BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق – بولاشاقتىڭ ستراتەگياسى

استانا. 20 مامىر. baq.kz – اعىمداعى جىلدىڭ ٴساۋىر ايىنىڭ سوڭىنا قاراي مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ٴدارىس وقىعان بولاتىن. وندا ەۋرازيالىق ينتەگراسيا مەن الەمدەگى جاھاندانۋ ماسەلەسىنە قاتىستى قاداۋ-قاداۋ ويلار ايتىلعان. ەلباسىنىڭ وسى تاقىرىپ اياسىنداعى ويىن جاستارعا ۇعىندىرىپ، جۇرتشىلىققا ٴتۇسىندىرۋ ماقساتىمەن ەل ىشىندە از جۇمىستار اتقارىلىپ جاتقان جوق. جۋىردا س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى، ونەركاسىپ كوميتەتىنىڭ ٴتوراعاسى باقتىباي قاسىمبەكوۆ ستۋدەنتتەرگە ارنايى ٴدارىس وقىدى. جالپى، ينتەگراسيالانۋ ۇدەرىسى – ەل ەكونوميكاسىنا قاتىستى بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تاقىرىبى  بولعاندىقتان، كوميتەت ٴتوراعاسىن از-كەم اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.

- باقتىباي اشىمبەك ۇلى، وسى تاقىرىپتا وي قوزعاۋدى نە سەبەپتەن ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىنان باستادىڭىز؟ نەگە ٴوندىرىس نەمەسە كاسىپورىن ۇجىمدارىنان ەمەس؟

- بۇل جەردە باسا كوڭىل بولەتىن ٴبىر ماسەلە – ەلباسىنىڭ ماسكەۋدە وقىعان ٴدارىسى ەۋرازيالىق ينتەگراسيانىڭ جاي-كۇيى مەن ەكونوميكالىق وداق بولاشاقتىڭ ستراتەگياسى ەكەندىگىندە. ال ٴبىزدىڭ بولاشاعىمىز – بۇگىنگى جاستارىمىز. ەندەشە، جاستارعا ەكونوميكامىزدىڭ بولاشاق الەۋەتى جايىندا كەڭىرەك ايتىپ، كوبىرەك ٴتۇسىندىرۋىمىز كەرەك. ولار وزدەرىن ەرتەڭ نە كۇتىپ تۇرعانىن جانە قانداي باعىتتار بويىنشا سالالىق دامۋلار جۇرەتىندىگىن، جالپى، مەملەكەتتىك يدەالوگيامىزدىڭ باعدارلارىن بىلۋلەرى ٴتيىس دەپ ويلايمىن. ويتكەنى، ٴبىلىم بەرۋ جۇيەسى جاقسى جولعا قويىلعان مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسى دا وزىق بولادى. ال تەرەڭ ٴبىلىمدى جاستاردىڭ يننوۆاسيالىق پوتەنسيالدارى قاي كەزدە دە جوعارى. مۇنداعى يننوۆاسيالىق پوتەنسيال – عىلىمنىڭ ەكونوميكاعا اسەرى. بۇل – ٴبىر. ەكىنشىدەن، ەلىمىزدەگى ٴعىلىم-بىلىمدى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى. ونىڭ وندىرىسكە ەنۋ جايى دا ٴبىز ٴسوز ەتىپ وتىرعان ەكونوميكاعا اسەر ەتپەي قويمايتىنى بەلگىلى. مىسالى، اقش-تا ٴجىو 4 پايىزى عىلىمعا بولىنەدى (بۇل بىرنشەە تريلليون دوللاردى قۇرايدى) ال رەسەيدە بۇل كورسەتكىش 2 پايىز. الەمدەگى ەڭ جوعارعى كورسەتكىش يزرايلدە. ولار ٴبولىپ وتىرعان سومانىڭ پايىزدىق كورسەتكىشى 5،5 – 5،6 پايىزعا تەڭ. ال قازاقستان جالپى ىشكى ٴونىمىنىڭ 0،9 پايىزىن عانا بولەدى. بۇل 46 ملرد. تەڭگەگە تەڭ. وسى ماسەلەنى ٴجىتى نازارعا العان ەلباسىنىڭ ٴوزى ۇكىمەتكە ناقتى تاپسىرمالار جۇكتەدى. ياعني، وسى 0،9 پايىزدىق كورسەتكىشتى 3 پايىزعا دەيىن كوتەرۋ كەرەكتىگى جايىندا. وعان قوسا، نۇرسۇلتان ٴابىش ۇلى ٴوزىنىڭ «قازاقستان ستراتەگياسى – 2050» باعدارلاماسىندا ەكونوميكاسى قارىشتى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ كەرەكتىگىن دە قاداپ ايتتى. وسى ماقساتتا ناقتى جوسپار-جوبالار قولعا الىنۋدا.

- ەكونوميكالىق وداقتاسۋدىڭ قاجەتتىلىگى مەن تيىمدىلىگى تۋراسىندا ايتىپ بەرسەڭىز.

- ٴقازىر الەمدە جاھاندانۋ ۇدەرىسى قارقىندى جۇرۋدە. سونىڭ ٴبىر ايعاعى رەتىندە – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق پەن كەدەندىك وداققا قاتىستى تەرەڭىرەك تالداۋ جۇرگىزىپ كورەلىك. 1994 جىلى ەلباسىنىڭ ماسكەۋدە وقىعان لەكسياسىندا رەسەيلىك عالىمداردىڭ باسىم كوپشىلىگى جوبانىڭ بولاشاعىن جارقىن دەپ باعالاپ، وڭ باعاسىن بەردى. الايدا، ٴتۇرلى سەبەپتەرمەن بۇل وداقتىڭ قۇرىلۋى كەيىنگە ىسىرىلىپ قالا بەردى. ودان كەيىنگى كەزدەردە 1998 جىلدارى قازاقستان، رەسەي، بەلارۋس ەلدەرىنىڭ اراسىندا ۇشتىك وداق قۇرۋ ۇسىنىسى ورتاعا تاستالدى. ونداعى ماقسات – ەلدەردىڭ ٴوزارا اراقاتىناسىن جاقىنداستىرا ٴتۇسۋ جولىنداعى قاراپايىم ون قادام جوباسى جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل تۇستا تاراپتار اراسىنداعى ساۋدا-تاۋارلىق اينالىم كورسەتكىشتەرىن بەلسەندى جۇرگىزۋ مەن ازاماتتاردىڭ ۆيزاسىز ەركىن ٴجۇرىپ-تۇرۋى دا نازارعا الىندى. ياعني، مۇنداي جوبالار 2010 جىلى ىسكە قوسىلعان كەدەندىك وداق پەن جاقىن بولاشاقتا كەلىسىم قۇجاتىنا قول قويىلعالى وتىرعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرىلىمدىق جۇمىستارىنىڭ كەشە عانا قولعا الىنىپ، بۇگىن بەكىتىلىپ جاتپاعاندىعىن بىلدىرسە كەرەك-تى.

- ال وداق بىزگە نە بەرەدى؟ ويتكەنى، ەل ىشىندە مۇنى باسقا قىرىنان ٴتۇسىنىپ جۇرگەن جاندار دا جوق ەمەس.

- وداق اياسىندا ٴبىر ەمەس، بىرنەشە مەملەكەتتەردىڭ مۇددەلەرى بار. قالاي دەسەك تە، ٴبىز كەڭەس زامانىنا قايتا كەلە المايمىز. ول اقيقات جاعداي. سەبەبى، سوۆەت وداعى تاراعاننان كەيىن ٴار ەلدىڭ ۇلتتىق زاڭنامالىق اكتىلەرى پايدا بولىپ، ولار كۇشىنە ەنە باستادى. نورماتيۆتىك زاڭدىق قۇجاتتامالارى قابىلدانىپ، ەلدەردىڭ اراقاتىناسى تىم الشاقتاپ كەتتى. ونىڭ ۇستىنە ٴار ەل ٴوزىنىڭ ستراتەگيالىق دامۋ باعىتتارىن ايقىنداپ، سوعان وراي وزدەرىنشە دامي باستادى. ەندى ولاردىڭ ٴبارىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، قايتا ۇيلەستىرۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل جەردە ەلباسىنىڭ ايتىپ جۇرگەنى ەلدەردى ەكونوميكالىق تۇرعىدا بىرلەسە دامۋعا ۇندەپ وتىرعانى عانا. ونسىز مەملەكەتتەردىڭ دامۋى مۇمكىن ەمەس. قانشا جەردەن قويناۋى شيكىزات كوزىنە باي بايتاق دالامىز بولسا دا، جەكە-دارا دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا ٴتۇسىپ كەتۋىمىز ەكىتالاي. ٴوزارا ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ جولىندا بىزگە زاڭنامالىق قۇجاتتامالاردى ۇيلەستىرۋىمىز كەرەك. ويتكەنى، ٴار ەلدىڭ تەحنيكالىق رەگلامەنتتەرى مەن سەرتيفيكاتتارى ٴارقيلى. وسىلاردىڭ بارلىعى دا وزىندىك ۇيلەسىمىن تاپقان سوڭ عانا، تاراپتار اراسىندا ساۋدا اينالىمى جاندانا تۇسەدى. وسىنىڭ ٴبارىن رەتتەپ، بىرىزدەندىرىپ العاننان كەيىن ەكونوميكالىق وداقتاسۋ ەل يگىلىگىنە جۇمىس ىستەي باستايدى. ال ەكونوميكالىق وداقتاسۋدى ەل تاۋەلسىزدىگىنە تونگەن قاۋىپ-قاتەرگە بالايتىنداردىڭ نازارىنا دەرەك-دايەكتى بىرەر مىسال كەلتىرەيىن دەپ ەدىم.

- ول قانداي مىسال؟

- قاراپايىم عانا: بۇگىندە قاراماعىنا 27 مەملەكەتتى جيناعان ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنىڭ بارلىعىندا شەكارالارى دا، كاپيتالدارى دا ورتاق. تەرريتوريالىق اۋماعى 4،3 ملن. شارشى شاقىرىم، ال حالقى 506،8 ملن ادام. ودان كەيىن سولتۇستىكامەريكالىق ەركىن ساۋدا قاۋىمداستىعىندا (nafta) دا جاعداي سولاي. ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعى ەكونوميكالىق قاۋىمداستىعى مەن شىعىس-افريكالىق قاۋىمداستىق. بۇلاردىڭ بارلىعى دا بۇل كۇندەردە ٴوز ارالارىنداعى قارىم-قاتىناستى جەتىلدىرىپ، ەكونوميكالىق تۇرعىدا ودان ٴارى دامي تۇسۋدە. مۇنداي وداقتاسۋلاردىڭ تاريحى 1950-60 جىلداردان بەرمەن قاراي باستاۋ الادى. جاھاندانۋ ۇدەرىسىنە ىلەسكەن مەملەكەتتەر ٴوزارا وداقتاسقانىمەن تاۋەلسىزدىگىنەن ايىرىلىپ، ٴبىرى بايىپ، ەكىنشىسى تۇرالاپ قالىپ جاتقان ەشقايسىسى جوق. ەندەشە، مۇنىڭ اتاۋىنىڭ وزىنە ٴبىر ٴسات كوڭىل بولگەن دە ٴجون.

- ال ەندى كەدەندىك وداق اياسىنداعى ٴۇش ەلدىڭ قاتىسۋىمەن قۇرىلىپ جاتقان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ بۇگىنگى الەۋەتىن ٴسوز ەتىپ، بولاشاعىن باعامداپ كورسەڭىز...

- 2010 جىلدان قىزمەتىن باستاعان كەدەندىك وداق قۇرامىنداعى 20 ملن. شارشى مەترلىك اۋماقتا (قۇرلىقتىڭ 15 پايىزى) 170 ميلليون تۇتىنۋشى حالىق ورنالاسقان. ٴجىو 2،2 ترلن اقش دوللارىنا تەڭ كەلەدى. ال تابيعي گاز ٴوندىرىسى (20،7 پايىز) مەن مۇناي جانە گاز كوندەنساتىن ٴوندىرۋ (14،4 پايىز) جاعىنان الەمدە ٴبىرىنشى ورىن، ال ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋدە ٴۇشىنشى ورىنعا (9 پايىز) يەلىك ەتەدى. وداق اياسىنداعى وسىنداي وڭتايلى كورسەتكىشتەرگە قاراي وتىرىپ، ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ەەو تاياۋ بولاشاعىنا قاتىستى ٴبىرقاتار ناقتى باسىمدىقتاردى اتادى. ياعني، «ەەو 2050 جىلعا قاراي، ەەو الەمدەگى ينتەگراسيالىق بىرلەستىكتەردىڭ العاشقى ۇشتىگىنە ەنۋى ٴتيىس» دەدى. ول ٴۇشىن ەڭ الدىمەن الداعى 15-20 جىل ىشىندە ەۋرازيالىق ينتەگراسيا كەڭىستىگىندە ۇلتتىق ەكونوميكانى جاڭعىرتۋ ٴۇشىن يننوۆاسيالىق تەحنولوگيانى جەدەلدەتىپ ەنگىزۋمەن قاتار، وڭتايلى جاعدايلار جاسالىپ، ەۋرازيا قۇرلىعىندا ينفراقۇرىلىمدىق تۇرعىدان وراسان زور الەۋەتكە يە بولۋى كەرەك. جالپى، ەۋرازيالىق ەكونوميكانىڭ نەگىزىن ورتا جانە شاعىن بيزنەستەر قۇراۋى ٴتيىس. سونىمەن قاتار، بۇل ۇيىم ارنايى تالاپتاردى قاجەت ەتەتىن قۇقىقتىق جانە ۇيىمداستىرۋ تەتىكتەرى ەكونوميكالىق ينتەگراسيا اياسىنداعى حالىقتاردىڭ مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىسىندا دا دانەكەر بولۋى كەرەك.

- اڭگىمەڭىزگە راحمەت.


سۇحباتتاسقان – نۇرلىبەك دوسىباي
 


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي