ازاماتتىق بيۋدجەت: قاراپايىم جانە تۇسىنىكتى - قارجى|01 ماۋسىم 2018، 11:52
كۋرسى ۆاليۋت وبنوۆليايۋتسيا
استانا:

ازاماتتىق بيۋدجەت: قاراپايىم جانە تۇسىنىكتى

فوتو: Forbes.kz

2017 جىلى ازاماتتار ٴۇشىن اقپاراتتى اشىق جانە قولجەتىمدى ەتۋ ماقساتىندا بيۋدجەت كودەكسى «ازاماتتىق بيۋدجەت» دەگەن باپپەن تولىقتىرىلعان بولاتىن. بيىل قاڭتاردا قر قارجى ٴمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ جانە بيۋدجەتتەردى اتقارۋ ساتىلارىندا ازاماتتىق بيۋدجەتتى جاساۋ مەن ۇسىنۋ قاعيدالارىن بەكىتتى. ازاماتتىق بيۋدجەت دەگەن نە؟

ازاماتتىق بيۋدجەت دەگەنىمىز – جۇرتشىلىققا قولجەتىمدى نىساندا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالاناتىن رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىن اشاتىن اقپارات.

رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت بويىنشا، ونى مەملەكەتتiك جوسپارلاۋ، بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ، بيۋدجەتتى اتقارۋ جونىندەگى ورتالىق ۋاكىلەتتى ورگاندار جاسايدى. جەرگىلىكتى بيۋدجەت بويىنشا، ونى وبلىس، رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا، استانا، اۋدان (وبلىستىق ماڭىزى بار قالا)، اۋداندىق ماڭىزى بار قالا، اۋىل، كەنت، اۋىلدىق وكرۋگ دەڭگەيىندە – وبلىستىڭ، رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالانىڭ، استانانىڭ، اۋداننىڭ (وبلىستىق ماڭىزى بار قالانىڭ) مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ جونىندەگى جەرگىلىكتى ۋاكىلەتتى ورگانى، وبلىستىڭ، رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالانىڭ، استانانىڭ، اۋداننىڭ (وبلىستىق ماڭىزى بار قالانىڭ) بيۋدجەتتى اتقارۋ جونىندەگى جەرگىلىكتى ۋاكىلەتتى ورگانى، اۋداندىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ، اۋىلداردىڭ، كەنتتەردىڭ، اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ اكىمدەرىنىڭ اپپاراتتارى جاسايدى. بيۋدجەتتىك باعدارلامالار بولىنىسىندە بيۋدجەت شىعىستارى بويىنشا، بيۋدجەتتىك باعدارلامالار اكىمشىلەرى جاسايدى.

ازاماتتىق بيۋدجەت بيۋدجەت پروسەسىنىڭ مىناداي ساتىلارىندا جاسالادى: جوسپارلاۋ (قالىپتاستىرۋ، بەكىتۋ، ناقتىلاۋ)، بيۋدجەتتى اتقارۋ.

قاعيداعا سايكەس ازاماتتىق بيۋدجەتتىڭ مازمۇنى قىسقا، تۇسىنىكتى، ازاماتتار ٴۇشىن وڭاي ۇعىنىلاتىن نىساندا جازىلادى، ونى جاريالاعان كەزدە ينفوگرافيكا، سۋرەتتەر، سحەمالار، دياگراممالار، كەستەلەر جانە باسقا دا تانىستىرۋ نىساندارى پايدالانىلادى.

ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ رەسمي ينتەرنەت-رەسۋرستارىندا ازاماتتىق بيۋدجەتتى جاريالاعان كەزدە «ازاماتتىق بيۋدجەت» دەگەن جەكە قوسىمشا بەت جاسالادى، مۇندا بيۋدجەت پروسەسى قىسقاشا سيپاتتالادى (بيۋدجەتتى جوسپارلاۋدىڭ نەگىزگى پروسەستەرى، كىم جانە قاشان جوسپارلايدى، كىم قارايدى جانە قانداي نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىمەن بەكىتىلەدى).

بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ (قالىپتاستىرۋ، بەكىتۋ، ناقتىلاۋ) ساتىسىندا رەسپۋبليكا مەن ٴوڭىردىڭ نەگىزگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى، رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ تۇسىمدەرى مەن شىعىستارى، ٴتيىستى بيۋدجەتتىڭ تاپشىلىعى (ٴپروفيسيتى) بويىنشا اقپاراتتار كورسەتىلۋگە ٴتيىس.

ازاماتتىق بيۋدجەتتى ورنالاستىرۋ كەزىندە نەگىزگى ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى بويىنشا بولجامدى اقپاراتتى ورنالاستىرىلادى، ونىڭ ىشىندە: جالپى ىشكى ٴونىم (ٴجىو) كولەمى; ٴجىو ناقتى وزگەرىسى، الدىڭعى جىلعا %-دا; حالىقتىڭ جان باسىنا شاققانداعى ٴجىو; مۇناي جانە گاز كوندەنساتىن ٴوندىرۋ كولەمى; مۇنايدىڭ ورتاشا جىلدىق الەمدىك باعاسى; ينفلياسيا; تاۋارلاردىڭ ەكسپورتى مەن يمپورتى; ساۋدا تەڭگەرىمى سالدوسى مەن ٴتيىستى كەزەڭگە بيۋدجەتتىك شىعىستاردىڭ مەملەكەتتىك ساياساتى تۋرالى جالپى كورىنىس بەرەتىن جوسپارلانعان ٴۇش جىلدىق كەزەڭگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ نەگىزگى ولشەمدەرى. الدىڭعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ نەگىزگى ولشەمدەرىن تالداۋ كەلتىرىلەدى.

سونداي-اق ٴتيىستى كەزەڭگە بيۋدجەتتىك شىعىستاردىڭ مەملەكەتتىك ساياساتى تۋرالى جالپى كورىنىس بەرەتىن جوسپارلانعان ٴۇش جىلدىق كەزەڭگە وبلىستىق دەڭگەيدە، رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا، استانا دەڭگەيىندە الەۋمەتتiك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ نەگiزگi كورسەتكiشتەرi، الدىڭعى جىلدارمەن سالىستىرعانداعى جالپى وڭىرلىك ٴونىمنىڭ (بۇدان ٴارى – ٴجوو) بولجامدى دەڭگەيى بويىنشا اقپارات كورسەتىلۋى ٴتيىس.

الدىڭعى جىلدارمەن سالىستىرۋ جولىمەن ٴۇش جىلدىق كەزەڭگە جوسپارلانىپ وتىرعان بيۋدجەت تۇسىمدەرى مەن شىعىستارى كورسەتىلەتىن بولادى (سالىق تۇسiمدەرi، سالىقتىق ەمەس تۇسىمدەر، نەگiزگi كاپيتالدى ساتۋدان تۇسەتىن تۇسىمدەر، ترانسفەرتتەر تۇسىمدەرى ) بويىنشا تالدامالى اقپارات كورسەتىلەدى، كىشى بولىمدەتيىستى كەزەڭگە ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭعا نەمەسە جەرگىلىكتى بيۋدجەت تۋرالى ٴماسليحات شەشىمىنە سايكەس رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ تاپشىلىعىن (ٴپروفيسيتتى پايدالانۋ) قارجىلاندىرۋ كولەمىنىڭ دەرەكتەرى كورسەتىلەدى، تيiستi قارجى جىلىنا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭمەن بەكىتىلگەن ۇكىمەتتىك بورىش ٴليميتى تۋرالى اقپارات كوزدەلەدى.

رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە مىناداي كورسەتكىشتەردى قامتيتىن نەگىزگى الەۋمەتتىك كورسەتكىشتەر كورسەتىلەدى: ەڭ تومەن كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ مولشەرى، ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش، ەڭ تومەنگى جانە ورتاشا ايلىق نومينالدى جالاقى مولشەرى، ەڭ تومەنگى زەينەتاقى مولشەرى جانە بازالىق زەينەتاقى تولەمى، جۇمىسسىزدىق دەڭگەيi.

جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر دەڭگەيىندە ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش، ەڭ تومەنگى جانە ورتاشا ايلىق جالاقى مولشەرى، ەڭ تومەنگى زەينەتاقى مولشەرى، ستيپەنديا، جاردەماقى مولشەرى كورسەتىلەدى.

سونداي-اق ازاماتتىق بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى بويىنشا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت جوباسىنا مەملەكەتتىك اۋديت جانە قارجىلىق باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ الدىن الا باعالاۋى تۋرالى اقپاراتتى قامتيدى.

بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ (قالىپتاستىرۋ) بويىنشا اقپارات بيۋدجەت جوباسىن ٴتيىستى دەڭگەيدىڭ وكىلدى ورگانىنا قاراۋعا ەنگىزۋ مەرزىمىنە دەيىن بەس جۇمىس كۇنى بۇرىن ورنالاستىرىلادى (بيۋدجەتكە دەيىنگى ٴوتىنىم نەمەسە تۇسىندىرمە جازبا).

بيۋدجەتتى بەكىتۋ (ناقتىلاۋ) بويىنشا اقپارات ٴتيىستى دەڭگەيدەگى وكىلدى ورگان بيۋدجەتتى قابىلداعاننان كەيىن كۇنتىزبەلىك ون بەس كۇن ىشىندە ورنالاستىرىلادى.

ازاماتتىق بيۋدجەت بويىنشا اقپارات بيۋدجەتتى اتقارۋ ساتىسىندا اي سايىنعى نەگىزدە قالىپتاستىرىلادى. ٴبىر رەت جارتى جىلدىق قورىتىندىلارى (جارتى جىلدىق شولۋ) شىعارىلادى. جىل قورىتىندىسى بويىنشا جىلدىق ازاماتتىق بيۋدجەت (جىلدىق شولۋ) جاسالادى.

اي سايىنعى ازاماتتىق بيۋدجەتتە بيۋدجەتتى اتقارۋ ساتىسىندا مىناداي سيپاتتاعى اقپارات كورسەتىلەدى: كىرىستەر مەن شىعىستاردىڭ باپتارى بويىنشا اتقارۋ.

كىرىستەر بويىنشا ەسەپتى كەزەڭگە جوسپارلى دەرەكتەرمەن سالىستىرعانداعى، ەسەپتى جىلعا جوسپارلى دەرەكتەرمەن سالىستىرعانداعى، سونداي-اق ٴتيىستى ەسەپتى كۇنگە الدىڭعى كەزەڭدەردىڭ (كەمىندە سوڭعى ٴۇش جىل) ناقتى دەرەكتەرمەن سالىستىرعانداعى ەسەپتى دەرەكتەر كورسەتىلەدى. ەسەپتى كەزەڭدە كىرىستەردىڭ ٴوسۋى/ازايۋى قانداي تۇسىمدەردىڭ ەسەبىنەن بولعانى تۋرالى اقپارات اشىلادى.

شىعىستار بويىنشا ەسەپتى كەزەڭگە جوسپارلى سيفرلارمەن سالىستىرعانداعى، ەسەپتى جىلعا جوسپارلى سيفرلارمەن سالىستىرعانداعى، سونداي-اق ٴتيىستى ەسەپتى كۇنگە الدىڭعى كەزەڭدەردىڭ (كەمىندە سوڭعى ٴۇش جىل) ناقتى سيفرلارىمەن سالىستىرعانداعى اعىمداعى اتقارۋ كورسەتىلەدى. شىعىستاردىڭ نەگىزگى باسىم باعىتتارى كورسەتىلەدى (دەرەكتەر ۇدەمەلى قورىتىندىمەن كورسەتىلەدى).

بيۋدجەتتى اتقارۋ ساتىسىندا ازاماتتىق بيۋدجەتتى جارتىجىلدىقتا جانە جىلدىق شولۋدا اي سايىنعى نەگىزدە بەرىلەتىن اقپاراتقا قوسىمشا مىنالارعا:

نەگىزگى ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ (ٴجىو/ٴجوو، ينفلياسيا دەڭگەيى، جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى) اتقارىلۋىنا;

ناقتى اتقارىلۋى ەسكەرىلە وتىرىپ، تولىق قارجى جىلىنا ەكونوميكالىق بولجامدى، كىرىستەر مەن شىعىستار بولجامىن قوسا العاندا، بيۋدجەتتى ناقتىلاۋ سەبەپتەرى مەن كوزدەرىن كورسەتە وتىرىپ، بەكىتىلگەن بيۋدجەتپەن سالىستىرعانداعى ٴتيىستى قارجى جىلىنا بيۋدجەت پارامەترلەرىن ناقتىلاۋعا تالداۋ جۇرگىزىلەدى.

ازاماتتىق بيۋدجەتتە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك بورىش جونىندەگى اقپارات بورىش قۇرىلىمى بويىنشا بولىنىستەگى سوڭعى بەس جىلداعى مەملەكەتتىك بورىشتىڭ (قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ بورىشى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكىنىڭ بورىشى، جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ بورىشى) سەرپىنىن قامتيدى. سونداي-اق، مەملەكەتتىك بورىشتىڭ جىو-گە قاتىناسىن ساقتاۋ كورسەتىلەدى.

رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت بويىنشا ازاماتتىق بيۋدجەتتە www.minfin.gov.kz قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارجى مينيسترلىگىنىڭ سايتىندا ورنالاسقان..

قاعيداعا سايكەس بيۋدجەت باعدارلاما اكىمشىلىكتەرى ازاماتتىق بيۋدجەت بويىنشا اقپاراتتى:

  1. جوسپارلاۋ ساتىسىندا: جوسپارلانىپ وتىرعان شىعىستاردى سيپاتتاي وتىرىپ، تىكەلەي جانە تۇپكىلىكتى ناتيجەلەر كورسەتكىشتەرىمەن بيۋدجەتتىك باعدارلامالار تۋرالى، مەملەكەتتىك باعدارلامالار بويىنشا جوسپارلانىپ وتىرعان شىعىستار تۋرالى.
  2. بيۋدجەتتى اتقارۋ ساتىسىندا: نىسانالى ينديكاتورلارعا قول جەتكىزۋ تۋرالى ستراتەگيالىق جوسپار كورسەتكىشتەرىن ورىنداۋ ناتيجەلەرى، بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ تۋرالى ەسەپتەر، تاۋارلاردى (جۇمىستاردى، كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى) وتكىزۋدەن تۇسەتىن اقشا تۇسىمدەرى مەن شىعىستارى جوسپارلارىنىڭ ورىندالۋى تۋرالى ەسەپتەر، قايىرىمدىلىقتان تۇسكەن اقشانىڭ جۇمسالۋى تۋرالى ەسەپتەردى جانە مەملەكەتتىك اۋديت پەن قارجىلىق باقىلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا اقپارات.

ازاماتتىق بيۋدجەتتى جاريالاۋ بيۋدجەتتىڭ اشىقتىق يندەكسى كورسەتكىشىن كوتەرۋگە وڭ سەرپىن بەرەدى.

حالىقارالىق بيۋدجەتتىك ارىپتەستىك بيۋدجەتىنىڭ اشىقتىعى جونىندەگى زەرتتەۋ دەرەكتەرى بويىنشا، 115 ەلدىڭ ىشىندە قازاقستان بيۋدجەتتىك اشىقتىقتىڭ حالىقارالىق ولشەمشارتتارى بويىنشا ٴوز بيۋدجەت اشىقتىعى يندەكسىن 100-باللدىق شاكىل بويىنشا 2015 جىلى 51 باللدان 2017 جىلى 53 باللعا دەيىن كوتەردى.


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي