BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

ساكەن – ۇلتتىڭ جاۋى ەمەس!

ساكەنتانۋشى-عالىم تۇرسىنبەك كاكىش ۇلى جۇيەلى جان-جاقتى زەرتتەپ، جيناقتاپ، مۋزەي قورىنا 100-دەن اسا قۇجات وتكىزدى. زيالىلارىمىزعا ايتىلىپ، جازىلىپ جاتقان جايتتارعا كوزى تىرىسىندە ايتىپ، جازىپ كەتكەن قولجازبالارى نەگىزىندە جانە مۋزەيدەگى فاكتىگە نەگىزدەلگەن قۇجاتتاردى سويلەتۋدى ٴجون كوردىم. زەرتتەۋشى قاۋىم بىلگەنمەن، قاراپايىم حالىققا تۇسىنىكتى بولسىن.

ساكەنگە جابىلعان ورىنسىز جالالار حاقىندا

ساكەن سەيفۋللين!

وسى اياۋلى تۇلعامىز – قازاقتىڭ تراگەديالى پەرزەنتى. نوقتالى ٴومىردىڭ كەر ارقانىن ٴۇزىپ شىعىپ، ٴوزى سۇيگەن قىزىل ۇكىمەتتىڭ قولىنان مەرت بولعان، تاعدىردىڭ قۇيقالى بار ازابىن ٴوز زامانداستارى سىقىلدى تەڭ تارتقان ازاماتتىڭ ارامىزدان وتكەنىنە 80 جىل بولسا دا، ونىڭ تۇلعاسىن كۇستانالاۋعا، قارالاۋعا دەگەن نيەت باسىلار ەمەس. ٴسوزدىڭ اقيقاتىن ايتساق، ساكەن سەيفۋللين – قازاق دەگەندە ىشەر اسىن جەرگە قوياتىن ازامات ەدى عوي. ونىڭ قازاق ەلى ٴۇشىن جاساعان ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. ساكەنتانۋشى-عالىم تۇرسىنبەك كاكىش ۇلى جۇيەلى جان-جاقتى زەرتتەپ، جيناقتاپ، مۋزەي قورىنا 100-دەن اسا قۇجات وتكىزدى. زيالىلارىمىزعا ايتىلىپ، جازىلىپ جاتقان جايتتارعا كوزى تىرىسىندە ايتىپ، جازىپ كەتكەن قولجازبالارى نەگىزىندە جانە مۋزەيدەگى فاكتىگە نەگىزدەلگەن قۇجاتتاردى سويلەتۋدى ٴجون كوردىم. زەرتتەۋشى قاۋىم بىلگەنمەن، قاراپايىم حالىققا تۇسىنىكتى بولسىن.

«قىپ-قىزىل كوممۋنيست بولعان ساكەن قاي جەردە، قاشان ٴوز ۇلتىنا، قازاققا جانى اشىپتى، ۇلتجاندىلىعىن كورسەتىپتى، جىلىكتىڭ مايلى باسىن ينتەرناسيوناليزم تۋى استىندا وتىرىپ قالاي ىڭعايلاپتى» دەگەنگە كەلەر بولساق، ساكەن ىڭعايى كەلگەن تۇستا قازاققا بۇرا بىلگەندىگىن تالاي ٴىس-قيمىلىنان انىق كورەمىز. «ويپىرماي»، قۋ نەپ، قويدىڭ عوي جەپ» دەپ جاڭا ەكونوميكا ساياساتىنا قارسى شىعۋى جالپىلىق سيپاتتا بولسا، وندا جەر-جەردەگى مەكەمەلەر ٴھام قازاقستاننىڭ باس مەكەمەلەرى قولىنداعى بارلىق قاراجاتتىڭ قاق جارتىسىن /50 پروسەنتىن/ وقۋ ىسىنە جۇمساۋ كەرەك!» دەپ بۇيرىق بەرۋى، پارتيا مەن وكىمەت تۇلان تۇتىپ جاتقاندا احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ەلۋ جىلدىعىنىڭ سالتاناتتى جينالىسىن ٴوزى اشىپ، ەكى ماقالا جازۋى، «الاش كوسەمىن ارداقتاپ جاتىرسىڭ» دەپ اسىرە توڭكەرىسشىلدەردىڭ شاپتىققاندارىنا پىسقىرىپ تا قاراماي، «احمەت بايتۇرسىن ۇلى ۇلتىن شىن سۇيەتىن، شىن ۇلتشىل» دەپ گازەتكە جازىپ، قۇرمەت كورسەتۋىنىڭ ٴوزى ساكەننىڭ تۇپكى پيعىلىنانا حابار بەرسە كەرەك»... مەملەكەت بيلىگى قولىنا تيگەندە 1923 جىلى 15 اقپاندا «قازاقتى قازاق دەيىك، قاتەنى تۇزەتەيىك» دەپ ماقالا جازدى.«باسقا جۇرتتان بۇرىن ٴوزىمىزدى ٴوزىمىز «كيرگيز» دەيمىز. بۇل ٴبىزدىڭ السىزدىگىمىزدى كورسەتەدى» دەپ الادى دا، قازاقستان ورتالىق وكىمەتى «كيرگيز» دەگەندى قويىپ، «قازاق» دەگەن ەسىمدى قولدانۋ كەرەك دەپ ۇسىنىس جاساپتى. قازاق تىلىندە جازىلعان ويلار رەسپۋبليكانىڭ باسشىلارىنا قالاي اۋدارىلىپ جەتكىزىلگەنىن قۇداي ٴبىلسىن، ۇكىمەت باسشىلىعىنىڭ ۇسىنىسىنا دەرەۋ قۇلاق اسقان پارتيا، كەڭەس ورگاندارى بولماي، ايتەۋىر ورتا ازياداعى جەر ٴبولىنىسىنىڭ دۇمپۋىمەن 1925 جىلدىڭ جازىندا، y سەزدە ارەڭ دەگەندە تاريحي اتىمىزعا يە بولدىق-اۋ. سونى كوتەرگەن ساكەننەن باسقا كىم بولدى وسى كەزدە؟ بىرەۋدىڭ ەڭبەگىن بىرەۋگە ويلانباي، بىلمەي تاڭا سالاتىنداردىڭ وسىدان حابارى بار ما ەكەن؟»... 1923 جىلى 9 ماۋسىمدا «كەڭسە ىستەرىن قازاق تىلىندە جۇرگىزۋ كەرەك» دەگەن اتاقتى ماقالاسى جاريالاندى... 1923 جىلدىڭ 22 قاراشاسىندا ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ دەكتەرىن قابىلداتتى. كەڭسەدەگى ىستەردى قازاق تىلىندە 1924 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستالاتىن بولدى. سوۆناركوم تاراپىنان بۇيرىق بەرىپ، قولىنان كەلگەننىڭ ٴبارىن جاسادى... ساكەننەن كەيىن ۇكىمەت باسىنا كەلگەن ن.نۇرماقوۆ تۇسىندا مەكەمەلەردى جەرگىلىكتەندىرۋ ناۋقانى جايىنداعى از-مۇز تالپىنىس اشتىق الەگىنە ۇشىرادى... دەپ جازادى (تۇرسىنبەك كاكىش ۇلى. «اڭىز ادام»، 2015جىلى مامىر)

ەكىنشى ٴبىر جالا، «ساكەن كەڭەس وداعىنىڭ ۇلتسىزداندىرۋ يدەولوگياسى مەن ساياسي تەررورىنان قازاق حالقىن ساقتاندىرعان الاش ازاماتتارىنىڭ جازعان ەڭبەكتەرىن ورتەپ، وقۋ باعدارلاماسىنان الىپ تاستادى»-دەگەنگە كەلەر بولساق، مۇلدەم شىندىققا جاناسپايدى. بۇل جەردە قۇجاتتاردى سويلەتەيىك; س.سەيفۋلليندى تولعاندىرعان كوپ ماسەلەلەردىڭ ٴبىرى دە، بىرەگەيى قازاق ادەبيەتىنىڭ ماسەلەسى، وقۋلىقتىڭ جەتىسپەۋشىلىگى. جازىلعان ادەبيەتتەردىڭ كوركەمدىك جايى، قوعامداعى وزەكتىلىگى بولاتىن. وسى ماسەلە جونىندە، كەلەسى دەرەكتەن كوز جەتكىزۋگە بولادى; 1922-1928 جىلداردا ٴبىراز ەڭبەكتەردىڭ باسپادان شىعۋىنا ٴوزى ۇيتقى بولدى. قازاق ادەبيەتىنە بايلانىستى وقۋلىقتاردى، وقۋ ادىستەمەلىك قۇرالدار جاساۋ بارىسىندا ۇلكەن ەڭبەك ەتتى. ومبى مۇراعاتىنان الىنعان مىنا قۇجاتتا س.سەيفۋلليننىڭ جەتەكشىلىگىمەن باسپادان شىققان وقۋلىقتار دەگەن ٴتىزىم كورسەتىلگەن. اتاپ ايتساق، تىزىمدە احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ «قىرعىز ٴاليپبيىن ۇيرەنۋدەگى ادىستەمەلىك نۇسقا»، «ٴالىپبي»، 1 جانە 5 باسىم، «ٴتىل قۇرال» ٴ1-بولىم(فونەتيكا)، 2 ٴبولىم (ەتيمولوگيا)، 3 ٴبولىم (سينتاكسيس) وقۋلىعىنان باستاپ، م.اۋەزوۆ «قورعانسىزدىڭ كۇنى»، «ەڭلىك-كەبەك»، ج.ايماۋىتوۆ «بالقيا»، م.جۇمابايەۆ «پەداگوگيكا» 1-باسىلىم، سترۋمينسكيي «اعارتۋ سالاسىنا ارنالعان» تاعى باسقا اۆتورلار ەڭبەكتەرى ەنگەن. ول كەزدە «كيرگيز» دەپ اتالعاندىقتان ۇلتىمىزدىڭ اتاۋى، ارحيۆ دەرەكتەرىندە سول اتاۋمەن ساقتالعان( 47 ەڭبەك كيرگيز تىلىندە دەپ كورسەتىلگەن). بۇل ەڭبەكتەر وقۋ-اعارتۋ سالاسىن دامىتۋدا قوسقان ۇلەسىنىڭ ٴبىر مىسالى عانا. تىزىممەن تولىق جانە باسقا دا عىلىمي ەڭبەكتەرى جايلى استانا قالاسىنداعى س.سەيفۋللين مۋزەيىنىڭ پەداگوگيكا زالىنان جانە مۋزەي قورىنان تابۋعا بولادى.

1929 جىلى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنە (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى) قازاق حالقىنىڭ اۋىز جانە جازبا ادەبيەتى ۇلگىلەرىن جيناۋعا قول ۇشىن بەرۋ جونىندە حالىققا جولداۋ جىبەرەدى. جينالعان ماتەريالدار ناتيجەسىندە، قىزىلوردا قالاسىندا س.سەيفۋللين، ٴى.جانسۇگىروۆ، ٴا.مامەتوۆا، ب.مايلين اۆتورلىعىمەن «ادەبيەت تانۋ وقۋ قۇرالى» اتتى 5 سىنىپ وقۋشىلارىنا ارنالعان وقۋلىق-حرەستوماتيا جارىق كورەدى. وقۋلىق التى بولىمنەن تۇردى. 30 دانا بولىپ شىققان.

وقۋ ورىندارىنىڭ جاتاقحاناسىنا بارىپ، ىشەتىن تاعامدارىنىڭ قۇنارلىلىعىنا دەيىن قاداعالاعان. ماسكەۋگە، پەتەربورعا قازاق جاستارىن جىبەرتىپ، قارجىلاي كومەك كورسەتىپ وتىرعان.وعان س.سەيفۋلليننىڭ ٴوز ٴسوزىن كەلتىرەيىن:« ەلدىڭ اتقا مىنگەن باستىقتارى وقۋ ىسىنە قاراماي كەتسە، ەل بالالارى وقۋسىز جۇرسە، اتقا مىنگەن ەل ادامدارىنىڭ موينىنا قازاقتىڭ كەلەشەك جاس بۋىننىڭ مىڭ لاعنەتى ارتىلادى. كوڭىلىندە ازىراق ادامدىقتىڭ ساڭلاۋى بار ٴار قازاقتىڭ، ٴار ازاماتتىڭ ٴبىر كوزى وقۋ ىسىندە بولىپ، سوعان قولىنان كەلگەن جاردەمىن تيگىزىپ وتىرۋى موينىنا ارتىلعان زور پارىز.ىسىڭمەن، كۇشىڭمەن، تىلىڭمەن بولسا دا وقۋ ىسىنە جاردەم قىلماساڭ، كەيىنگى جاس بۋىننىڭ قولى جاعاڭدا كەتەدى». «ەڭبەكشى قازاق» گازەتى، 1923 جىل.

«1938 جىلى 18 عينۋاردا تۇرمەدە وتىرىپ، الاشورداشىلارعا قارسى ولەڭ جازعان» دەگەن جالا تاعى بار، بۇل كەزدى تاريحقا ۇڭىلسەك، ارحيۆ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك، تۇرمەدە بولعان. قاپاستا جاتىپ كورگەن قياناتى جايلى نكۆد قۇجاتتارى ارقىلى فاكتىمەن زەرتتەۋشى امانتاي كاكەن اعامىز جازعان. ەڭ سوڭعى تۇرمەدەگى كەزدەسۋىندە جۇبايى گۇلباھرام اپاي ٴتىپتى تانىماي قالعان. وسىنداي كۇي كەشىپ جاتقاندا كەزىندە ولەڭ جازدى دەپ ايىپتاۋ، قيسىنعا كەلمەيدى.

گازەتتەردە جاريالانعان «ستالينگە حاتى» جونىندە، انىق-قانىعىن انىقتاپ الماي، پىكىر ايتۋدان اۋلاق بولايىق. مۇراجاي قورىندا بۇل حاتتىڭ كوشىرمەسى بار، 1989 جىلدان بەرى ساقتالعان. حات ماشينكادا باسىلعان، وندا ساكەن سەيفۋلليننىڭ ەشقانداي ٴمورى، قولتاڭباسى جوق. مۋزەي قىزمەتكەرى رەتىندە ويىم، حاتتى قۇجات دەپ قاراستىرۋ قاتە دەپ ويلايمىن.

ساكەن اتامىز اقتاۋدى قاجەت ەتپەيتىن ەرەن تۇلعا. قازاق ەلىنىڭ ەرتەڭى، تاۋەلسىزدىگى ٴۇشىن جانىن پيدا ەتكەن ارىسىمىزدى ورىنسىز كىنالاپ، الدەقاشان سۇيەگى قۋراپ قالعان تۇلعانىڭ قايتا-قايتا قۇلاعىن شۋلاتىپ، ەل اراسىنا، حالىق بىرلىگىنە ىرىتكى سالۋ مۇسىلماندىققا جات، ادامي ەتيكاعا كەلمەيتىن نارسە. اتا-بابامىز باقيلىق بولعان ادامنىڭ ارتىنان تەك جاقسى ٴسوز عانا ايتقان ەمەس پە! ٴارۋاقتى مازالاپ ابىروي تاپپايمىز. ٴسوزىمدى ەلباسىمىز ن.ٴا.نازاربايەۆتىڭ مۋزەيگە كەلىپ قالدىرعان قولتاڭباسىمەن تۇيىندەسەم: «اسىل بابامىز ساكەن سەيفۋلليننىڭ ٴارۋاعى تاۋەلسىز ەلىمىزدى جەلەپ-جەبەپ ٴجۇرسىن».

س.سەيفۋللين مۋزەيىنىڭ

عىلىمي-اعارتۋ

ٴبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى گۇلنازيا يبرايەۆا


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي