BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

گىمىڭگۇل مۇقانتايقىزى: قازاقستان جىلقى شارۋاشىلىعى بويىنشا قىتايدان كوش ىلگەرى ەكسكليۋزيۆ

فوتو: Ержан Жаубай

قىتايدا تۇراتىن قانداسىمىز، سول ەلدە قازاق جىلقىسىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىم، «تارىم» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى گىمىڭگۇل مۇقانتايقىزىمەن اڭگىمەلەسۋدىڭ ٴساتى تۇسكەن ەدى. جىلقىتانۋشى عالىم قىتايداعى قازاق جىلقى تۇقىمدارىنىڭ جاي-كۇيىن، ەكى ەل اراسىنداعى وسى سالا بويىنشا بايلانىس، جىلقى ونىمدەرىن پايدالانۋ جايلى ٴوز ويىن ٴبولىستى، دەپ حابارلايدى baq.kz اقپارات اگەنتتىگى.

- ال، گىمىڭگۇل مۇقانتايقىزى، اتاجۇرتقا قوش كەلىپسىز! اڭگىمەمىزدى قىتايداعى جىلقى شارۋاشىلىعىنان باستاساق...

- بۇل سالا قىتايدا 20 جىلداي كەنجەلەپ قالدى. سەبەبى بۇرىن بۇل سالا ەگىنشىلىكتە، مال شارۋاشىلىعىندا قولدانىلاتىن. سوڭعى كەزدە تەحنيكا قاتتى دامىدى، بارلىعىن اۆتوماتتاندىردى. مال باقساق تا «موتوسيكل-اتپەن» باعاتىن بولدىق. سوندىقتان دا جىلقىنى ٴوسىرۋ، ونى كولىك رەتىندە پايدالانۋ ازايدى. ٴتىپتى، ۋنيۆەرسيتەتتەردە جىلقى شارۋاشىلىعى تۋرالى وقىتۋ دا توقتاپ قالعان ەدى. ٴبىراق تاياۋعى جىلدادان بەرى جىلقى شارۋاشىلىعىن قايتا قولعا الا باستادىق. سەبەبى حالىقتىڭ تۇرمىسى جاقساردى. ىشەر اس، كيەر كيىم مول بولدى، ماشينا-تەحنيكاعا قىزىعۋ توقتادى. ەندى كەرىسىنشە قالتالىلار جىلقىعا قىزىعاتىن بولدى. ولار جىلقى باعىپ، جىلقى ەتىن جەپ، جىلقى ٴسۇتىن ىشكىسى كەلدى. وسىنداي سەبەپتەرمەن قىتايداعى بەيجىڭ، شىنجىن، گۋاڭجۋ، ت.ب. قاتارلى ٴىرى قالالاردا جىلقى شارۋاشىلىعىن دامىتۋ، ونى تۇلىك رەتىندە باعۋ قايتا قولعا الىندى. سونىڭ ارقاسىندا ٴبىر كەزدە شەتەلگە كەتكەن بايلار قايتا كەلىپ، اعىلشىن، اراب جىلقىلارىن مالدانا باستادى. تۇركىمەنستاننان الا الماسا دا قازاقستاننان، وزبەكستاننان احالتەكە اكەلىپ، قىتايدا ٴوسىرۋدى قولعا الدى. بۇل ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعى – سپورت جىلقىلارىن دامىتۋدى قولعا الۋ ەدى. وسى ارقىلى مەملەكەتتىڭ جىلقى شارۋاشىلىعىنا قاتىستى ساياساتىنىڭ وزگەرۋىنە تۇرتكى بولامىز با دەپ ويلاپ ەدى بايلار. ٴبىراق، وعان رۇقسات بەرىلمەگەندى، سول كەزدەردە ٴبىز ولارعا ٴونىمدى جىلقى شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى ۇسىنىپ كوردىك. ياعني، ەت-سۇت باعىتىنداعى جىلقى شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى ايتتىق. دەگەنمەن بۇل قادامىمىز دا ونشا قولداۋ تاپپادى. كوبى تازا قاندى، اسىل تۇقىمدى جىلقىلارمەن عانا اينالىسقىسى كەلدى. عالىمدار بيزنەسمەندەردىڭ بۇل ارەكەتىنىڭ قاتە ەكەنىن سول كەزدە-اق ايتقان ەدى. مىسالى سپورت بولماسا، اعىلشىن، احالتەكە، اراب جىلقىلارعا قىتايدا ٴومىر ٴسۇرۋدىڭ كەرەگى جوق. ول يەسىنە پايدا اكەلە المايدى. كەرىسىنشە شارۋاشىلىققا شىعىن. ٴبىر ٴمىنىس جىلقىسىن قورادا باعۋ ٴۇشىن مولشەرمەن 20 مىڭ ييۋان (1 ملن تەڭگە) كەتەدى. ياعني، ونداي جىلقىنى قاراپايىم حالىق باعا المايدى دەگەن ٴسوز.

- سىزدەردە ايگىلى ىلە جىلقىسى بار ەمەس پە؟

- ٴيا، بىزدەگى ٴبىراز تانىمال بولعان ىلە جىلقىسى. كەيبىر عالىمدار وسى ىلە جىلقىسىن اعىلشىن، اراب، احالتەكەمەن بۋدانداستىرۋ ارقىلى سپورت جىلقىسىن، جۇيرىك تۇقىم شىعارۋدى ۇسىندى. ال، قاراڭىز ەندى، اعىلشىندار قازىرگى تازا قاندى، اسىل تۇقىمدى اعىلشىن جۇيرىكتەرىن 300 جىل بويى سۇرىپتاپ، تۇقىم رەتىندە جەتىلدىرۋ ارقىلى بۇگىنگى كۇنگە جەتكىزدى. ال ٴبىز ونى قۋىپ جەتۋ ٴۇشىن ۇزاق ۋاقىتتىق سەلەكسيا كەرەك. جاپونيادا دا سونداي، ولاردىڭ بايگەلەرىندە دە اعىلشىن جىلقىلارى شاۋىپ ٴجۇر. الەمدى تامساندىرىپ وتىرعان جاپونيا جاڭا جىلقى تۇقىمىن شىعارۋدى بىلمەي وتىرعان جوق، ولار وعان ۋاقىت پەن قارجىنى قۇرتۋدى بەكەرشىلىك دەپ تاپتى. سوندىقتان ٴبىز نە ىستەۋىمىز كەرەك. ٴبىز دە ٴوز قولىمىزدا بار مۇمكىندىكتى، قولىمىزدا بار جىلقىنى جەتىلدرۋدى كوزدەدىك. ٴقازىر قىتايدا كوپتەگەن تۇقىمقورلار بار، اسىرەسە وسىمدىكتەردىڭ، جان-جانۋارلاردىڭ تۇقىمىن ساقتاۋ ٴبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز. بۇل بۇگىن بىزگە كەرەك بولماسا دا، 100 جىل، 1000 جىلدان كەيىن بولاشاق ۇرپاعىمىزعا كەرەك. قورعا ساقتالعان تۇقىم، گەن ٴبىز ٴۇشىن باعا جەتپەس بايلىق. ال وسى بايلىقتى ساقتاپ قالۋ ٴۇشىن ٴبىز ۇكىمەتكە الاقان جايامىز. ٴبىراق مەملەكەت ٴبىزدى ۇنەمى باعىپ وتىرا المايدى عوي. سوندىقتان جىلقى شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىندار ٴوزىن-وزى باعاتىن دەڭگەيگە جەتۋى كەرەك. سوندا عانا مەملەكەت بۇل سالانىڭ ەكونوميكالىق قۇندىلىعىن تۇسىنەتىن بولادى. مەملەكەت ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىن مويىنداعاندا عانا قولداۋ بىلدىرەدى. مىنە، وسىنداي سەبەپتەرمەن مەن ٴوزىم قىتايداعى قازاق جىلقىسىن زەرتتەيمىن. 2010 جىلى قازاقستانداعى قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنەن كانديداتتىق قورعادىم.

- قىتايدا جىلقى ونىمدەرىنە سۇرانىس قالاي؟

- ٴقازىر قىتاي جىلقى سانى بويىنشا امەريكادان كەيىنگى ەكىنشى ورىندا تۇرادى. بالكىم بولاشاقتا ٴبىرىنشى ورىنعا شىعاتىن شىعار. ال قازاقستان جىلقى سانى بويىنشا، مەنىڭ بىلۋىمشە، 9 جانە 10-ورىندا. الايدا، بىزدە جىلقى سانى بولعانىمەن ساپا جوق. سوعان قاراماستان قىتايدا جىلقى ەتىنە دەگەن سۇرانىس جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. ورتالىق قىتايدا تۇراتىن تازا حانزۋ ۇلتىنىڭ ٴوزى ٴقازىر جىلقى ەتىن جەۋدى ۇيرەنە باستادى. بۇرىن ولاردىڭ دارىگەرلىك ۇستانىمىندا جىلقى ەتى پايداسىز تاعام رەتىندە تانىلىپ كەلگەن بولاتىن. ٴبىراق قازىرگى عىلىمي تەحنولوگيانىڭ زەرتتەۋى بويىنشا جىلقى ەتىندە حولەستەريننىڭ تومەندىگى، ونىڭ قۇرامىنداعى قانىقپاعان ماي قىشقىلىنىڭ جوعارىلىعى، ونىڭ ازىقتىق قۇنارلىلىعىنىڭ جوعارى ەكەندىگى جانە جۇرەك-قان تامىرلارىنا تيگىزەر وڭ اسەرىنىڭ كوپ ەكەندىگى انىقتالدى. سوندىقتان دا قىتاي حالقى جىلقى ەتىنە قىزىعىپ وتىر. ەكىنشى جاعىنان قوي، سيىر، دوڭىز بارلىعى دا اۋسىل اۋرۋىمەن اۋىراتىندىقتان، جىلقى ەتىنىڭ قۇندىلعى ٴبىرشاما جوعارى. سونىمەن قاتار، قالتاسىندا اقشاسى بار ادامدار، باسقا ٴتۇرلى تاعامدى جەگىسى كەلەدى، سونىڭ سالدارىنان جىلقى ەتىنە دەگەن سۇرانىس جىل ساناپ كوبەيىپ كەلەدى. بۇل ٴقازىر قىتايداعى سانى ازايعان جىلقى تۇقىمىنا تونگەن ۇلكەن قاتەر دەۋگە بولادى. ۇلكەن بازارلاردا، قاساپحانالاردا سويا بەرسە، جىلقى تاۋسىلاتىنى انىق قوي. مىسالى بۇكىل قىتاي ەلىنىڭ جىلقىسى ەكى-اق جىلعا جەتەدى ەكەن.

- سىزدەردە جىلقىنىڭ قانشا ٴتۇقىم-تۇرى بار؟

- قىتايدا جىلقىنىڭ 26 تۇقىمى بار ەدى. كەيبىرىنىڭ تۇقىمى قۇرىپ كەتتى. ال شۇار-دا ٴتورت جەرگىلىكتى تۇقىم، ەكى بۋدان تۇقىم بار. ٴقازىر سانى ازايىپ كەتكەن جىلقىلاردىڭ قاتارىندا موڭعول جىلقىسى، تيبەت جىلقىسى، باركول جىلقىسى بار. ال قىتايداعى قازاق جىلقى تۇقىمىنىڭ سانى ەداۋىر جاقسى. ازىرگە تۇقىمى ازايعان جىلقىلارعا قىتاي اۋىلشارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنەن ارنايى اقشا ٴبولىپ، تۇقىمنىڭ جويىلىپ كەتۋىنىڭ الدىن الىپ، قورعاپ وتىر. جىلىنا ٴبىر تۇقىمعا 800 مىڭ ييۋان (40 ملن تەڭگە) ٴبولىپ، تۇقىمدى ساقتاپ قالۋعا جاعداي جاساپ وتىر. سونىمەن قاتار، بىزدە جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعىنا نەگىزدەلگەن 5 جىلدىق جوسپار قويىلادى. وتكەن جىلى ون ٴۇشىنشى بەس جىلدىق جوسپاردى قورىتىندىلاۋ بارىسىندا ٴونىمدى جىلقى شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى العا قويدى. ون جىلدىڭ الدىندا قولداماعان سالاعا، ەندى كوڭىل اۋدارىپ وتىر. بۇعان ٴبىرىنشى سەبەپ، سپورت جىلقىسىنىڭ ترانزيتتىك ماسەلەسىنىڭ ٴتيىمدى جولعا قويىلماۋى. سودان بولىپ اسىل تۇقىمدى جىلقىلاردى بەيجىڭ سەكىلدى ۇلكەن قالالاردا بار بولعانى كۇندەلىكتى ٴمىنىس اتى رەتىندە ات ٴمىنۋ كلۋبتارى عانا پايدالاندى. كەرىسىنشە شيڭجاڭ، ىشكى مۇڭعىل سەكىلدى القاپتى جايلاۋى بار، جىلقى وسىرۋگە قولايلى وڭىرلەرگە ٴونىمدى جىلقى تۇقىمىن وسىرۋگە ٴمان بەردى. ٴونىمدى جىلقى شارۋاشىلىنىڭ مىندەتى – ٴسۇتى مەن ەتىنەن جانە بۋاز بيەنىڭ زارىننەن (نەسەبىنەن) ٴونىم وندىرەدى.

- ٴزارىنەن ٴونىم وندىرگەنى قالاي؟

- تاياۋداعى جىلداردان بەرى ىلە وبلىسىنىڭ كۇنەس اۋدانىندا ارنايى وسى سالامەن، ياعني بۋاز بيەنىڭ ٴزارىن جيناۋمەن اينالىساتىن شارۋاشىلىقتار بار. ٴبىر بيە جىلىنا 2-3 مىڭ ييۋان (100-150 مىڭ تەڭگە) كىرىس كىرگىزە الادى. ونسىز دا بوسقا توگىلىپ جاتقان نەسەپتى جيىپ الىپ، ارنايى ورىنعا تاپسىرادى. نەسەپتەن الىنعان گورموندار ارقىلى امەريكادا ايەل ادامداردىڭ قارتايۋىنىڭ الدىن الاتىن ٴدارى جاسالادى. مەنىڭ ەستۋىم بويىنشا 2008 جىلى 1 گرامى 500 ييۋان (25000 تەڭگە) بولاتىن. بۇل دەگەن ٴسوز بۋاز بيەنىڭ نەسەبى التىننان قىمبات دەگەن ٴسوز. ٴيا، نەسەپتەن تاپقان پايدامەن ەشكىم قابىرعاسىن جاپپايدى دەپ ويلاۋلارىڭىزعا بولادى، ٴبىراق تىم بولماسا، كۇندەلىكتى جەم-شوپتىڭ اقشاسىن تابۋعا بولادى عوي. وسى نەگىزدە كۇنەستەگى قازاق جىلقىسىنىڭ سانى 100 مىڭنان استى.

ال سىزدەردە وسىنشاما كوپ جىلقىلارىڭىز بولا تۇرا، ونىڭ ونىمدەرىن كەرەككە جاراتا الماعاندارىڭىزعا قاراپ مەن ويلانىپ قالدىم. ايتپەسە ٴبىز ٴۇشىن ٴبىر شارۋاشىلىقتا، ٴبىر قوجالىقتا مىڭ، ەكى مىڭ جىلقى بولۋ دەگەن تۇسىمىزگە كىرمەگەن ساندار. ٴبىز التاي وڭىرىنەن 200 باس جىلقىسى بار قازاق بايلارىن كورىپ قۋانامىز. ال سىزدەر قولدارىڭىزدا بار ٴونىمدى ۇقساتىپ پايدالانۋدى مەڭگەرمەگەن ەكەنسىزدەر. ٴقازىر قازاقستان، موڭعوليا، قىرعىزستان قاتارلى قوس-قوس جىلقى ۇستاپ وتىرعان ەلدەرگە امەريكا قىزىعا قاراپ وتىر. ەگەر سىزدەر مۇمكىندىك بەرسەڭىزدەر، ولار وزدەرى-اق كەلىپ، سىزدەرگە نەسەپتەن اقشا جاساۋدى ۇيرەتىپ بەرەر ەدى.

- قىتاي جىلقى شارۋاشىلىعىنا كوڭىل بولە باستادى دەپ وتىرسىز عوي، سوندا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ بار ما؟

- ارينە بار. قىتاي جىلقى سانى بويىنشا ەكىنشى ورىندا تۇرعانىمەن، قازاقستانداعىداي ٴبىر ورىنعا جيناقتالماعان. مىسالى قازاقستاننىڭ باتىسىندا عانا 170 مىڭنان استام جىلقى بار ەكەن. جانە باسقا وبلىستاردا دا جىلقى شارۋاشىلىعى جاقسى جولعا قويىلعان. قىتايدا شىڭجاڭ مەن ىشكى موڭعولدا عانا شوعىرلانعان جىلقى بار دا، وزگى وڭىرلەردە شوعىرلانعان جىلقى جوق. قازىرگى ۋاقىتتا قىتاي ەلى جىلقى شارۋاشىلىعىنا قاتتى دەن قويا باستادى. باسقا مال شارۋاشىلىعىن دا قالىس قالدىرعان جوق، ٴبىراق جىلقى مەن تۇيەگە دەگەن سۇرانىستىڭ كۇن ساناپ ارتىپ كەلە جاتقانى انىق. تۇيە شارۋاشىلىعىن ەستىگەن بولارسىزدار، قىتايدا الەم بويىنشا تۇيە ٴسۇتىن وڭدەيتىن العاشقى كومپانيا قۇرىلدى. التاي ايماعىنىڭ بۋرىلتوعاي اۋدانىندا قۇرىلعان شۇبات جاساۋمەن اينالىساتىن كومپانيا حالىقارالىق دەڭگەيدە ٴبىرىنشى ورىندا تۇر. ول كومپانيانىڭ ونىمدەرىن ىشكى قىتايداعى جوعارى دارەجەلى تۇتىنۋشىلار الىپ وتىر. سوندىقتان دا بۇل كاسىپورىننىڭ ٴونىمى وتە قىمبات. قاراپايىم ادامدار ساتىپ الا المايدى.

وسىنداي كومپانيالاردىڭ باستاماسىمەن قازىرگى كەزدە قىتايدا تۇيە شارۋاشىلىعى جاقسى دامىپ، تۇيە سۇتىنە دەگەن سۇرانىس ارتتى.ال جىلقىعا كەلەر بولساق، بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە جىلقى شارۋشىلىعىنا قاتىستى مال دارىگەرلەرىنىڭ حالىقارالىق كونفەرەنسياسى پەكين مەملەكەتتىك جينالىس زالىندا ٴوتىپ جاتىر. سونىمەن قاتار، جىلىنا ٴبىر رەت، سىزدەردەگى پالاتا سەكىلدى مەكەمە بار، سوعان اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنەن ارنايى وكىل كەلىپ، مامانداردىڭ پىكىرىن تىڭدايدى. سوعان وراي الداعى جىلدا قانداي ماسەلەلەردى قاراستىرۋ كەرەك ەكەندىگىن كەلىسەدى.

- 1 ملرد قىتاي حالقىن جىلقى ەتىمەن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن بە؟

- قازىرگى كەزدە الەمدىك جىلقى وسىرۋشىلەر قىتايدىڭ وسى سالاداعى قادامىن باقىلاپ وتىر. ەگەر بولاشاقتا قىتايدا ەتتى، ٴسۇتتى جىلقى تۇقىمى داميتىن بولسا، ٴبىزدىڭ قورىمىز جەتىسپەي قالاتىنى انىق. سوندىقتان ٴبىز، ادەتتەگى جاعدايدا دا ىرگەدە وتىرعان قازاقستان بار، موڭعوليا بار، جايلاۋى كەڭ، جىلقى شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ەڭ قولايلى جەر ەكەنىن ايتامىز. سول ەلدەردەگى جىلقىنى ٴوزىمىزدىڭ جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ قورى رەتىندە پايدالانۋدى كوزدەيمىز. مىسالى قازاقستاندا ٴونىمدى جىلقى شارۋاشىلىعى بويىنشا، مۇعالجار، كوشىم، جابى تۇقىمدارى بار. ٴبىزدىڭ ەل وسى جىلقىلاردىڭ تۇقىمىن الۋعا كوپ كوڭىل بولەدى. تىم بولماسا، جىلقى ونىمدەرىن كوپتەپ كىرگىزۋگە بولادى.

- جىلقى مادەنيەتى، بۋدانداستىرۋ جايلى نە دەيسىز؟

- بۇگىنگى تاڭدا جىلقى مادەنيەتى سالاسى وتە كۇردەلى جاعدايدا. قىتايدا دا، قازاقستاندا دا جەرگىلىكتى جىلقى بار. ٴيا، راس، قازاق جىلقىسىنىڭ سىرت كەلبەتى سۇلۋ كورىنبەيدى. ٴبىراق ونىڭ تابيعي ەرەكشەلىگى بار عوي. ال قازاق جىلقىسىنىڭ سىرت كەلبەتىنىڭ سۇلۋلىعى ٴۇشىن بۋدان جاسايتىندار كوپ. ونىڭ نە كەرەگى بار؟ قانداي جىلقى تۇقىمىن باقساڭىزدار دا، تازا كۇيىندە باعۋعا بولادى عوي. اعىلشىن، اراب، احالتەكە باعۋعا بولادى، ٴبىراق قازاق جىلقىسىنىڭ ٴار تۇقىمىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. تابيعي، تۇرعان ورتاسىنا قاراي بەيىمدەلۋىن، جاراتىلىس ەرەكشەلىگىن ەسكەرۋ كەرەك. جانە قازاق جىلقىسىنىڭ قوعامدىق ورتادا وزىندىك قۇنى بار. بالكىم اعىلشىن جىلقىسى ودان اقشالاي قىمبات بولۋى مۇمكىن، ٴبىراق ول قازاق جىلقىسىنان الەۋمەتتىك جاعىنان قۇنسىز بولاتىنى انىق. اعىلشىن تۇقىمى ٴبىر عانا سالا بويىنشا – سپورتتىق سالا بويىنشا دامىعان. ال قازاق جىلقى تۇقىمىنىڭ ٴبىر ەرەكشەلىگى ودان ٴمىنىس جىلقىسى دا، جۇيرىك، جورعا، كۇش كولىگى، ەتتى-سۇتتى باعىت بويىنشا دا جەتىلدىرۋگە بولادى.

مىسالى اعىلشىن جىلقىسى دەسە سپورتتىق باعىتتا عانا ەلەستەتەمىز. ال جەرگىلىكتى جىلقى تۇقىمىنا تابيعي تۇرعىدا، ەكولوگيالىق، ونىمدىلىك جانە ونىڭ گەندىك قورىنا دا قارايتىن بولساق اعىلشىن جىلقىسىنان الدەنەشە ەسە قىمبات ەكەنىن كورەمىز. ٴبارىمىز بىلەتىندەي، ەۋروپادا پونيدان باستاپ الىپ جۇك تارتاتىن جىلقىعا دەيىن، بارلىعى دا قورعاۋعا الىنىپ، جەتىلدىرىلىپ، باعىم-كۇتىمدە تۇر. دەمەك ٴبىز ٴۇشىن دە قازاق جىلقىسى قاستەرلى بولۋى كەرەك. بۇل – كەلەر ۇرپاعىمىز ٴۇشىن ەشقانداي اقشاعا ساتىپ الۋعا كەلمەيتىن ۇلكەن قور، ۇلكەن بايلىق. سونىمەن قاتار، تۋريزم سالاسىنا، جورعا، جۇيرىك بويىنشا اقىلدىلىق جاعىنا باعىتتاۋعا دا بولادى.

جوعارىدا ايتقانىمداي، بىزدەن ٴبىر قاتەلىك كەتتى، قىتايدا ىلە جىلقىسىن اعىلشىن جانە ورلوۆ جىلقىسىمەن بۋدانداستىردى. ٴتىپتى، قوستاناي جىلقىسى، رەسەيدىڭ اۋىر جۇك تارتاتىن جىلقىسى قاتارلى ونشاقتى تۇقىمنىڭ ايعىرىن قوستى. سول ارقىلى ىلە جىلقىسىنىڭ تۇقىمدىق ەرەكشەلىگىن السىرەتىپ جىبەردى. جىلقى قىر-سىرىن بىلەتىن ۇلكەن عالىمدار بۇل ىسكە قاتتى قاپا بولدى. ىلە جىلقىسى بۇرىن الامانعا دا، جورعاعا دا قاتىناسا بەرەتىن، ٴقازىر بۇل تۇقىمنان جورعا شىقپايتىن بولدى. جىلقىنىڭ جورعا بولاتىن ەرەكشە گەندىك جاراتىلىسىن جوعالتىپ الدىق. مۇنىڭ ٴوزى ٴبىز ٴۇشىن ورىنى تولماس جاعداي. وسى ماسەلەدەن كەيىن مەن بارىنشا بۋدانداستىرۋعا قارسى بولىپ كەلەمىن.

- قىتاي دامىعان ەل، تەحنولوگياسى جەتىلگەن، ال ٴداستۇرلى جىلقى شارۋاشىلىعىنا قالاي قارايدى؟

- قىتايدا ٴداستۇرلى جىلقى شارۋاشىلىعىنان زاماناۋي جىلقى شارۋاشىلىعىنا قالاي ٴوتۋ كەرەك دەگەن ماسەلە قارالىپ جاتىر. سونىڭ ىشىندە ٴونىمدى جىلقى شارۋاشىلىعىن دامىتۋ، جەرگىلىكتى تۇقىمدى قورعاۋ، ونىڭ ەكونوميكالىق قۇندىلىعىن ارتتىرۋ قاتارلى تۇيتكىلدەرىن الدىنعى ورىنعا قويىپ وتىر.سوندىقتان دا ونداعى جىلقىتانۋ سالاسى ەندى-ەندى ٴتاي-تاي باسىپ كەلەدى. ال سىزدەردە ٴداستۇرلى جىلقى شارۋاشىلىعى بويىنشا قانشاما جىلدىق تاريح بار. سوعان ساي قانشاما جىلقىعا ارنالعان كەڭ جايىلىم بار. بىلايشا ايتقاندا، قىتايلىق عالىمداردىڭ كوزىمەن قاراساق، سىزدەردىڭ التىندارىڭىز كومىلىپ جاتىر. سونى تەرىپ الۋعا مۇمكىندىكتەرىڭىز بولا تۇرىپ، ٴمان بەرمەي وتىرسىزدار.

تاعى قايتالاپ ايتامىن، بىزگە اعىلشىن، اراب سەكىلدى اسىل تۇقىمدى جىلقىلارمەن باسەكەلەسۋدىڭ كەرەگى جوق، كەرىسىنشە ٴوز قولىمىزدا باردى ۇقساتا ٴبىلۋىمىز كەرەك. مىسالى ٴونىمدى جىلقى شارۋاشىلىعى دەگەن كەزدە ٴبىزدىڭ ەسىمىزگە بىردەن قازاقستان ٴتۇسۋى كەرەك قوي. وعان سەبەپ تە جوق ەمەس، قىتايدىڭ وقۋلىقتارىندا ەتتى، ٴسۇتتى باعىتتاعى مۇعالجار، كوشىم جانە ياكۋت جىلقىسى بار. قازىرگى كەزدە وسى جىلقى تۇقىمدارىن قىتايعا اكەلۋ ماسەلەسى قاراستىرىلىپ جاتىر.

وتكەن جىلى ىشكى موڭعولياعا بارىپ جىلقى شارۋاشىلىعى بويىنشا لەكسيا وقىدىم. سول كەزدە دە اتالعان جىلقى تۇقىمدارى تۋرالى ايتتىم. سەبەبى ٴقازىر قىتايدا جىلقى تۇقىمىن ناقتىلاۋ، ىرىلەندىرۋ، باعىت بويىنشا، ساپا بويىنشا سۇرىپتاۋ ٴجۇرىلىپ جاتىر. بۇل ٴۇشىن تۇقىمدى، اتالىق قوردى قايدان الامىز دەپ سۇرايتىندار كوپ. ٴبىز بىردەن قازاقستانمەن بايلانىس ورناتۋدى ۇسىنامىز. قازاقستانعا ساپار جاساۋىمداعى باستى ماقساتىمنىڭ ٴبىرى دە، وسى جىلقىلاردى ٴوز كوزىممەن كورىپ، مامان رەتىندە ساراپتاۋ بولاتىن.

قازاقستان بۇل تۇرعىدا قىتايدان كوش ىلگەرى. سۇتتى-ەتتى باعىتقا ارناپ بولەك تۇقىم، سپورتتىق باعىتقا ارناپ بولەك تۇقىم جەتىلدىرىپ شىعاردى. وسى باعىتقا ٴبولۋ جىلقىنىڭ بولاشاعىن ساقتاپ قالۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك. جانە قازاقستاننىڭ تاعى ٴبىر ارتىقشىلىعى جىلقى زەرتتەيتىن جەرگىلىكتى مامانداردىڭ كوپتىگى. اسىرەسە ٴار شارۋاشىلىقتى ٴوز باقىلاۋىنا الىپ وتىرعان جىلقىتانۋشى عالىمداردى كورگەن كەزدە قاتتى قۋاندىم. قىتايدا جىلقى شارۋاشىلىعىنا ارنالعان حالىقارالىق جيىندار وتە كوپ وتەدى. پىكىر الماسىپ، تاجىريبە ٴبولىسۋ ٴۇشىن قازاقستاندىق عالىمدار دا سول جيىندارعا قاتىسىپ تۇرسا دەيمىن.

- اڭگىمەڭىزگە راحمەت!


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي