي كوشۋگە شەشىم قابىلدادى. پاتشا ۇكىمەتى سودان كەيىن-اق ىرعىز وزەنى بويىندا ورال، ال تورعاي وزەنى بويىندا ورىنبور اسكەري بەكىنىستەرىن سالۋعا كىرىسىپ كەتتى. قازاقستاننىڭ پاتشالىق كەزەڭىن زەرتتەۋشى ن. كونشيننىڭ پىكىرى بويىنشا:

«ورىس ۇكىمەتىنە قارسى كۇرەس وڭتۇستىك دالالارىندا ٴبىرقاتار بەكىنىستەر سالعاننان كەيىن قيىنداي ٴتۇستى».

كەنەسارى اسكەرلەرىنىڭ جەتىسۋعا شەگىنۋى

پاتشا ۇكىمەتى كەنەسارى حاندى ورىنبور ولكەسىنەن قالاي دا ىعىستىرىپ شىعارۋعا ۇمتىلدى. سونىڭ سالدارىنان كەنەسارى سارىارقانى تاستاپ، كوتەرىلىس ورتالىعىن جەتىسۋ جەرىنە قاراي اۋىستىرۋعا ٴماجبۇر بولدى. سىبىردەگى وكىمەت بيلىگى ومبىدان گەنەرال ۆيشنەۆسكيي باسقارعان ەلەۋلى اسكەر كۇشىن زەڭبىرەكتەرىمەن قوسا جەتىسۋعا جەدەل تۇردە جىبەردى. ازىق-تۇلىكتىڭ تاپشىلىعى كەنەسارىنى ەگىنشىلىكپەن اينالىسۋعا ٴماجبۇر ەتتى. كۇشى باسىم پاتشا ۇكىمەتىنىڭ قىسىم جاساۋىمەن كەنەسارى ىلە وزەنىنىڭ وڭ جاق بەتىنە ٴوتىپ، ودان ٴارى الاتاۋدىڭ ەتەگىنە كوشىپ باردى. ال پاتشا ۇكىمەتى وعان كىشى ٴجۇز بەن ورتا ٴجۇز قازاقتارى تاراپىنان كومەككە كەلەتىن جولدى كەسىپ تاستادى. ۇلى ٴجۇزدىڭ سۇرانشى، بايسەيىت، تويشىبەك سياقتى باتىرلارى كەنەسارىعا قولداۋ كورسەتىپ، كوتەرىلىسشىلەردىڭ سيرەپ قالعان قاتارىن تولىقتىرىپ، ەداۋip كۇشەيتتى. بەلگىلى قازاق فولكلوريسى م.ج. كوپەي ۇلىنىڭ ايتۋى بويىنشا:

«جەتىسۋدا حانعا ەرەكشە قۇرمەت كورسەتكەن شاپىراشتى رۋىنىڭ قازاقتارى بولدى».

حانعا ولار كيىم-كەشەك، ازىق-تۇلىك، قارۋ-جاراق پەن ادامداردان كومەك بەردى.

كەنەسارى قاسىم ۇلى قىتايعا بارىپ، بوي تاسالاي تۇرۋدى دا ويلاپ، قۇدايمەندى سۇلتان باستاعان ەلشىلىگىن قىتاي ۇكىمەتىنە جىبەردى. الايدا ولار رەسەي يمپەرياسىمەن قارىم-قاتىناسىمىزدى ٴبۇلدىرىپ الامىز دەگەن قاۋىپپەن كەنەسارىنىڭ ٴوتىنىشىن قاناعاتتاندىرۋدان ۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتتى. بۇل تۋرالى ومبى وبلىستىق تاريحي ٴارحيۆىنىڭ قورىندا تىركەلگەن قۇجاتتاردا:

«ەلشىلەر اراعا ەكى اي سالا ەكى قىتاي شەنەۋنىگى مەن ٴبىر اۋدارماشىمەن كەرى ورالدى. ولار كەنەسارىعا قىتاي ٴوز قول استىنا الا المايتىندىعىن جەتكىزدى».

ولارعا ورتالىق ازيانىڭ قازاقتارى مەن مۇسىلماندارى اراسىندا ۇلكەن ىقپالعا يە بولعان، كۇشتى دە باتىل حاننىڭ كەرەگى جوق ەدى. بۇل كەزدە قىتاي كوتەرىلىسشىلەر مەن ٴبىر دىندەگى ۇيعىر مەن دۇنگەن كوتەرىلىستەرىنە الاڭداۋلى بولاتىن.

قازاق-قىرعىز اسكەري قاقتىعىسى

كوتەرىلىسشىلەر قىرعىز جەرىنە جاقىن كەلدى. بۇل كەزدە قىرعىزدار قوقان حاندىعىنىڭ ىقپالىندا بولاتىن. حان سولتۇستىك قىرعىز رۋلارىن بيلەۋشى ماناپتارىنىڭ وزىنە باعىنۋىن تالاپ ەتتى. بۇل تالاپتار پاتشا ۇكىمەتىمەن جانە قوقان حاندىعىمەن ودان ٴارى كۇرەس جۇرگىزۋ ٴۇشىن كۇش بىرىكتىرۋ قاجەتتىگىنەن تۋعان ەدى. حان قىرعىزدارعا ارناعان ۇندەۋىندە بىلاي دەپ جازدى:

«مەنىڭ مۇندا كەلگەنىمنىڭ ماقساتى، سەندەرمەن جاۋلاسۋ، قان توگىسۋ ەمەس، قايتا قازاقتار مەن قىرعىزداردىڭ باسىن قوسىپ، ولاردى كۇشەيتۋ، قوقاننىڭ قول استىنان ٴبولىپ الۋ، قوقاندىقتاردىڭ قىسىمىنان قۇتقارۋ بولىپ تابىلادى».

قازاق-جوڭعار قىرعىن سوعىسى كەزىندە قىرعىزدار قازاقتاردىڭ جاعىندا شايقاسقان بولاتىن. ٴبىراق قىرعىزداردا شىڭعىسحان ۇرپاقتارىنا باعىنۋ ٴداستۇرى قالىپتاسپاعان ەدى. سوندىقتان دا ولاردىڭ حانعا باعىنۋى، ٴسويتىپ وزدەرىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنەن ايىرىلۋى، ارينە، قىرعىز اقسۇيەكتەرىنىڭ ويىنا كىرىپ تە شىقپاعانى ابدەن تابيعي نارسە ەدى. ونىڭ ۇستىنە، قىرعىزدار ابىلاي حاننىڭ قىرعىز اۋماعىنا جاساعان جورىقتارىن دا ۇمىتا قويعان جوق بولاتىن. قىرعىزدار پاتشا ۇكىمەتىنىڭ ٴسىبىر اكىمشىلىگى تاراپىنان ەداۋىر قولداۋ تاباتىنىن دا سەزدى. ۆيشنەۆسكيي قىرعىزداردى كەنەسارىنىڭ اۋىلدارىنا شابۋىل جاساۋعا اشىقتان-اشىق ايداپ سالدى. الاتاۋ قىرعىزدارى قوقان حاندىعىنىڭ قولداۋىنا سۇيەندى. قىرعىز ماناپتارى ٴىرى تايپا وكىلدەرىن قۇرىلتاي جينالىسىنا شاقىردى. ىقپالى كۇشتى ورمان ماناپ بارلىق قىرعىزداردىڭ بيلەۋشىسى بولىپ تاعايىندالدى. قۇرىلتايعا جينالعان ماناپتار كەنەسارى حاننىڭ ۇسىنىسىن قابىلداۋدان اشىقتان-اشىق باس تارتتى. كەنەسارى حاننىڭ قىرعىزدارعا قارسى اتتانعان ەكى مىڭ ساربازى جەڭىلىس تاپتى. ونىڭ ٴبىر مىڭى قىرعىنعا ۇشىرادى، ەكىنشى جارتىسى اش-جالاڭاش، قارۋ-جاراقسىز، جاياۋ-جالپىلاپ كەرى قايتتى. قازاق ساربازدارىنىڭ ٴبىرقاتارى تۇتقىنعا الىندى. مۇنىڭ ٴوزى قىرعىزدار تاراپىنان بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن باتىلدىق پەن قاتىگەزدىك بولىپ شىقتى. ارحيۆ قۇجاتتارىنان باسقا 1846 جىلعى قازاق ساناعىنا قاتىسقان پولياك جەر اۋدارۋشىسى ا. يانۋشكەۆيچتىڭ كۇندەلىك جازباسىندا بىلاي كەلتىرىلگەن:

«ۇرىس دالاسىندا مىڭعا جۋىق ادام قايتىس بولىپ، ەكى مىڭعا جۋىق ادام تۇتقىنعا ٴتۇستى، ولاردىڭ ىشىندە بەس سۇلتانعا تولەم تالاپ ەتتى».

بۇل قىرعىزدار تاراپىنان بۇرىن سوڭدى ەستىمەگەن قاتىگەزدىك ٴارى حاندى كەمسىتۋ ەدى. تۇتقىنعا تۇسكەندەردى جاۋ قولىنا قالدىرا الماعان حان ارەكەتى تۋرالى ومبى مەملەكەتتىك تاريحي ٴارحيۆىنىڭ قۇجاتتارىندا بىلاي كورسەتىلگەن:

«تۇتقىنداردى بوساتۋ ٴۇشىن كەنەسارى اۋىلدان قولدا بار مۇلىكتەردى جيناي باستادى جانە ولاردى تۇتقىنداردى ساتىپ الۋعا تولەدى. ٴۇي باسىنان جينالعان سالىق جانە مىڭداعان كوتەرىلىسشىلەردى كيىممەن جانە باسقا دا قاجەتتىلىكتەرمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرۋ اقىرىندا اۋىلداردىڭ تونالۋىنا اكەلدى....».

كوپتەگەن شەكارالىق اۋداندارداعى ٴبىرقاتار قاقتىعىستاردان كەيىن جانە بەيبىت كەلىسىمدەردەن سوڭ قازاق حانى 1847 جىلدىڭ ساۋىرىندە قولاستىنداعى 10 مىڭ جاۋىنگەرىمەن كورشىلەردىڭ جەرىنە جىلجىدى. وزدەرىنە تانىس ەمەس تاۋلى ايماقتا سوعىسقان قازاقتار قورشاۋدا قالدى. سوڭعى شاقىرىلعان اسكەري كەڭەستە حاننىڭ جاقتاستارى قورشاۋدى ٴبىر جەردەن بۇزىپ شىعىپ، ۇزاپ كەتۋدى ۇسىندى. ٴبىراق حان ودان ۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتتى. سونداعى حاننىڭ ٴسوزىن بالاسى سىزدىق سۇلتان بىلاي جەتكىزدى:

«ەگەر مەن ٴوزىم جاۋىنگەر بولسام قاشىپ كەتەر ەدىم، ٴبىراق مەن وندا حالىق الدىندا حان بولا المايمىن».

سۇلتان رۇستەم مەن ۇلى ٴجۇزدىڭ ىقپالدى ٴبيى سىپاتاي مەن بايزاق جاساقتارىنىڭ كەنەتتەن شەگىنىپ كەتۋى كوتەرىلىسشىلەردىڭ جاعدايىن قيىنداتىپ جىبەردى. م.ج. كوپەي ۇلىنىڭ ايتۋى بويىنشا قازاقتار مەن اراداعى داۋلى جەرلەردى جەرگىلىكتى قازاقتارعا بەرۋ تۋرالى جاسىرىن ۋادە بەرىلەدى... قىرعىزدار تاۋ بۇلاقتارىن كەرى بۇرىپ جىبەرۋ ارقىلى قورشاۋعا تۇسكەندەر مەن ولاردىڭ اتتارىن سۋسىز قالدىردى ٴۇش تاۋلىك بويى باتىر حان ٴوزىنىڭ شىن بەرىلگەن 1000 جۋىق باتىرى مەن 500-گە جۋىق قارۋىمەن الاتاۋ قىرعىزدارىنىڭ بىرنەشە شابۋىلىنا تويتارىس بەردى. توقماق ماڭىنداعى، جەرگىلىكتى حالىق قاندى جەر دەپ اتاپ كەتكەن، مايتوبەگە تاياۋ جەردە تەڭ ەمەس سوڭعى ۇرىستا كەنەسارى 30-دان استام قازاق سۇلتاندارىمەن جانە وزىنە شىن بەرىلگەن جاۋىنگەرلەرىمەن تۇتقىنعا ٴتۇستى.

قازاقتاردىڭ جەڭىلۋى مەن حان ٴولىمى

كەنەسارىنىڭ قولعا تۇسكەنىنە كوزدەرى جەتكەننەن سوڭ، حاننىڭ تاعدىرىن شەشۋ ٴۇشىن قىرعىز ماناپتارى كەڭەس وتكىزىپ، ونى ٴولتىرۋدى قاجەت دەپ شەشەدى. كەنەسارى ٴوزىن ولتىرەر الدىندا تاعى دا ولارعا كۇش بىرىكتىرىپ، قوقان مەن رەسەيگە قارسى سوعىسۋعا شاقىردى. ٴبىراق ولار ٴوز تۇتقىنىن تىڭداعىسى دا كەلمەي، سوڭى جازانى ورىنداۋمەن ۇلاستى. قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ سوڭعى كۇندەرى تۋرالى جازبا قالدىرعان ل. مەيەر.

«ولار قىرعىزدارمەن ٴۇش تاۋلىك بويى ەرلىكپەن شايقاستى، ٴسىبىر قىرعىزدارى كومەككە كەلىپ جەتەر دەگەن ٴۇمىتتى بولدى. ٴبىراق پاتشا ۇكىمەتىنىڭ جەرگىلىكتى وكىمەت بيلىگىنىڭ باسشىلارى ولاردىڭ كەلەتىن جولىن بوگەپ، توسقاۋىل قويىپ ۇلگەرگەن ەدى. ٴۇشىنشى تاۋلىك دەگەندە كوتەرىلىسشىلەردىڭ ٴبىر بولىگى قورشاۋدى بۇزىپ شىعىپ، قۇتىلىپ كەتە الدى. حاننىڭ كوپتەگەن سەنىمدى سەرىكتەرى تۇگەلدەي دەرلىك ٴولتىرىلدى. حاننىڭ ٴوزى بىرنەشە سۇلتاندارمەن بىرگە تۇتقىنعا الىندى جانە ازاپتى جازانىڭ سالدارىنان قازا تاپتى».

بۇل تۋرالى سوڭىن الا جازعان م. كراسوۆسكيي دە:

«كەنەسارى شۋ وزەنىنىڭ وڭ جاعىنداعى اڭعارلاردىڭ بىرىندە قازىرگى توقماق بەكىنىسىنە جاقىن جەردە قاراقىرعىزداردىڭ قورشاۋىندا قالدى، ٴبىراق ولارعا ەرلىكپەن قارسى تۇرعان ول قولعا ٴتۇسىپ، ايۋاندىقپەن ٴولتىرىلدى»، – دەپ كەلتىرەدى.

كوپ ۇزاماي جالپى قازاقتىڭ سوڭعى حانىنىڭ باس سۇيەگى بۇرالاڭ سوقپاقتارمەن توم گۋبەرنياسى ارقىلى ومبىعا جىبەرىلىپ، باتىس ٴسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورى پ.د. گورچاكوۆقا جەتكىزىلدى.

بۇل جونىندە ا.دوبروسمىسلوۆ بىلاي جازدى:

«كەنەسارى حاننىڭ باس سۇيەگىن كنياز گورچاكوۆتىڭ قولىنا ٴتيدى. ٴسويتىپ ول باتىس ٴسىبىر باس باسقارماسىنداعى «كەنەسارى كوتەرىلىسى تۋرالى ٴىس» جانىندا ساقتاۋعا بۇيرىق بەردى».

ونىڭ بۇل پىكىرى ورىس عالىمى ن. سەرادانىڭ ويىمەن ۇشتاسادى. ول حاننىڭ سوڭعى كۇندەرى تۋرالى بىلاي دەيدى:

«مەن ٴار ٴتۇرلى تورعاي وبلىسىنىڭ قازاقتارىنان كەنەسارى تۇتقىنعا الىنعاننان كەيىن، ونى ازاپتى ولىمگە جىبەرەر الدىندا قىرعىزدار قىرىق ٴتۇن بويى قوينىنا سۇلۋ قىزداردى سالىپ، باتىردان ۇرپاق الىپ قالۋدى كوزدەدى... كەنەسارى ەشقانداي قىزعا بويىن بۇرماعان».

م.ج. كوپەي ۇلىنىڭ جازۋىنشا، بارلىعى دا قاسيەتتى حاننىڭ قاھارىنا ىلىكتى. كەنەسارىنىڭ جانە ونىڭ جاقىن سەرىكتەرىنىڭ كوزىن جويۋعا قاتىسقان قىرعىز ماناپتارىنىڭ ٴبارىن ٴسىبىر ۇكىمەتى قىمبات سىيلىقتارمەن ماراپاتتادى. الايدا سولاردىڭ بارلىعى دا تىنىش ٴومىر سۇرە العان جوق، كەيبىرى «جۇمباق جاعدايدا» قازا تاپتى. حالىقتىڭ سۇيىكتى حانىنىڭ قاپىلىستا قالاي قازا تاپقانىن اقىن نىسانباي جامانقۇل ۇلى «ناۋرىزباي-قانشايىم» داستانىندا قايعىلى سارىندا باياندايدى.

كەنەكەم مەنىڭ كەتكەن سوڭ،

زامانىم قالدى تارىلىپ.

حالىق يەسى حانداردان،

جەتىم قالدىق ايرىلىپ.

بالداعى التىن اق بەرەن،

تاسقا ٴتيدى مايرىلىپ.

كەمشىلىك ٴتۇستى باسىما،

كورىنگەننەن قايمىعىپ…

كەنەسارى كەتكەن سوڭ،

يەسىز قالدى تاعىمىز.

(كاسىمبايەۆ ج.ك. پوسلەدنيي پوحود حانا كەنەسارى ي ەگو گيبەل. – الماتى، 2002. – س.142. )

حح عاسىردىڭ باسىندا حاندى ۇناتىپ قالعان ورىس زەرتتەۋشىسى يا.پولفەروۆ نىسانباي اقىننىڭ قايعىلى ولەنىڭ ەستىگەندەر جايىندا: «تاڭداۋشىلاردىڭ قارا تورى جۇزىنەن جاس سورعالاپ، كەي كەزدەردە ىڭىرسىپ تا كەتەتىن. بۇل قايعىلى انمەن تابيعات تا قوسا جىلاعانداي بولدى».

كوتەرىلىستىڭ تاريحي ماڭىزى جانە ونىڭ سالدارى

قازاقتاردىڭ كەزەكتى كوتەرىلىسى جەڭىلىس تاپتى. ٴالسىز قارۋلانعان حان جاساعى مىقتى دايىندالعان تۇراقتى ورىس اسكەرىنە قارسى تۇرا المادى. ٴحىح عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىندا پاتشا ۇكىمەتى پولياك، بەلورۋس، ۋكراين جانە ليتۆالىقتاردىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەرىن باسا وتىرىپ ٴبىرشاما تاجىربيە جيناقتاعان بولاتىن. كەنەسارىنىڭ باستى قاتەسى ٴبىر مەزگىلدە بىرنەشە مايداندا ارەكەت ەتە سوعىسۋى ونىڭ رەسەيگە، قىرعىز ماناپتارىنا جانە قوقان حاندىعىنا، قارسى سوعىسۋى اسكەرىنىڭ قۋاتىن السىرەتتى. سۇلتاندار اۋلەتى مەن ٴىرى رۋ باسشىلارىنىڭ ٴوزارا اۋىز بىرشىلىگىنىڭ بولماۋى دا كوتەرىلىستىڭ جەڭىلۋىنە اسەر ەتتى. 1839 جىلى عۇبايدوللا ۋاليەۆ ۇستالىپ بەرەزوۆ قالاسىنا جەر اۋدارىلدى، تەك 1847 جىلى كوتەرىلىس اياقتالعان سوڭ عانا ساياسي قاماۋدان بوساتىلدى. كوتەرىلىستىڭ جەڭىلىسكە ۇشىراۋى پاتشا ۇكىمەتىنىڭ قىرعىز جەرلەرىن، جەتىسۋدىڭ اۋماعىن جانە وڭتۇستىك قازاقستاندى باسىپ الۋىنا جول اشتى. سونداي-اق بۇحارا، قوقان جانە حيۋا حاندىقتارىن قوسىپ الۋدىڭ العىشارتتارى جاسالدى. 1854 جىلى سەمەي وبلىسى قۇرىلدى. ىشكى وكرۋگتەر ٴسىبىر قازاقتارى وبلىسىنىڭ قۇرامىندا قالدى. ەندىگى جەردە اعا سۇلتان بولىپ «قارا سۇيەكتەر» دە سايلانا الاتىن بولدى. ٴسويتىپ ۇلى دالادا 600-جىلداي قالىپتاسىپ قالعان شىڭعىسحاننىڭ ٴتارتىبى كۇيرەدى. سول جىلى ەرتىستىڭ وڭ جاعالاۋىندا سەمەيدىڭ ىشكى وكرۋگى قۇرىلدى. نەگىزگى حالقى جەرگىلىكتى قازاقتاردان تۇراتىن بۇل وكرۋگتى باسقارۋ ورىس وفيسەرىنە جۇكتەلسە، ال ونىڭ ورىنباسارلىعىن «قارا سۇيەكتەن» شىققان اعا سۇلتان اتقاردى.

كەنەسارى قاسىم ۇلى قازاق حالقىنىڭ ەسىندە تالانتتى اسكەري قولباسشى، اسا كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندە قالدى. حان بيلىگى ٴىس جۇزىندە جويىلعان جاعدايدىڭ وزىندە ول قازاقتىڭ ٴۇش ٴجۇزىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، قازاق مەملەكەتتىلىگىن قايتادان قالپىنا كەلتىردى. قازاق حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىك جولىندا كۇرەستە ۇلتتىق رۋحىن وياتا الدى.

ٴحىح عاسىردىڭ ورتاسىندا بەلگىلى قازاقستان تاريحىن زەرتتەۋشى م.كراسوۆسكيي كەنەسارىنىڭ قازاق تاريحىنداعى ورنى مەن ٴرولى تۋرالى بىلاي دەپ جازدى:

«ەگەر كەنەسارى قاسىم ۇلى ٴتىرى قالسا، بىزگە قازاق دالانىڭ باعىنىشتى بولۋىنىڭ تاعدىرى بەلگىسىز ەدى».

رەسەي اسكەري تاريحىنىڭ ٴىرى مامانى ا.ي. يۆانين قازاق باسشىسىنىڭ اتىنا مىناداي ماقتاۋ بىلدىرەدى:

«ادىلدىكتىڭ ورناۋىن تالاپ ەتكەن، كەنەسارى ولگەنشە رەسەيدىڭ جاۋى بولدى، سوندىقتان دا ونى «دالانىڭ سوڭعى باتىرى» دەپ اتاسام ٴوز وتانىمنىڭ الدىندا كۇنالى ەمەسپىن».

گەنشتاب وفيسەرىنىڭ ٴبىرى ۆ. پوتتو كەنەسارىنى تاۋ قوزعالىسىنىڭ يمامى شامىلمەن سالىستىرىپ، «رەسەي بيلىگىن قاتتى تەڭسەلتكەن» تۇلعا رەتىندە سيپاتتايدى. كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەر كەنەسارىنىڭ ۇلى ابىلاي زامانىنداعى ەگەمەندى مەملەكەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ ٴۇشىن جاساعان ارەكەتتەرىن جوعارى باعالادى. ال ونىڭ قىزمەتتەسى، كاپيتان ن. فوماكوۆ ونى:

«ابىلاي حاننىڭ اقىلدى، باتىل ۇرپاعى... وزىنە قارسى بولعان بارلىق ٴسىبىر وتريادىنىڭ قاستاندىق ارەكەتىن بۇل ەلدە كوشباسى رەتىندە تانىمال بولعاندىقتان تۇككە تۇرعىسىز رەتىندە كورسەتتى»، – دەپ جازدى.

ٴبىر ەسكە قالارلىعى كەنەسارى قاسىم ۇلىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن بولعان قازاق كوتەرىلىسى باسىلعان سوڭ، شىڭعىس ۇرپاقتارى حالىق قوزعالىسىنا باسشىلىق جاسامادى. بۇل جايلى ل. مەيەر بىلايشا كەلتىردى:

«وسى كەزدەن كەيىن حالىقتىڭ قورعاۋشىسى قاراپايىم حالىق بولدى... ال سۇلتاندار ەڭ سوڭعى ورىنعا كەلتىردى نەمەسە ورىس شەنەۋنىگى بولىپ شىعا كەلدى».

****

حاننىڭ ەكى ايەلىنەن – كۇنىمجان مەن جانىمنان سەگىز ۇل قالدى: جاپار، تايشىق، احمەت، ومار، وسپان، ابۋباكىر، سىزدىق جانە جاكەي. ولاردىڭ ٴبارى قوقان تەرريتورياسىنا وتۋگە ٴماجبۇر بولدى. ٴبىرشاما ۋاقىت قوقاندىق اسكەر ساپىندا قىزمەت ەتىپ، رەسەيگە قارسى سوعىستى. ٴبىرشاما ۋاقىتتان كەيىن رەسەي يمپەرياسىنىڭ اسكەرى كۇشىنە قارسى تۇرا المايتىندىعىن ٴتۇسىنىپ، ولارعا باعىنۋعا ٴماجبۇر بولدى. ول سونىمەن قاتار گەنەرال كولپاكوۆسكييدىڭ وتريادىنا قارسى سوعىستى. ٴبىر ورىس وفيسەرى كەنەسارى حاننىڭ مىلتىعىن ٴبىرشاما ۋاقىت قولىندا ساقتاپ، 1882 جىلى ومبىداعى ورىس گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ ٴباتىس-سىبىر ٴبولىمىنىڭ مۋزەيىنە سىيلايدى. كەنەسارىنىڭ مىلتىعى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ومبى وبلىستىق ولكەتانۋ مۋزەيىندە جانە ونى قازاقستاننىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك مۋزەيىنە اكەلۋ ٴوز شەشىمىن كۇتىپ جاتىر.

ٴسوز جوق، حان كەنەسارى قاسىم ۇلى ٴومىرى مەن قىزمەتى مىسالىندا قازاق باتىرلارى، ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ بىرنەشە ۇرپاقتارى تاربيەلەنىپ شىقتى.

ز.ە. قابىلدينوۆ،

ش.ش. ٴۋاليحانوۆ ات. تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

سسىلكي پو تەمە:
كوممەنتاريي