BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

تۇركىستان ماڭىن بۇقار بۇعىلارى مەكەندەيدى. ولاردى قالاي كورۋگە بولادى؟

فوتو: Автор

تۇركىستان، baq.kz ٴتىلشىسى. تۇركىستان قالاسىنان 32 شاقىرىم قاشىقتا جۇزدەگەن بۇقار بۇعىسى مەكەندەيتىنىن بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلمەيدى. ەستىگەنى سەنىپ كەتپەيدى. ٴتىپتى تۇركىستان قالاسى مەن سول ماڭداعى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ دا از-كەم حابارى بار دەمەسەڭىز، سول بۇعىلاردى كورگەنى از. ويتكەنى، اسقاق تا كەربەز جانۋارلار اياق جەتۋى ازاپ، تاۋىپ بارۋ قيىن، قالىڭ توعاي باسقان 322 گەكتار تۇبەكتى جايلايدى. تۇبەك ىشىنەن سىمتور تارتىلعان 22 گەكتار قورشاۋ بار. قورشاۋ سىرتىنداعىسى سىردىڭ سۋىن ىشەدى، نۋىنا ەنەدى. ىشتەگىسى بۇعىشى مۇساحاننىڭ قولىنا قارايدى. بۇعىشى بەرگەن جەم-شوپتى قورەك ەتىپ، قۇدىقتان تارتىلعان سۋدى ىشەدى. مۇساحان بۇعىشىنىڭ بۇعى تۇبەككە كەلگەنىنە 17 جىل بولعان. سودان بەرى بۇقار بۇعىلارىمەن بىرگە جاساپ كەلەدى.

الپىستى القىمداعان مۇساحان جۇزەەۆتىڭ ٴار كۇنى قورشاۋ ىشىندەگى 84 باس بۇقار بۇعىسىن جەمدەۋدەن باستالادى. قورشاۋ قاقپاسىنىڭ جانىنداعى اعاش ۇيشىكتەن كەبەك الىپ، ۇن قوسىپ، سۋمەن قارىپ-قارىپ، ارباسىن سۇيرەتە قورشاۋ ىشىنە كىرەدى. قاقپادان 50 مەتر قاشىقتاعى دوڭەس ۇستىنە قويىلعان استاۋلارعا بەت الادى. سۇيرەتكەن ارباسىنىڭ دىبىسىن ەستىگەن بۇعىلار دا توعاي ىشىنەن ەلەڭ-الاڭ باسىن كوتەرىپ، استاۋ جاققا كوز سالادى. شاعىن بويلى، ٴجۇزى كۇنگە توتىعىپ، ەڭكىش باسقان بۇعىشىنى كورەدى. بۇل كەزدە بۇعىشى دا قاتار قويىلعان بىرنەشە استاۋدىڭ وڭ جاق شەتىنە جەتەدى. ارباداعى جەمدى شەلەكپەن الىپ، استاۋلارعا قالىڭداتىپ سالادى. بۇعى ٴۇيىرىنىڭ الدى ساق-ساق باسىپ، جەم سالىنعان استاۋعا جاقىندايدى. قورشاۋداعى بارلىق بۇعى وسىلايشا استاۋعا جەتىپ، اينالا ٴۇيىرىلىپ، جەمىن جەيدى. استاۋ بۇرىشىندا ۇنەمى تۇراتىن قاراتۇزدى جالايدى.

پرەزيدەنت سىيلاعان 8 بۇعى

«سىرداريا-تۇركىستان» مەملەكەتتىك وڭىرلىك تابيعي پاركىنىڭ (ٴموتپ) تۇركىستان فيليالىنداعى «بۇقار بۇعىسى تۇقىمباعىندا» بۇقار بۇعىلارىنا قارايتىن مۇساحان بۇعىشىنىڭ تاڭعى ساعات 09:00-دە باستالاتىن ٴاربىر كۇنى كەشكى ساعات 18:00 شاماسىندا تاعى قايتالانادى. باسقا ۋاقىتتا ٴتالىمباقتىڭ ەش تاۋسىلمايتىن مىڭ سان جۇمىسىنا جۇگىرۋىمەن، قاس قارايادى.

- مۇندا 2001 جىلدىڭ باسىندا كەلدىم. سودان بەرى وسى بۇعىلاردى باعامىن. سول جىلى 31 مامىردا بايداۋلەت رىسبەك ەسىمدى كاسىپكەر جىگىت 3 باس بۇقار بۇعىسىن سىيلادى. ٴبارىن زووباقتان الىپتى. بىرەۋى – اتالىق، ەكەۋى – انالىق ەدى. كەيىن پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازاربايەۆ تۇركىستاننىڭ 1500 جىلدىعىنا 8 باس بۇقار بۇعىسىن سىيلادى. سولاردى اكەلدى. تاعى ٴبىر كاسىپكەر جىگىت 6 باس بۇقار بۇعىسىن بەردى، - دەيدى مۇساحان بۇعىشى.

سوناۋ 2000 جىلى سىرداريا وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى مەملەكەتتىك ورمان قورى جەرىنەن «بۇقار بۇعىلارى تۇقىمباعى» قۇرىلدى. قازاقستاندا العاش اشىلعان تۇقىمباققا مەملەكەت باسشىسى ن. نازاربايەۆ سىيعا تارتقان بۇعىلار ىلە وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى «قاراشەڭگەل» مەملەكەتتىك اڭشىلىق شارۋاشىلىعىنان اكەلىنگەن. ودان بولەك كاسىپكەرلەر سىيلاعان بۇعىلار بار. سول 17 بۇعىنىڭ باس سانى ٴقازىر 155-گە جەتتى.

- 2005-2006 جىلى سىردىڭ سۋى قاتتى تاسىپ، ٴتالىمباق اۋماعىن سۋ باستى. بار بۇعىنى شىمكەنت زووباعىنا الىپ كەتتى. ەكى جىل سوندا تۇردى. مەن دە بىرگە بارىپ، زووباقتا دا ولاردىڭ جەم-شوبىن بەرىپ، كۇتىمىن جاسادىم. تەك 2007 جىلى بۇعىلاردى قايتادان وسىندا اكەلدىك، - دەيدى بۇعىشى مۇساحان.

زووباقتاعى بۇعىلاردىڭ جاي-كۇيى ناشار بولعان. تار قورشاۋ. قالا شۋى. قالا اۋاسى. تەك تۇقىمباققا اكەلگەننەن كەيىن عانا سىر سۋىنىڭ كەرمارالدارى تابيعي ورتاسىندا كوبەيىپ، سانى مولايا باستادى.

باستاپقى قورشاۋ 2 گەكتار عانا بولعان

- قازاق حالقى بۇعىنىڭ ەركەگىن «بۇعى» دەسە، ۇرعاشىسىن «مارال»، ال ٴتولىن «قودىعا» دەپ اتايدى. بۇلاردىڭ كۇيەك كەزى تامىز سوڭىندا باستالىپ، قازان ورتاسىنا دەيىن جالعاسادى. سول كەزدە اتالىقتارى باقىرعان داۋىس شىعارىپ، ۇرعاشىسىنا تالاسادى. بىر-بىرىمەن ٴسۇزىسىپ، ۇيىرگە كىم يەلىك ەتەتىنىن انىقتايدى. كۇيەك كەزىندە بىر-بىرىمەن سۇزىسەدى. سۇزىسكەندە ٴبىر بىرىنە مۇيىزدەرى كىرىپ كەتەتىن جاعداي بولادى. الدىڭعى جىلى سولاي ولگەن ٴبىر بۇعىنىڭ باسىن كەسىپ الىپ، كەڭسەگە اپارىپ قويدى. سيىر سياقتى عوي. سيىر 9 ايدا تۋسا، بۇلار 8 ايدا، مامىردىڭ سوڭىندا تۋادى. قالىڭ توعاي ىشىنە بارىپ تولدەيدى. كورسەتپەيدى. 7-15 كۇنگە دەيىن جاسىرىپ قويادى. لاعى وتە ادەمى، تەڭبىل-تەڭبىل بولادى. تۋا سالىپ، تەز اياقتانادى. جىلىنا تولدەيتىن انالىق سانى دا ٴارقالاي. بىلتىر 12 باس انالىق تولدەسە، بيىل 9 باس انالىق، ونىڭ بەسەۋى ىشتە، تورتەۋى سىرتتا تولدەدى، - دەيدى بۇعىشى.

مۇنداعى ىشكى قورشاۋ، سىرتقى قورشاۋ ٴبولىپ-جارىپ قاراۋدىڭ ٴمانىسى مىنادا. اۋەل باستا، ياعني 2001 جىلى تۇقىمباق قۇرىلعان كەزدە قورشاۋ اۋماعى 2 گەكتار عانا بولعان. باستاپقى بۇعىلار سول 2 گەكتار قورشاۋدا ۇستالعان. كەيىن 2007 جىلى قورشاۋ اۋماعى 22 گەكتارعا ۇلعايتىلىپ، سول كەزدە 10 بۇعىنى سىرتقا جىبەرەدى. جالپى تۇقىمباق سىرداريا وزەنىنىڭ ىشىنە ەنتەلەي كىرىپ جاتقان 322 گەكتار تۇبەكتە ورنالاسقان. ونىڭ ىشىنەن 22 گەكتارى تۇتاس قورشالسا، سىرتقىسىنىڭ تەك ٴبىر جاق شەتى قورشالىپ، قالعانى داريامەن شەكتەسىپ جاتىر.

- 2007 جىلى الماتىدان 10 بۇعى اكەلىنىپ، ونى اۋەلى سانيتارلىق قورشاۋ ىشىندە ۇستادى. سوسىن ولاردى ىشكى قورشاۋداعى بۇعىلارعا قوسپاي، سىرتقا جىبەردى. ىشكى قورشاۋدا بولەك 17 باس بولدى. مىنە، ٴقازىر ىشكى قورشاۋدا 84 باس، ال سىرتتا 71 باس بۇعى بار. ٴبارى دە سول ىشتەگى 17، سىرتقا جىبەرىلگەن 10 بۇعىدان ٴوسىپ-ونىپ، كوبەيگەن. سىرتتاعىلارىنىڭ كۇيى جاقسى. بۇل ٴوزى تۇبەك جەر. قالتا سياقتى. قالىڭ توعاي. سىرتتاعىلارى سىردىڭ سۋىن ٴىشىپ، جەردەن ٴشوپ جەپ، ەمىن-ەركىن جايىلادى. ال قورشاۋ ىشىندەگىلەرى قورادا قولعا قارايدى. ەكى مەزگىل جەم-شوپ بەرەمىز. تاڭەرتەڭ-كەشكە سۋ قۇيامىز. ىشتەگىلەرىنىڭ اتالىعى كوپ، انالىعى از. قورا ىشىندە تۇرمە سياقتى عوي. ەركىن شاعىلىسپايدى. سودان تەكە كوپ. بيىل مامىردا تۋعانىنىڭ نەشەۋى تەكە ەكەنىن بىلمەيمىز. كەلەسى جىلى ٴمۇيىز شىعىپ باستايدى. سودان انىقتايمىز. ال سىرتتاعىلارىنىڭ انالىعى كوپ. سىرتتا 10 باس انالىق بار. ىشتە 6-7 انالىق بار. «ىشكى قورشاۋداعىلارىنىڭ ٴبىرازىن تاعى دا سىرتقا شىعارامىز» دەپ جاتىر. ول قيىن. بۇعىنى ۇيىقتاتىن دارىمەن اتىپ، سوسىن بارىپ، ۇستايدى. ايتپەسە قيىن. كەزىندە دە سولاي دارىمەن اتىپ، ۇيىقتاتىپ، جاشىكتەرگە سالىپ، اكەلگەن. بۇل جەردى سۋ العاندا زووپارككە دە سولاي الىپ باردى. و جاقتان قايتادان سولاي اكەلدى. ٴبىرازى سول كەزدە ٴولدى. ويتكەنى، ۇيىقتاتىن دارىمەن اتىپ، ۇيىقتاتىپ، جاشىككە سالادى. سول كەزدە دوزاسى كوپ بولعانى، ٴولىپ قالدى. اكەلەردە تاعى سولاي ٴولدى. دوزاسى كوپ بولىپ كەتكەن. ونداي شىعىن بولادى عوي. ەگەر دوزاسى جەتپەسە، قۇلامايدى. ۇيىقتاتىپ، 15-20 مينۋتتا ۇستاپ، جاشىككە سالىپ ۇلگەرمەسەڭ، تۇرىپ كەتەدى، - دەيدى مۇساحان.

«وڭايلىقپەن اۋىرمايدى. اۋىرسا – تۇرمايدى»

اۋەلدە ٴبىرازى قورشاۋعا ۇيرەنبەي، بارىپ سىمتورعا سوقتىعىسىپ، جەم-سۋعا كەلمەي، ٴبىراز ۋاقىت جاتسىنعان ەكەن. كەيىن ۇيرەنىپ، ەندى مىنە وسىندا تۋىپ-وسكەندەرى جەرگىلىكتى تۇرعىنىنا اينالعان.

- بۇرىن الىستان كورسە، قاشاتىن. ٴقازىر ۇيرەنىپ، جاقىندايدى. اراسىندا بۇرىننان جۇرگەن انالىقتارى بار. الدىن 2 گەكتار قورشاۋ كەزىندە ۇستاپ، ٴوزىم ەن سالعان ەكى-ۇشەۋى بار. سول كەزدە ۇستاپ، ۇرعاشى نە ەركەگىن انىقتاپ بەرەتىنبىز. ٴقازىر 22 گەكتاردان ۇستاي المايسىڭ. تىم بيىككە، جىلدامدىعىن ۇدەتىپ كەلىپ، 4-5 مەترگە سەكىرەدى. توتەنشە جاعداي بولماسا، اۋىرمايدى. كۇيەك كەزىندە كۇش الۋى ٴۇشىن دارۋمەندەر، بالىق مايى، تاعى باسقا ٴدارى بەرىلەدى. ولگەنىن باۋىزدامايمىز. ۆەتەرينار دارىگەردەن قۇرالعان كوميسسيا بار. سولار تەكسەرەدى. ٴومىر ٴسۇرۋ ۇزاقتىعى – 16-17 جىل. سوسىن قارتايىپ ولەدى. كۇنىنە ٴبىر ادام كىرىپ-شىعا بەرسە، سوعان ۇيرەنەدى. وڭايلىقپەن اۋىرمايدى. اۋىرسا، قايتا تۇرمايدى. اۋىرسا، مال دارىگەرىنە ايتامىز. كوميسسيا تەكسەرەدى. باۋىزدامايمىز. كورەدى. سويادى. ىشەك-قارنىن الادى. اناليزگە اپارىپ، تەكسەرەدى. سوسىن كومىپ تاستايمىز. اتالىقتارى ادامعا ايبات قىلادى. شابۋىلدامايدى. الىستان ٴتىسىن قايراپ تۇرادى. سىرتتاعىلارىنىڭ دەنە ٴبىتىمى ٴىرى، ٴارى كۇشتىرەك بولادى. وزىنشە ٴجۇرىپ جايىلادى. تۇستەرى دە باسقاشا. سىرتقا شىعارسا، تابيعاتقا ەركىن بەيىمدەلەدى. باسقا جاققا اۋىپ كەتكەنىمەن دە كۇيەك كەزىندە، قىستا قايتىپ كەلەدى. مىنا تۇبەكتىڭ اياعىندا داريا اعىپ جاتىر. ودان قالاي بولسا سولاي ٴوتىپ كەتەدى، - دەدى مۇساحان بۇعىشى.

بۇرىن دا بۇعىلار بولعان. اتىپ تاۋىسقان

وڭىرلىك پاركتەگى نەگىزگى مىندەتتىڭ ٴبىرى: ول – جان-جانۋارلاردى سۇعاناق قول براكونەرلەردەن قورعاۋ. سىرداريا جاعاسىنداعى توعايدى وتكەن عاسىردىڭ ورتا تۇسىنا دەيىن بۇقار بۇعىلارى ەمىن-ەركىن جايلاعان. كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا، وسى سىر بويىنداعى توعاي اراسىن مەكەن ەتكەن بۇقار بۇعىلارىنىڭ ەڭ سوڭعىسىن 1956-57 جىلى اتىپ العان. سودان بەرى بۇل وڭىردە بۇقار بۇعىسى جوق ەدى. تەك تۇقىمباق قۇرىلعانىنان كەيىن قايتا پايدا بولدى. قازىرگى تاڭدا بۇقار بۇعىسى قازاقستاننىڭ جانە حالىقارالىق تابيعات قورعاۋ وداعىنىڭ قىزىل كىتاپتارىنا ەنىپ، قورعاۋعا الىنعان. پارك اۋماعىندا بۇقار بۇعىلارى مەن ودان دا باسقا تىرشىلىك يەلەرىنىڭ قالاي قورعالاتىنى تۋرالى «سىرداريا-تۇركىستان» ٴموتپ تۇركىستان فيليالىنىڭ اڭ قورعاۋ ينجەنەرى كوشەرباي مولداليەۆ بىلاي باياندايدى.

- وسىندا كەلىپ، جۇمىس ىستەگەنىمە 12 جىلدان استى. توعايدا توراڭعى، جيدە، جىڭعىل، وزەنگە جاقىن ەشكىتال وسەدى. قىرعاۋىل بار، قابان، بۇعىلارىمىز بار. بارلىعىن براكونەرلەردەن قورعايمىز. سىرتقا، تۇبەككە شىعارعان بۇعىلار سوناۋ ارال، جاڭاقورعان جەرىنە دەيىن بارىپ، قايتادى. كۇيى جاقسى. سونداعى ينسپەكتورلارعا دايىندادىق. ٴقازىر بۇعىلاردى ەشكىم اتپايدى. سىرتتاعىلاردى اتۋ دا قيىن. وتە ساق جانۋار. ٴبىر جىلت ەتىپ كورىنەدى دە جوق بولىپ، قالىڭعا سۇڭگىپ كەتەدى. 2-3 جاستان باستاپ جىنىستىق جەتىلەدى. كۇيەك باستالعاندا سىرتتاعىلارى وسىندا كەلەدى. اقىرادى، باقىرادى. ٴبىرىن-بىرى ىزدەيدى. مىنا قورشاۋدىڭ سىرت جاعىندا تۇرىپ، ىشتەگىلەرمەن سۇزىسەدى. سول كەزدە قورشاۋدى بۇزىپ، تەسەدى. سىمتوردى جىرتىپ جىبەرەدى. باسقا سىمتور اكەلىپ، قايتا قۇرامىز. ودان بولەك ىشتەگىسى دە سىرتتاعىسى دا ٴوزارا مىقتىنى انىقتاپ، قاتتى سۇزىسەدى. جەڭگەنى، ۇيىرگە قوجايىن بولادى. يت-قۇسقا وڭايلىقپەن الدىرمايدى. بۇتا-بۇتا، شەڭگەل-شەڭگەل ۇستىنەن سەكىرىپ كەتە بەرەدى. مۇندا قاسقىر، ٴشيبورى مەكەن ەتەدى. مۇيىزدەرى قايراتتى. ٴسۇزىسىپ، ٴبىرىن بىرىنە ٴمۇيىزىن قارنىنا تىعىپ الماسا، بىلاي ولمەيدى. بۇرىن سونداي وقيعالار بولدى. سىرتقى قورشاۋدا جۇرگەنىن ساناعانىمىزدا 71 دەپ وتىرمىز. gps چيپ ورناتپاعانبىز. سىرتتا دا استاۋ بار. سىرتتاعىلارى سوندا جەم جەۋگە كەلەدى. كوك ٴشوپ بار كەزدە كەلمەيدى. ىشتەگىلەرىنە ٴشوپ بەرەمىز. 22 گەكتار بولعانىمەن جەردەگى ٴشوپتى اياعىمەن تاپتايدى. سوندىقتان نە كەڭەيتۋ كەرەك، نە اتالىقتارىن سىرتقا شىعارۋ كەرەك. سوندا قورشاۋ ٴىشى كەڭەيەدى. بۇعىلار قىزىل ميا، قامىس جەيدى. ىشتەگىلەرىنە سۋدى قۇدىقتان تارتىپ بەرىپ جاتىر. سول ىشكى قورشاۋدىڭ ٴبىر بولىگىن دارياعا كىرگىزسە، ٴجون ەدى. سوندا بۇعىلار شومىلادى. داريانىڭ سۋىن ىشەدى. قورشاۋ شەتىن دارياعا قوسۋعا ۇسىنىستار جاسالىپ جاتىر. ال قاباندار توعايدا، قالىڭ ىشىندە جۇرەدى. قىرعاۋىل باعاتىن تۇقىمباعىمىزعا 13 باس قىرعاۋىل اكەلگەنبىز. ٴبىرازى بيىل بالاپان باستى. كەلەر جىلى تاعى كوبەيتەمىز. كوكتەمدە سىردىڭ سۋى تاسيدى. ٴبىراق، مىنا ىشكى قورشاۋعا جەتپەيدى. كەزىندە سۋ تاسىعاندا ىشكى قورشاۋداعى استاۋلار تۇرعان ٴدوڭدى قولدان جاسادىق. بۇل تۇبەككە جاقىن ماڭدا ەل جوق. ەڭ جاقىنى قىزىلشارۋا دەگەن اۋىل، - دەيدى كوشەرباي مولداليەۆ.

ارىس وزەنى بويىنان تاعى ٴبىر تۇقىمباق سالىنىپ جاتىر

وڭىرلىك پاركتىڭ سىرداريا، تۇركىستان جانە بورالداي اتتى ٴۇش فيليالى بار. سول فيليالدىڭ بارلىعىندا 230 ادام قىزمەت ەتەدى. ال تۇركىستان فيليالىنىڭ بۇقار بۇعىسى تۇقىمباعىندا ٴۇش ادام: ٴبىر بۇعىشى، ەكى كومەكشىسى جۇمىس ىستەيدى. بۇعان قوسا فيليال تاراپىنان تۇقىمباقتاعى جانۋارلاردى باقىلايتىن مال دارىگەرى بار. «سىرداريا-تۇركىستان» ٴموتپ جانۋارلار الەمىن قورعاۋ ٴبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى مەيرامبەك وپابەكتىڭ ايتۋىنشا، الدا ىشكى قورشاۋداعى بۇعىلاردىڭ ٴبىر بولىگىن ارىس وزەنى جاعاسىنان سالىنعان تۇقىمباققا جىبەرۋ جوسپارلانىپ وتىر.

- بىلتىر وڭىرلىك پارك اۋماعىندا تاعى ٴۇش تۇقىمباق قولدانىسقا بەرىلدى. سونىڭ ٴبىرىنشىسى – سىرداريا فيليالى اۋماعىنان، ارىس وزەنى بويىندا 10 گەكتار اۋماققا تۇقىمباق سالىندى. وسى جاقتان 10 بۇقار بۇعىسىن سوندا كوشىرۋ جوسپارلانعان. ويتكەنى، ٴبىر گەكتارعا ارنايى بەكىتىلگەن راسيون بار. ٴبىر گەكتارعا 3 بۇعىدان بەلگىلەنگەن. ەندى قورشاۋداعى بۇعىلاردىڭ ٴبىراز بولىگىن سىرداريا تۇقىمباعىنا اۋىستىرامىز. ەكىنشىسى، ٴسىبىر ەلىگى تۇقىمباعى. ول دا سىرداريا فيليالىندا ارىس وزەنى جاڭاسىنان سالىنعان. و جاققا ٴسىبىر ەلىگىن الماتىدان، ىلە الاتاۋىنان اكەلەمىز. بۇل ٴۇشىن ارنايى ۇسىنىس ازىرلەپ، جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ كوميتەتىنە جولدادىق. ٴۇشىنشىسى، قىرعاۋىل تۇقىمباعى. ول قىزىلشارۋا ماڭىندا ورنالاسقان. ٴقازىر وندا 32 قىرعاۋىل بار. قىرعاۋىل سانىن 1000 باسقا جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز، - دەيدى مەيرامبەك وپابەك.

ٴبىر بۇعىنىڭ قۇنى – 1،5 ملن تەڭگە

تۇقىمباقتاعى بۇعىلاردىڭ نارىقتىق قۇنى ازىرگە بەلگىلەنبەگەن. مۇنىڭ دا ٴوز سەبەبى بار ەكەن.

- بۇعىلاردىڭ نارىقتىق قۇنىن ازىرگە ناقتى بەلگىلەمەدىك. كەلەر جىلى ٴبىر باس بۇقار بۇعىسىنىڭ نارىقتىق قۇنىن 1 500 000 تەڭگە دەپ بەلگىلەۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇعىلاردى سىرتقا بەرمەيمىز، ويتكەنى باس سانىن ٴالى دە كوبەيتپەكپىز. الدا 1000 باسقا جەتكىزۋ جوسپارلانعان. سول جوسپارعا ساي جۇمىس ىستەپ كەلەمىز. بۇعان دەيىن قالالىق زووپارك سۇراتقان. بەرمەدىك. بۇعىلارعا gps چيپ ورناتۋ جاعى قاراستىرىلىپ جاتىر. بۇعان دەيىن براكونەرلەردىڭ بۇقار بۇعىسىن اۋلاۋ ارەكەتتەرى كەزدەسپەدى. ٴمۇيىزىنىڭ ەمدىك قاسيەتى جوق ەكەنى زەرتحانالىق تەكسەرۋ بارىسىندا دالەلدەندى. ٴبارى دە باسشىلىق تاراپىنان قاتاڭ قاداعالانادى. تۇقىمباقتاعى بۇعىلار ٴقازىر از دا بولسا ادامعا ۇيرەنگەن. بۇرىن اۋەدەن كۆادروكوپتەرمەن ٴتۇسىرۋ قيىن بولاتىن. ٴقازىر وڭايلادى. ۇركىپ قاشا بەرمەيدى، - دەيدى مەيرامبەك وپابەك.

تۇقىمباققا اپاراتىن 9 شاقىرىم جول سالىنادى

بۇقار بۇعىلارى تۇقىمباعى تۋرالى ەستىگەن كوپتىڭ ٴبارىن بولماسا دا، ٴبىرازىن سوندا قالاي جەتۋگە بولاتىنى قىزىقتىرادى. تۇركىستاننان 32 شاقىرىم قاشىقتاعى تۇقىمباققا جەتۋ وڭاي ەمەس. جارتى جولعا اسفالت تۇرماق تاس تا توسەلمەگەن. سور باسقان توعاي اراسىنان تۇقىمباقتى تابۋ قيىن. جولباسشىسىز كەلگەنى تابا الماي قايتۋى دا ابدەن مۇمكىن. مەيرامبەك وپابەكتىڭ ايتۋىنشا، مۇندا بۇقار بۇعىلارى بار ەكەنىن كوبىسى بەرمەيدى. كەلەتىندەر دە از. بۇعان تۇقىمباققا اپاراتىن جولدىڭ ناشار ەكەنى دە سەبەپ. وسى ورايدا تۇقىمباققا تۋريست تارتۋ ٴۇشىن نە ىستەلەتىنىن «سىرداريا-تۇركىستان» ٴموتپ تۋريزم ٴبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى عاني نازاربەك ايتىپ بەردى.

- پارك اۋماعىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتامىز. كەلەسى جىلى قىزىلشارۋا ەلدىمەكەنىنەن «بۇقار بۇعىسى تۇقىمباعىنا» اپاراتىن 9 شاقىرىم جولعا اسفالت توسەۋ جوسپارلانعان. ٴسويتىپ، بۇقارا مەن تۋريستىك ۇيىمدار اراسىندا وڭىرلىك پاركتە بۇقار بۇعىلارى مەكەندەيتىنىن ناسيحاتتايمىز. سىردىڭ سۋى ۇنەمى تولىپ تۇرمايدى. جاز-كۇز مەزگىلدەرىندە جولاۋشىلار قايىعىن جۇرگىزۋ ٴقاۋىپتى. سوندىقتان سۋ جولدارىمەن تۋريست اپارۋ قيىن. ال «سىرداريا-تۇركىستان» مەملەكەتتىك وڭىرلىك تابيعي پاركىنە، سونىڭ ىشىندە بۇقار بۇعىلارىن كورۋگە كەلگىسى كەلەتىن ازاماتتار پارك اكىمشىلىگىنە حابارلاسۋىنا بولادى. بارلىق مالىمەتتى وڭىرلىك پاركتىڭ www.stgrpp.kz سايتىنان بىلە الادى. وڭىرلىك پارك اۋماعىنا كىرۋ اقىسى – 442 تەڭگە. وقۋشىلارعا 50% ستۋدەنتتەرگە 25 % جەڭىلدىك بار. كولىك قاجەت بولسا، ونى جالداۋ اقىسى ادام سانىنا بايلانىستى بەلگىلەنەدى. ٴبىر ادامعا شامامەن 1000-5000 تەڭگە ارالىعىندا تۋرا كەلەدى،-دەيدى تۋريزم مامانى عاني نازاربەك.

العاش اكەلىنگەن ٴۇش بۇعى: داستان، اراي، ٴمولدىر

اڭگىمەمىزدىڭ سوڭىنا قاراي بۇعىلاردى اتىن اتاپ شاقىرۋ ٴۇشىن ولارعا ات بەرگەن-بەرمەگەنىن دە سۇرادىم. سويتسەم، بۇرىن بۇعىلارعا ات بەرگەن ەكەن.

- ەڭ اۋەلى زووپاركتەن ٴۇش باس بۇعى اكەلگەنىن ايتتىم عوي. سول ۇشەۋى ات قويدىم. ەركەگىنە داستان، ەكى ۇرعاشىسىنا ٴمولدىر، اراي دەپ ات بەردىم. بىرەۋى بالامنىڭ، ەكەۋى نەمەرەلەرىمنىڭ ەسىمدەرى. ابدەن قولعا ۇيرەنگەن جۋاس بۇعىلار ەدى. قولىمنان پەچەنە بەرسەم، كەلىپ جەي بەرەتىن. ولار ٴقازىر جوق. قارتايىپ، ٴولدى. مىنا قازىرگى بۇعىلار سول ۇشەۋى جانە ەلباسى سىيلاعاندارىنان كوبەيدى عوي. باس سانى مولايعان سوڭ مەن دە ات بەرۋدى قويدىم، - دەيدى بۇعىشى.

مىنەكي، ەل اراسىندا «توعاي بۇعىسى» دەپ تە اتالاتىن بۇقار بۇعىلارى تىرشىلىك ەتەدى. بۇل جەر ولاردىڭ بايىرعى قونىسى. ٴوز مەكەنى. ەندەميك جانۋارى. كەزىندە سىرداريا مەن ٴامۋداريا جاعاسىندا مىڭداپ جايىلعان بۇقار بۇعىلارى جونىندە تەك اڭىز عانا قالعان.

ٴقازىر ادام بالاسى كەزىندە ٴوزى جويعان جاراتىلىستى ەندى قايتا ٴوزى قالپىنا كەلتىرۋگە تىرىسىپ جاتىر. بۇل ىستە مۇساحان بۇعىشىنىڭ دا ۇلەسى زور. ٴۇشىنشى مىڭجىلدىقتاعى بۇعىتۇبەكتى بۇقار بۇعىلارىنىڭ تابيعاتپەن بىتە قايناسىپ كوبەيىپ كەلە جاتقانىنا ٴوزى كۋا. وتكەن ناۋرىزدا 60 جاسقا تولعان ازامات مۇندا قىزىلوردا وبلىسىنان كوشىپ كەلگەن. بالالارى وسىندا ەسەيىپ، الىسقا كەتپەي، اكەسىنىڭ جولىن جالعاعان. تۇقىمباقتاعى بۇعىشىنىڭ قوس كومەكشىسىنە اينالعان.

- 2001 جىلدان بەرى وتباسىمىزبەن وسىندامىز. جالعىز ٴۇي تۇرامىز. ۆاگون بار. جاۋىن-شاشىن، قىس اۋاسىندا قيىن. قالاعا قاتىناس ناشارلايدى. سور توپىراق جول باتپاققا اينالادى. جازدا از دا بولسا تۋريستەر، وقۋشىلار كەلەدى. كەلۋشىلەردى كىرگىزىپ، كورسەتەمىز. ارنايى قونا جاتۋعا ارنالعان ۇيشىك سالىپ قويعان. جاتىن ورىن الاتىن بولسا، سونى جالعا الىپ، جاتادى، - دەيدى بۇعىشى.

40 مىڭ تەڭگە شاماسىندا ايلىق الادى. از. دەسە دە سونى قاناعات ەتەدى.

زەينەتكە شىققان سوڭ بۇعىشى كاسىبىمدى بالالارىما قالدىرامىن. ەكى بالام كومەكشىم. ٴبىزدىڭ ماقسات – بۇعىلاردى وسىندا جەرسىندىرىپ، ەركىن تابيعاتقا شىعارۋ. سانىن كوبەيتۋ. كەزىندەگى ٴۇيىر-ۇيىر جايلاعان باس سانىن قالپىنا كەلتىرۋ، - دەيدى مۇساحان بۇعىشى.

فوتولار: اۆتور


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي