BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

تۇتىنۋشىنى تۇقىرتۋ قاشان تىيىلادى؟

2011 جىل باستالىسىمەن ۇلتتىق بانك «بيىل ينفلياسيا دەڭگەيى 6-8 پايىز كولەمىندە بولادى» دەپ مالىمدەمە جاسادى. ال بىلتىرعى ينفلياسيا كولەمى ەلدە 7،8 پايىزدىڭ مولشەرىندە تۇراقتاعان-دى. جالپى، ينفلياسيانى اۋىزدىقتاۋعا كەلگەندە ٴبىز كورشىلەس ەلدەردەن كوشىلگەرى تۇر ەكەنبىز (!) وزگە ەلدەر ٴبىزدىڭ قىمباتشىلىققا قۇرعان قالقانىمىزدى بۇگىندە قولداپ، قۋاتتاپ وتىرعان كورىنەدى. ايتسە دە، بوگدەلەر «ٴسۇيسىنىپ» وتىرعانىمەن، ينفلياسيانىڭ تابيعاتىنا ەلدەگى قالىڭ بۇقارا ونشالىقتى رازى ەمەس... قالىپتاسقان باعا باعامىنا حالىقتىڭ نارازى بولاتىن ٴجونى دە بار. ويتكەنى قازىردە قارا بازارعا بارا قالساڭىز، سەبەتىڭىزدى ساپاسىز ٴارى باعاسى ۋداي ازىق-تۇلىككە تولتىرىپ، كوڭىلىڭىز ٴپاس تارتىپ قايتاسىز.
ٴسوزىمىز دالەلدى بولۋ ٴۇشىن مىسال كەل­تى­رەلىك، بۇگىندە وتاندىق نارىقتا باسقانى قو­يىپ، قياردىڭ ٴبىر كەلىسى 900-1000 تەڭ­گەگە جەتكەن. قىزاناقتىڭ باعاسى دا وسى ىسپەتتەس. كارتوپ، ٴسابىز، پياز، قى­رىق­قا­بات­تىڭ ٴبىر كەلىسى 110-120 تەڭگەنىڭ اي­نا­لا­سىندا. قانتتىڭ باعاسى – 200 تەڭگە. كۇرىش 190-220 تەڭگەدەن. تىزە بەرسەك، مۇنداي تىزىمنەن كوز تۇنىپ، باس اينالادى. بۇعان ساۋداگەرلەر «تاۋاردىڭ باسىم بولىگىن سىرتتان اكەلەمىز» دەگەن ٴۋاج ايتادى. ال شىنتۋايتىندا، بار گاپ تەك سىرتتان اكە­لى­نەتىن تاۋاردا جاتپاعانى اقيقات. «جەر اس­تىنان جىك ىزدەپ» قايتەمىز. ٴبىز بۇگىن الىس­قا بارماي-اق، ىشكى نارىقتاعى وتاندىق ٴونىم باعاسىنا قاتىستى «گاپ» توركىنىن اق­تا­رىپ كورۋدى ٴجون سانادىق... ەگەر دەرەكتەرگە جۇگىنسەك، وتاندىق تا­ماق ٴوندىرۋ كورسەتكىشى نارىقتا 40 پا­يىز­عا جەتكەن. ماماندار: «سوڭعى ەكى جىل كو­لە­مىن­دە وتاندىق ٴونىم وندىرۋشىلەرگە جاع­داي جا­سا­­عانىمىز، شاعىن جانە ورتا بيز­­نەستى تەك­سە­رۋگە موراتوريي جاريالاعا­نى­مىز دەڭ­گەي­دى كوتەردى»، – دەسەدى. الايدا ساراپ­شى­لار­دىڭ پايىمداۋىنشا، «وتان­دىق ٴونىم ٴالى دە حا­لىق­تىڭ ۇدەسىنەن شىعا الىپ وتىر­عان جوق». بۇل رەتتە ٴقايسىبىر سا­راپ­شىلار «بىز­دە جابايى كاسىپكەرلىك قا­لىپ­تاسىپ كەت­كەن. وتان­دىق ٴونىم وندىرۋ­شى­لەر حا­لىق­تىڭ جاع­دا­يىن ەمەس، الدىمەن ٴوز قا­راقان باس­تارىنىڭ قامىن ويلايدى» دە­گەندى العا تارتادى. – ماسەلەن، – دەيدى ساراپ­شى­لار. – بۇ­گىندە وتاندىق ٴونىم وندىرۋشىلەر وندىرەتىن تا­ۋارىنىڭ سالماعىن ۇنەمدەۋدەن باستاپ، ول تاۋاردىڭ ىشىنە قوسىلاتىن قا­جەتتى قوس­پا­نىڭ ٴوزىن بارىنشا ۇنەمدەۋگە، بول­ماسا، مۇل­دەم قوسپاۋعا تىرىسادى. ماق­سات­تارى – حالىققا ساپالى تاۋار ۇسىنۋ ەمەس، وز­دە­رى­نىڭ شىعىندارىن ازايتۋ». راسىمەن دە، مامانداردىڭ بۇل سوزىمەن كەلىسۋگە بولادى. وسى ماسەلەنى كۇندەلىكتى تۇرمىستا دا كوزىمىز شالىپ قالادى. اي­تا­لىق، قازىردە دۇكەندەردە ۇلەس سالماعى 300 گرامنان 1 كەلىگە دەيىنگى ارالىقتا وتاندىق تا­ۋار ونىمدەرى ٴتىزىلىپ تۇرادى. ٴبىر قاراعاندا سال­ماعى از تاۋاردىڭ باعاسى دا ارزان ٴتارىزدى بولىپ كورىنەدى. ەسەپتەي كەلگەندە، كەرىسىنشە، ۇلەس سالماعى از تاۋاردىڭ با­عاسى قىمبات بولىپ شىعا كەلەدى. تۇسىنىكتى بو­لۋى ٴۇشىن ەسەپتەپ كورەلىك. مىسالى، دۇ­كەندە 1 كەلى ۇن 200 تەڭگە تۇرسىن دەلىك، ال 900 گرامم ۇن – 190 تەڭگە. سونداي-اق 1 كە­­لى كىلەگەي 800 تەڭگە تۇرسا، 900 گرامم كىلەگەي – 780 تەڭگە. سۋسىننىڭ 1 ٴليترى –190 تەڭگە. ال 2 ٴليترى – 230 تەڭگە. قات­تال­عان كەسپەنىڭ 500 گرامى – 150 تەڭگە، 300 گرام­ى – 130 تەڭگە. مىنە، ٴونىم ون­دى­رۋ­شى­لەر تاۋاردىڭ ۇلەس سالماعىن وسىلاي بو­لار-بولماشى ادىسپەن تومەندەتىپ، سول سال­ماعى تومەن تاۋاردىڭ باعاسىنان پايدا كو­رىپ وتىرعانى داۋسىز. سەبەبى بۇگىنگىدەي قىم­باتشىلىقتا قالتاسىنداعى 10 تەڭ­گە­سىنە دەيىن ۇنەمدەگىسى كەلەتىن ٴقايسىبىر قا­ۋىم سالماعى ارزان تارتاتىن تاۋارعا ٴبى­رىن­شى قول سوزادى. ٴبىراق سول تۇتىنۋشى «ار­زان­دا­ۋىن الامىن» دەپ، ۇتىلىپ جات­قا­نىن اڭ­عار­مايدى دا. ارتىق سەيىت­قا­ليەۆا، «ادال» تۇ­تى­نۋ­شى­لاردىڭ قۇقىن قورعاۋ قوعامدىق بىر­لەس­­تىگىنىڭ ٴتورايىمى: – بۇل ٴۇردىس – شىنىمەن دە، ٴونىم ون­دى­رۋشىلەرگە ٴتيىمدى. ال تۇتىنۋشىعا ٴتيىم­سىز. ٴوزىڭىز ويلاڭىزشى، سۋسىننىڭ 1 ٴليترى 190-200 تەڭگە بولعاندا، 2 ليتر سۋسىن – 220-230 تەڭگە. ٴتيىمدىسى – ەكى ليترلىگىن الۋ عوي. ٴبىراق ٴقايسىبىر تۇتىنۋشى قارجىسىن ۇنەمدەۋ ماقسا­تىن­دا 1 ليتر سۋسىندى الۋدى ٴجون كو­رە­دى. وسى ارالىقتا ول ۇتىلىپ قالعانىن سەز­بەي دە قالادى. بۇل ٴادىستى يسپاندىق كا­سىپ­كەرلەر «كوز ارباۋ» دەيدى ەكەن. ٴبىز­دىڭ نارىققا دا وسى كوزارباۋشىلىق دەن­دەپ ەنىپ العان. قاراپايىم حا­لىق­تىڭ تابىسىن قىمباتشىلىق ٴبىر «جۇتىپ» ال­سا، ٴونىم وندىرۋشىلەر تاعى الداپ-ار­باپ كەلەدى. بۇعان ٴبىر امال قولدانعان ٴجون. ال قانداي امال قولدانامىز؟ بۇعان قا­تىستى ەكونوميست-ساراپشى مەيرام قاب­دراحمان ۇلى: – «ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى جانە ما­سەلەلەرى تۋرالى» زاڭدا بۇل جايت قا­راستىرىلماعان. مەنىڭ ويىمشا، ٴونىم ون­دىرۋشىلەرگە ٴونىمنىڭ سالماعىنا قا­تىس­تى ارنايى مىندەتتەمەلەر جۇكتەۋ كە­رەك. ماسەلەن، ٴونىم وندىرۋشىلەر ٴوز ٴونى­مىن جارتى جانە ٴبىر كەلىدەن شى­عا­راتىن بولسا، ەشكىم دە ۇتىلماس ەدى. بۇل ٴونىم وندىرۋشىلەرگە دە، تۇتىنۋشىلارعا دا ٴتيىمدى بولار ەدى. ارينە، زاڭعا وزگەرتۋلەر ەنگىزۋ – ۋاقىت تالابى. بۇل جەر­دە ٴبىز ەلىمىزدە ازىق-تۇلىك ٴونىمىن ون­دىرەتىن وندىرىسشىلەر ساۋساقپەن سا­نارلىقتاي ەكەنىن دە ەسكەرۋىمىز كەرەك. ولار­دىڭ ٴوزى ىشكى رىنوكتى ساپالى ونىم­مەن قامتاماسىز ەتە الماي وتىر. قا­زىر­دە كوپتەگەن ٴونىم وندىرۋشىلەر تالاپقا ساي جۇمىس ىستەپ جاتقان جوق. ٴقايسىبىر ونىم­دەردىڭ ىشىنەن شاش، تىرناققا دە­يىن شىعىپ جاتادى. تۇتىنۋشىنىڭ قۇقى تۋ­رالى ويلانىپ جاتقان ولار جوق. سون­دىقتان زاڭدى وزگەرىسكە تۇسىرە وتىرىپ، وتان­دىق ازىق-تۇلىك وندىرۋشىلەرگە ۇل­كەن جاۋاپكەرشىلىك ارتۋ قاجەت، – دەپ پى­كىر ٴبىلدىردى. كەرەك كەڭەس قاپەرىڭىزدە ٴجۇرسىن: تۇتىنۋشى تاۋاردىڭ (جۇمىس، قىزمەت) ٴوز ومىرىنە، دەنساۋلىعىنا جانە قورشاعان ورتاعا ٴقاۋىپسىز بولۋىن بىلۋگە قۇقىلى. بۇل قر «تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ تۋرالى» زاڭىندا بىلاي بەلگىلەنگەن: – تاۋاردى الۋدا ەركىن كەلىسىمشارتقا وتىرۋعا، جۇمىس جانە قىزمەتتەردى پاي­دا­لانۋعا; – ٴونىمنىڭ ساپالى، جۇمىس پەن قىزمەتتىڭ تالاپقا ساي بولۋىنا; – باعاسى، دايىندالعان جەرى تۋرالى مەملەكەتتىك جانە ورىس تىلىندە تولىق جانە انىق اقپارات الۋعا قۇقىلى. ٴتۇيىن جالپى، نارىق زامانىندا تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىن قورعاۋ – مەملەكەتتىك سايا­سات­تىڭ باستى بولىكتەرىنىڭ ٴبىرى. ويتكەنى تۇتىنۋشىعا قاراپ، ەل ەكونوميكاسى تۋرالى ٴسوز قوز­عاۋعا بولادى. قازىردە دامۋشى ەلدەردىڭ ٴونىم وندىرۋشىلەرى ٴوز قامىنان گورى، تۇ­تى­نۋشىنىڭ قامىن ٴبىرىنشى كەزەككە قويادى. ماسەلەن، امەريكا حالقى جىل تۇ­تى­نۋ­شى­لا­رىنىڭ قۇقىن قورعاۋ كۇنىن اتاپ ٴوتىپ، ورتاعا «ٴبىزدىڭ اق­شامىز – ٴبىزدىڭ قۇقىمىز» دەگەن ۇران تاستايدى. اڭعارساق، الەم بويىنشا تۇ­تى­نۋ­شىلاردىڭ كاسىبي مەرەكەسى دە بار. بۇل كۇن بۇۇ-نىڭ 1983 جىلعى 15 ناۋ­رى­زىنداعى شەشىمىمەن بەكىتىلگەن. ونىڭ تاريحى اقش-تىڭ بۇرىنعى پرە­زي­دەنتى دجون كەننەديدىڭ 1961 جىلى 15 ناۋرىزدا كون­گرەستە سويلەگەن سوزىنەن باستالادى. «تۇ­تىنۋشىلار – جەكە نەمەسە مەملەكەتتىك-ەكو­نوميكالىق شەشىمگە اسەر ەت­كە­نى­مەن، ٴسوزى تىڭدالمايتىن توپ»، – دەگەن ول تۇتىنۋشىنىڭ اقپارات الۋعا، قاۋىپسىز­دىك­­كە، تاڭ­داۋ جانە حاباردار بولۋعا قۇقىلى ەكە­نىن مالىمدەدى. پايىمداساق، ٴبىر­­قاتار ەلدەر تۇتىنۋشىنىڭ كوڭىلىنەن شىعۋعا تى­رى­سىپ باعادى. ال ٴبىز «تۇ­تى­نۋ­­شىلاردى تۇقىرتۋعا» اۋەسپىز. قازاقتا «حالىق قالاسا، حان تۇيەسىن سويادى» دە­گەن ٴسوز بار ەمەس پە؟ وسىعان قاراپ: «ٴبىزدىڭ ٴونىم وندىرۋشىلەر تۇتىنۋشى حا­لىقتىڭ كو­­ڭىلىنەن شىعۋ ٴۇشىن قاشان قىزمەت ەتەر ەكەن؟»، – دەيسىڭ امالسىز... ٴبىراق مۇ­نىڭ اۋىلى ٴالى الىستاۋ ٴتارىزدى. ويتكەنى قىمباتشىلىق ٴبىر تۇقىرتىپ، ساۋداگەرلەر ار­باپ، ٴونىم وندىرۋشىلەر ول الداپ، بۇگىندە تۇتىنۋشى تونالىپ بولعالى قاشان؟ «ٴتىپتى ٴقاي­سىبىر تۇتىنۋشىلار وزدەرىنىڭ قۇقى بارىن سەزىنۋدەن دە قالىپ بارادى»، – دەيدى ماماندار. اۆتور: قارلىعاش زارىققانقىزى http://www.alashainasy.kz/economica/17813/

ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي