BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

شۇبات… مۇنايدان قىمبات! الەمدە قىمىران قات، ال، قازاق تۇيەسi قامقورلىققا ٴزارۋ

تۇيە – ٴتورت تۇلىكتىڭ تورەسى. الىس ساپارعا شىداپ، اۋىر جۇك ارتىلساداعى، بەل ومىرتقاسى قايىسپايتىن جانۋاردى كوشپەلى جۇرت ايرىقشا قادىر­لەپ-قاستەرلەگەنى ٴمالىم. ايرىقشا كۇ­تىم­دى قاجەتسىن­بەيتىندىكتەن «كە­دەيدىڭ مالى» اتانعان جانۋار تابي­عي جايىلىمدا تەز قوڭدانادى. ٴارى ونىڭ ٴسۇتى مەن شۇباتى مەديسينا تاراپىنان ەمدىك سۋسىن رەتىندە مويىندالعانى دا بەلگىلى. كوزىن تاۋىپ، مەيلىنشە وڭدەي بىلسە، ٴجۇنى دە جەڭىل ونەركاسىپتە تاپتىرمايتىن شيكىزات. مىنە، وسىنداي پايداسى شاش-ەتەكتەن كەلەتىن مال الەمدەگى ساناۋلى مەملەكەتتەردە عانا بار. ال سول ٴتىزىمنىڭ باسىندا قازاقستان تۇر.
وركەن جويامەرگەن ۇلى حح عاسىردىڭ 30 جىلدارى وداق كو­لەمىندە جۇرگىزىلگەن ساناق بارىسىندا الىپ يمپەرياداعى ەڭ ۇلكەن جانۋاردىڭ سانى 1 ملن. 700 مىڭ باسقا جەتكەن. قىزىعى، وسى سيفردىڭ باسىم بولىگى، ناقتى ايت­قاندا، 1 ملن. 200 مىڭى قازاق حالقىنا تيەسىلى بولعان. سوندىقتان، قازاقستان تۇيە مالىن كوپتەپ وسىرەتىن ەل رەتىندە مەملەكەتكە جىل سايىن 6 مىڭ تونناعا جۋىق ەت، 5 مىڭ توننادان استام شۇبات جانە مىڭداعان توننا جەڭىل ٴارى جىلى كەلەتىن ويسىلقارا ٴجۇنىن وتكىزىپ وتىرعان. دەسەك تە، 1930 جىلدارداعى اشتىق، ونان كەيىنگى سوعىس جىل­دارى بۇل جانۋاردىڭ دا سانى كۇرت كەمىپ كەتەدى. سول زۇلامات جىلدارى تۇيە­دەن دە تىگەرگە تۇياق قالماي، اماندىعىن الدىنداعى مالىنا امانات ەتكەن قازاق قي­ىندىققا تاپ بولىپ، ٴتىپتى، قىناداي قىرىل­عانى ەسىمىزدە. شۇكىر ايتارلىعى، مارتەبەلى ۋاقىت ٴاربىر دۇنيەنى ٴوز ورنىنا قويا بىلەدى. مىسالى، وتكەن عاسىردىڭ ٴ80-شى جىلدارى­نىڭ ەكىنشى جارتىسىندا وداق اۋماعىندا تىركەۋگە الىنعان تۇيە تۇلىگىنىڭ 50 پايىزى قازاقستاننىڭ مەنشىگىندە بولعان. ٴبىراق ازايىپ، قايتا كوبەيگەن وسى ساننىڭ وزىمەن-اق ەلىمىز الەمدەگى تۇيە شارۋاشىلىعىن ورىستەتىپ وتىرعان ىرگەلى مەملەكەت رەتىندە تانىلا ٴبىلدى. الايدا، تيiسىنشە كوڭىل بولىنبەي، كۇيى تايسا، مال ەكەش مالدىڭ دا باسى كەمىمەي تۇرمايدى. مىسالى، مۇنداي جاع­داي توقسانىنشى جىلدارى انىق بايقالدى. مال بىتكەن مەم­لەكەتتىڭ مەنشى­گىنەن جە­كەنىڭ قولىنا كوشكەن سول تۇستا، ٴوز مەن­شىگى رەتىندە مىڭ­عىرتىپ مال ٴوسىرۋدى ۇمىتىپ قالعان (ۇمى­تۋىنا وكىمەت «كومەك­تەسكەن») جۇرت­تىڭ دەنى بەينەبىر مۇنان سوڭ قاجەت بول­ماس­تاي، قولداعى تۇلىكتى ۇقساتىپ ۇستاي الماعانى جاسىرىن ەمەس. مىنە، وسىنداي كەلەڭسىزدىك­تەردىڭ كەسىرىنەن قوراداعى تۇ­يەنىڭ دە قاراسى ازايدى. دەگەنمەن، ەل ەتەك جيعان سوڭ تابيعاتىنىڭ سايكەس كە­لۋىنە بايلانىستى ٴورىسىن تۇيەگە تولتىر­عان ايماقتار اتاكاسىپ­تى قايتا جانداندىردى. قازىردە تۇيە تولىنە قولايلى ٴشول جانە شولەيتتى وڭىرلەر – ماڭعىستاۋ، اتىراۋ، قىزىلوردا، وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا وركەندەۋدە. ايتقانداي، فەرمەر­لىكتىڭ ادىمى اشىلعان سوڭعى ۋاقىت­تاردا الماتى، قاراعاندى وڭىر­لەرىندە دە تۇيە باعۋ ٴىسىنىڭ جايى جاقسارعانى بايقا­لادى. ماسەلەن، الماتى وبلىسى، اقشي اۋى­لىنداعى ٴبىر عانا شارۋاشىلىق مىڭدا­عان تۇيە ۇستاپ، الماتى اۋماعىن شۇباتپەن قامتىپ وتىر. ٴبىر عانا ايماق ٴۇشىن مۇنىڭ ٴوزى ۇلكەن جەتىستىك ەكەنى تۇسىنىكتى. دەرەكتەرگە قاراعاندا، 2004 جىلى ەلىمىزدە 125،7 مىڭ تۇيە بولسا، وتكەن جىلى بۇل كورسەتكىش 158،6 مىڭعا جەتىپ جىعىلعان. دەمەك، 6 جىل ارا­لىعىندا مال باسى 26 پا­يىزعا ارتقان. ناقتى كەلگەندە، رەسپۋبلي­كاداعى تۇيەنىڭ 80 پايىزى نەمەسە 46،5 مىڭى ماڭعىستاۋ، 31،4 مىڭى اتىراۋ، 28،1 مىڭى قىزىلوردا، 16،6 مىڭى اقتوبە وبلىستارىنا تيەسىلى. ال سالىستىرمالى تۇر­دە ايتساق، قازىردە قازاقستانداعى جىلقى­نىڭ سانى 1،5 ملن. بولسا، تۇيەنىڭ باسى 170 مىڭنان ارەڭ اسادى. البەتتە، بۇل 180 ملن. گەكتارلىق جايىلىمى، ونىڭ 70 پايىزعا جۋىعى شولەيتتى ايماقتاعى ٴورىس بولىپ تابىلاتىن ەلىمىز ٴۇشىن ازدىق ەتەدى. اسىرەسە، باۋ-باقشا، ەگىن ەگۋ ىسىمەن اينا­لىسۋعا قولايسىز ايماقتاردا سۋ مەن ٴشوپتى تالعامايتىن (تۇيەنىڭ تۇزدى سۋدى ٴىشىپ، جانتاقتى قورەك ەتەتىنىن قاپەرگە العاندا) جانۋاردى كوپتەپ ٴوسىرۋ اناعۇر­لىم پايدالى. بۇل ماسەلە تالاي مارتە ايتىل­­­عانىن دا بىلەمىز. وسىعان وراي، ەلىمىزدە مال شا­رۋا­­شىلىعىنىڭ تىنىسىن كەڭەيتۋدى ۇكىمەت نازاردا ۇستاپ، ەلباسى ٴوز قاداعالاۋىنا ال­عان. ماسەلەن، جۋىردا مال شارۋا­شىلى­عىنا قاتىستى وتكەن كەڭەستە اتالعان سالانى مۇنان ٴارى دامىتۋدىڭ ماڭى­زى مەن بولا­شاعى زور ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتكەن پرەزيدەنت: «قازاقستان ٴۇشىن نەگىزگى سالا – ەت ونىمدەرىن شىعارۋ. قازىرگى كەدەن وداعىنا بىرىگۋىنە بايلانىستى توڭىرەگىمىزگە ەت شى­عارىپ، اۋىل شارۋاشى­لىعىنىڭ تيىم­دىلىگىن بۇدان ارى كوتەرۋ – ەڭ ماڭىزدى ماسەلە. وسىنى ٴبىز جاقسى ٴتۇسىنۋىمىز كەرەك»، – دەپ اتاپ ٴوتتى. راسىندا دا، كەدەن وداعىنا ەنگەن قازاقستاننىڭ ارىپتەس ٴارى كورشى ەلدەرگە ەت ەكسپورتتاۋعا الەۋەتى جەتەتىنىن ٴوزىمىز تۇگىل، سول ەلدەردىڭ وزدەرى دە مويىندايدى. ٴتىپتى، قازاق توپىرا­عىندا وسىپ-ونگەن مال ەتىنىڭ ساپالى، قۇنارلى ەكەنىن ارا-كىدىك ازىق-تۇلىككە قاتىستى باع­دار­لا­مالارىندا ايتىپ قالىپ تا ٴجۇر. رەسەي مەم­لەكەتى ىشكى نارىقتىڭ ەت جانە ەت ونىم­دەرىنە دەگەن سۇ­را­نىسىن وتەۋ نيەتىمەن سىرتتان 1،5-1،7 ملن. توننا ەت ساتىپ الاتىن جايىندا اقپارات بار. ونىڭ 60 پايىزدان استامى ارگەنتينا، برازيليا سەكىلدى لاتين امەريكاسى ەلدە­رىنەن جەتكىزىلەدى. دەمەك، كەدەن وداعى­نىڭ قۇرىلۋىنىڭ نە­گىزىندە قازاق­ستانعا وسى مەملەكەتتىڭ وزىنە ٴبىراز ەت ساۋدالاۋعا مۇم­كىندىك بار. ونىڭ ۇستىنە، قۇ­قىقتىق، قۇ­جاتتىق، جالپى، قا­عازباس­تىلىققا قاتىس­تى كەدەرگىلەر دە ٴبىرشاما جەڭىلدەتىلدى. ٴوز كەزەگىندە، بۇل وتاندىق فەرمەرلەرگە ٴونىمىن وتكىزۋ بارىسىندا اجەپتاۋىر كومەك سانالادى. جەتكىزسەڭ ٴبىتتى، ٴونىمىڭدى قاعىپ الىپ، تالاپ كەتۋگە دايىن تۇرعان نارىقتىڭ مۇم­كىندىگىن پايدالانباي، قولدا بارعا قاناعات ەتۋ، ەرتەگىنىڭ تىلىمەن ايتقاندا، قارقىل­دايمىن دەپ، ىرىم­شىگىنەن ايرىلعان، اڭقاۋ قارعانىڭ كەبى بولىپ كورىنەدى. ٴبىراق وعان دەيىن ٴوز ىشىمىزدە ەڭ ٴبىرىنشى ٴتورت تۇلىكتىڭ سانىن ەسەلەپ العانى­مىز دۇرىس. اسىلى، ادام دەنساۋ­لىعىنا پايداسى شاش-ەتەكتەن سانالاتىن تۇيە ەتىن كوپشىلىكتىڭ سۇيىكتى اس ەتەرىنە كۇمان جوق. قولتىراۋىن، باقا-شاياندى ازىق ەتكەن شەتەلدىكتەر اعزاعا وڭ اسەرىنەن باسقا، ەشقانداي زالالى جوق تۇيە ەتىنە سۇرانىستى ارتتىراتىنىنا دا سەنىم بار. وكىنىشكە قاراي، وزگەنى بىلاي قويعاندا، بىزدەگى قۇس سۇتىنەن وزگەنىڭ ٴبارى بار دەيتىن سۋپەر-گيپەر دۇكەندەردىڭ وزىندە بۇل مالدىڭ ەتى جانە ەتىنەن ازىرلەگەن ونىمدەر ساۋدالانا بەرمەيدى. ٴتىپتى، مۇلدە جوق دەسەك، قاتەلەس­پەيمىز. ولاي بولسا، وسى سالانى مەيلىنشە دەمەي بىلسەك قانا، وتاندىق نارىقتا ساپالى ەت ونىمدەرى ەسەلەنە تۇسپەك. ايتقانداي، تۇلىكتىڭ ەتىنەن وزگە ٴسۇتى مەن شۇباتىنان دا مول ەتىپ تابىس تابۋعا مۇمكىندىك بار. «وڭتۇستىك-باتىس مال جانە وسىمدىك شارۋا­شى­لىعى ٴعزي-دىڭ» عى­لىمي قىزمەتكەرى مۋساتيللا توقانوۆتىڭ پىكىرىنشە، ەلىمىزدە كەمىندە 2 ملن. باس تۇيە ۇستاۋعا مۇمكىندىك بار. بۇگىندە شۇباتتى قازىرگى زامانعى وندىرىسكە بەيىمدەپ، سۋسىن­نىڭ ۇنتاق ٴارى تابلەتكا ٴتۇرىن ويلاپ تاپقان عالىمدار تۇيە سانىن ارتتىرۋمەن بىرگە، شۇبات ٴوندىرىسىن دە وركەندەتىپ، كول-كوسىر پايدا كەلتىرۋگە بولاتىنىن العا تارتادى. م.توقانوۆ: «ٴبىر توننا مۇناي ٴوندىرۋ ٴۇشىن ونى مىڭداعان مەتر تەرەڭدىكتەن سورىپ الۋ كەرەك. ٴسويتىپ، ونى مىڭداعان شا­قىرىم جەردەگى زاۋىتقا جەتكىزىپ، وڭدەيدى. ونان كەيىن جانار-جا­عارماي رە­تىندە قالىپتاس­پاعان سول شيكى مۇنايدى ەكس­پورتقا شى­عارادى. ورتا ەسەپپەن ال­عاندا، مۇنداي مۇنايدىڭ 1 تونناسى 55-60 مىڭ تەڭگە تۇرادى. ال شۇباتتىڭ 1 ٴليترى 400-450 تەڭگە ارا­لىعىندا. ٴتىپتى، الماتى مەن استانادا قالالارىندا ويسىلقا­رانىڭ 1 ليتر شۇباتى 500-700 تەڭگەدەن ساۋدالانۋدا. ەگەر وسى ٴونىمدى سىرت جۇرتقا ەكسپورتتايتىن بولساق، ونىڭ قۇنى كەمىندە 2000 تەڭگەگە باعا­لاناتىنى انىق. دەمەك، شۇبات­تىڭ تونناسى 2 ملن. تەڭگە. بۇل دەگە­نىمىز، شۇبات مۇنايدان 30-40 ەسە قىمبات ەكەنىن كور­سەتەدى»، – دەيدى. راسىندا دا، قولدا مۇم­كىندىك بولا تۇرا، ونى ٴتيىمدى پايدالانىپ، جۇزەگە اسىرماۋ – قيانات. ەكولوگياعا زالال كەلتىرىپ، كەلەشەك ۇرپاق­قا اماناتتايتىن جەردى شۇرىق-تەسىك ەتكەنشە، شۇ­باتتى ساتىپ قىرۋار قارجى تاپقان ال­دەقايدا ٴتيىمدى ەكەنى ٴسوزسىز. ال ەندى شۇ­­بات­تى ٴومىرى تۇيە كورمەگەن ەل تۇر­عىن­دارى ساتىپ الماۋى، مۇل­دە ىشپەۋى ىقتيمال دەگەن ويعا قاراي ويىسساق. عالىمنىڭ مالىمدەۋىنە قاراعاندا، جۋىردا بۇۇ-نىڭ الەم جۇرتشىلىعىنىڭ دەنى ساۋ بولۋى ٴۇشىن ولار تۇيە ٴسۇتىن ىشۋلەرى كەرەك دەگەن ارنايى شەشىمى شىق­قان. وسىعان بايلانىستى تۇيە ۇستايتىن ماۆريتانيادان قازاق­ستانعا دەيىنگى مەملەكەتتەر مۇمكىندى­گىنشە تۇيە ٴسۇتى مەن ٴسۇت ونىمدەرىن مولىنان شى­عارسا، قۇبا-قۇپ بولاتىنىن جەتكىزىپتى. ەندەشە، ويسىلقارا تۇلىگىنىڭ سۇتىنە قاجەتتى جارنامانى بىلدەي ٴبىر حالىقارالىق ۇيىم جاساپ بەرىپ وتىرعاندا، نەسىنە تارتىنامىز؟ بۇل سۇراققا مال سانىنىڭ ازدىعى سەبەپ دەگەن كوڭىلسىز جاۋاپ الاتىنىمىز انىق. دەسەك تە، تۇرىكمەن مەن وزبەك جانە اراب حالىقتارى سەكىلدى جۇرتشىلىق تۇيە باققانىمەن ولاردا قازاق شۇباتى سەكىلدى سۋسىن جوق. ولاي بولسا، قازىردەن باستاپ، ەلدەگى 170 مىڭعا جۋىق تۇيە ٴسۇتىن ەكسپورتتاۋدى باستاپ كەپ جىبەرسەك تە ابدەن بولادى. بۇل شارۋاشى­لىقتاردى ٴوز سالاسىنا ىنتالاندىرا تۇسەدى. ال سونىڭ ەسەبىنەن مەملەكەت «ٴبىر وقپەن ەكى قويان قۇلاتادى». ياعني، تۇيە كوبەيەدى. ناتيجەسىندە، ەت جانە شۇبات مولايىپ، وزى­مىزدەن ارتىل­عاندى وزگەگە ساتىپ، ەكسپورتتان مۇمكىندىگىنشە قارجى تابامىز. «تۇيەگە جانتاق كەرەك بولسا، موينىن سوزادى». كا­سىبىنەن ٴناسىپ تابۋدى ماقسات تۇتقان شارۋا ونسىز دا تۇيەسىن بارىن سالىپ باعادى. الايدا، قۇزىرەتى شامالى فەرمەرلەر بۇل شارۋانى ٴوز كۇشتەرىمەن شەشە المايدى. سوندىق­تان، ەكى جىلدا ٴبىر-اق مارتە تولدەي­تىن تۇيەنىڭ سانىن كوبەيتۋگە جەكە كاسىپكەردىڭ كوزقاراسىمەن ەمەس، ەكو­نوميكاعا تىڭ سەرپىن، ۇلكەن ۇلەس قوساتىن سالا رەتىندە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ٴمان بەرىلۋى قاجەت. سوندا قازاقستانعا قازبا بايلىقتاردان وزگە قوسىمشا قىرۋار قارجى تابۋعا مۇمكىندىك تۋادى. ايتپاقشى… شۇباتتى شەتەلدەرگە شىعارۋدى ماقسات ەتكەن «وڭتۇستىك-باتىس مال جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عزي» ماماندارى بىر-ەكى كۇنگە عانا شىدايتىن سۋسىننىڭ ٴداستۇرلى تۇرىنەن ساقتالۋ مەرزىمى اناعۇرلىم ۇزاق شۇبات ۇنتاعى مەن تابلەتكاسىن ويلاپ تاپقان. وسىعان وراي، 1 ليتر شۇباتتان 87 گرامم ۇنتاق، ال 87 گرامم ۇنتاقتان 42 تابلەتكا الىنعان. ٴبىر ارتىقشىلىعى ۇنتاق پەن تابلەتكا شۇباتتىڭ قۇنارلىعى، ٴدامى مەن قۇرامىن وزگەرتپەگەن… http://dmk.kz/؟p=7051

ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي