ماماندىققا ادالدىقتى ومىرلىك قاعيداعا اينالدىرعان نۇرماعانبەتوۆتەر اۋلەتى - ٴبىلىم & عىلىم|03 قاراشا 2018، 09:52
كۋرسى ۆاليۋت وبنوۆليايۋتسيا
استانا:

ماماندىققا ادالدىقتى ومىرلىك قاعيداعا اينالدىرعان نۇرماعانبەتوۆتەر اۋلەتى

قاراعاندى، baq.kz ٴتىلشىسى. جاس بۋىنعا ٴبىلىم بەرۋ مەن تاربيەلەۋدە ۇستازداردىڭ ەڭبەگى ەرەن. وسى مارتەبەلى ماماندىققا وتباسىنىڭ ٴبىر عانا ەمەس، بىرنەشە بۋىنى سانالى عۇمىرلارىن ارناپ، ۇستازدىق ەتۋدەن جالىقپاعان اۋلەتتەردەگى ەڭ باستى قۇندىلىق – كاسىپكە ادالدىق. قاراعاندىنىڭ قارقارالى اۋدانى، مارتبەك مامىرايەۆ اۋىلىندا تۇراتىن نۇرماعانبەتوۆتەر اۋلەتى وسىنداي وتباسىلاردىڭ ٴبىرى.

ىنتىماعى بەرىك، تاتۋلىعى جاراسقان وتباسىنىڭ مۇشەلەرى وزگەلەرگە ۇلگى بولعان ٴمۇعالىم ماماندىعىن ۇرپاقتان-ۇرپاققا ساباقتاستارىپ، كاسىپ ەتىپ كەلەدى. اۋلەتتىڭ تىرەگى بايدۇيسەن نۇرماعانبەتوۆ پەن ونىڭ جۇبايى دامەش سىزدىقوۆانىڭ جۇمىسىنا ادالدىعى، كوپكە ۇلگىلى ەڭبەك جولدارى، ەل اراسىنداعى بەدەلى ولاردان تاراعان ۇرپاقتىڭ دا وسى جولدى تاڭداۋىنا تۇرتكى بولعان.

سۇراپىل سوعىس بۇل وتباسىن دا اينالىپ وتپەگەن

بۇگىندە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنەن اسقان بايدۇيسەن اتا قازىرگى قاراعاندى وبلىسى، قارقارالى اۋدانى، مارتبەك مامىرايەۆ اۋىلىندا تۋعان.

«1930 جىلى 28 قاراشادا دۇنيەگە كەلىپپىن. اكەم ەسىمدى بىلەر-بىلمەس شاعىمدا، ەكى-ۇش جاسىمدا ومىردەن ەرتە ٴوتتى. جاسىم 13-كە كەلگەندە اعام مايدانعا شاقىرتىلىپ، سوعىستان قايتىپ ورالمادى. ول كەزدە ەر ادامداردىڭ بارلىعى سوعىستا، ەلدەگى بارلىق قيىن جۇمىس ايەلدەردىڭ جانە مەن سياقتى جەتكىنشەكتەردىڭ موينىندا ەدى. ەلىمىزدە «بارلىعى مايدان ٴۇشىن، بارلىعى جەڭىس ٴۇشىن!» دەگەن ۇران بولدى. اناممەن بىرگە مەندە اۋىلدىڭ بارلىق جۇمىسىنا قاتىستىم، تىلدا ەڭبەك ەتتىم»، - دەگەن بايدۇيسەن اتا قارت اناسى مەن وزىنەن كەيىنگى ەكى باۋىرىنا قارايلاعاندىعىن ايتادى.

ول سوعىس ۋاقىتى اۋىلىمىزداعى، جالپى ەلىمىزدەگى ەڭ قيىن كەزەڭدەردىڭ ٴبىرى بولعانىن ايتادى.

«ۇيدەگى ەستيار ەر بالا رەتىندە 12-13 جاسىمنان ەڭبەككە ارالاستىم. قارت انام مەن ەكى باۋىرىما باس-كوز بولدىم. سوعىستان كەيىنگى جىلدار دا قيىن ەدى. دەگەنمەندە، وقۋعا دەگەن قۇشتارلىق مەنى العا جەتەلەدى، بولاشاققا دەگەن تالپىنىس ٴبىلىم الۋعا يتەرمەلەدى»، - دەيدى جاستىق شاعىن ەرەكشە تولقىنىسپەن ەسكە العان قاريا.

جالعىز سيىردىڭ پ ۇلى ومىرىندەگى جاڭا كەزەڭگە جول اشتى

بايدۇيسەن نۇرماعانبەتوۆ سوعىس اياقتالعاننان كەيىن قالاعا وقۋعا بارۋ ٴۇشىن ۇيدەگى جالعىز سيىردى ساتۋعا تۋرا كەلگەندىگىن ايتادى. وسىلايشا 16-17 جاستاعى بوزبالا بايدۇيسەن سيىردىڭ اقشاسىن جولىنا، كەرەك-جاراعى مەن كيىمىنە جاراتىپ، ارمان قۋىپ، قاراعاندىعا اتتانادى.

«سوعىستان كەيىن انامنىڭ باتاسىن الىپ، قاراعاندىعا كەلدىم. وندا ەكى جىلدىق مۇعالىمدەر ينستيتۋتىنا ٴتۇسىپ، 1948 جىلى ٴبىتىردىم. وسىلايشا ۇلكەن ومىرگە جولداما الىپ، مۇعالىمدىك قىزمەتكە كىرىستىم. 1951 جىلدان باستاپ قارقارالى اۋدانىنىڭ نۇركەن ٴابدىروۆ اتىنداعى ورتا مەكتەبىندە ٴمۇعالىم بولدىم. 1953 جىلدان 1982 جىلعا دەيىن، ياعني زەينەتكە شىققانعا دەيىن بۇرىنعى قارقارالى اۋدانى، اقجول اۋىلىنداعى (قازىرگى مارتبەك مامىرايەۆ اۋىلى) №12 ورتا مەكتەپ ديرەكتورى لاۋازىمىندا ەڭبەك ەتتىم»، - دەيدى بايدۇيسەن اتا.

ۇلكەن وتباسىنىڭ الىپ ەمەن اعاشىنداي تىرەگىنە اينالعان بايدۇيسەن اتانىڭ ونەگەلى ٴومىرى بالالارى عانا ەمەس نەمەرەلەرىنە دە ازىق بولعان. اتاسىنىڭ قانداي جان ەكەندىگىن نەمەرەنىڭ ۇلكەنى ەرلان نۇرماعانبەتوۆ ەرەكشە سەزىممەن ايتادى.

«اتام ومىردە كوپ قيىندىق كورگەن جان. اكەدەن ەرتە جەتىم قالسا دا، ٴوزىنىڭ زەرەكتىگىنىڭ، العىرلىعىنىڭ، تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا وسىنداي دارەجەگە جەتكەن، ۇلكەن وتباسىنىڭ اسىراۋشىسىنا، ەلىنە سىيلى ادامعا اينالعان. وقۋدىڭ، قىزمەتىنە ادالدىعىنىڭ ناتيجەسىندە عانا ابىرويلى بولاتىندىعىن ٴتۇسىنىپ، ونى ۇرپاقتارىنا دا سىڭىرە بىلگەن دەپ ويلايمىن. اتام ەلۋ جىلعا تاقاۋ ۋاقىت ۇلاعاتتى ۇستاز بولدى. ونىڭ جيىرما جىلدان استامىندا اۋىلدىق مەكتەپتىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقاردى. تالانتتى، دارىندى شاكىرتتەر تاربيەلەدى. ٴقازىر ولاردىڭ كوپشىلىگى لاۋازىمدى قىزمەتتە وتىر. بۇگىندە ەل سىيلاعان، ٴقادىر تۇتقان، جۇرتتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەن اتام مەن اجەم سۇيەگى اسىل ادامدار. ولار ٴبىزدى «تەك عانا ادال ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا جەتىستىككە جەتەسىڭ» دەگەن قاعيدامەن ٴوسىردى. ٴارقاشاندا، «قىزمەتىڭدى ٴوزىڭ ەمەس، ەلىڭ باعالاۋى كەرەك، سوندا عانا ابىرويىڭ ارتادى» دەپ ايتادى»، - دەيدى ەرجان نۇرماعانبەتوۆ.

ۇستازدىق قىزمەت جاعاتىن اۋلەت

نۇرماعانبەتوۆتەر اۋلەتىندە 7 ٴمۇعالىم بار. ولاردىڭ جالپى جۇمىس ٴوتىلى – 197 جىلدى قۇرايدى. ٴبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ەڭبەكتەرى ٴۇشىن پەداگوگتار قۇرمەت وردەردەرىمەن، ماداقتامالارمەن، العىس حاتتارمەن ماراپاتتالعان.

«مۇعالىمدىك ٴبىزدىڭ وتباسىمىزعا اللانىڭ بەرگەن سىيى. ۇستازدىق قىزمەت ٴبىزدىڭ اۋلەتكە جاعاتىن ماماندىق. مەن دە ٴمۇعالىممىن، بايبىشەم دە ٴمۇعالىم. بالالارىم دا وسى جولدى تاڭدادى. ەڭ ۇلى ماماندىقتى تاڭداۋ، وعان ادال قىزمەت ەتۋ ٴبىزدىڭ اۋلەتتى ەرەكشە قۇرمەتكە بولەدى»، - دەيدى بايدۇيسەن اتا.

بايدۇيسەن نۇرماعانبەتوۆتىڭ جۇبايى دامەش سىزدىقوۆا 1933 جىلى 20 تامىزدا تۋىلعان. 1952 جىلى قاراعاندى پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسىن بىتىرگەن سوڭ زەينەت جاسىنا دەيىن قارقارالى اۋدانى، مارتبەك مامىرايەۆ اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپتە باستاۋىش سىنىپ ٴمۇعالىمى بولىپ جۇمىس ىستەگەن.

بايدۇيسەن اتا ومىرلىك جارى دامەش اجە ەكەۋى بەس بالا ٴوسىرىپ، تاربيەلەدى. بالالارىنىڭ بارلىعى مۇعالىمدىك جولدى تاڭدادى. ولار بەس بالادان وننان اسا نەمەرە مەن جيىرماعا تارتا شوبەرە ٴسۇيدى. بۇگىندە وردالى وتباسىعا اينالعان نۇرماعانبەتوۆتەر اۋلەتىنىڭ ۇرپاقتارى تاريح، جۋرناليستيكا، مۇراجاي ٴىسى، سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك سالالاردا قىزمەت ەتەدى.

«الىبەك بۇركىتبايەۆ اتىنداعى جبب ورتا مەكتەپتە ەڭبەك ەتكەنىمە 35 جىل بولدى. وقۋشىلارىمنىڭ الدى جوعارى ٴبىلىم الىپ، وزىممەن بىرگە مەكتەپتە مۇعالىمدىك قىزمەت اتقارادى. شاكىرت تاربيەلەۋ، بالالارعا ۇستازدىق ەتۋ ومىردەگى ەڭ قاسيەتتى ٴىس دەپ ويلايمىن. جاس بۋىندى ۇلكەن ومىرگە بەيىمدەپ، ٴبىلىم بەرۋدە مۇعالىمدەردىڭ ەڭبەگى وراسان ەكەندىگى بەلگىلى. وسى سالاداعى قىزمەت اتقاراتىن ٴاربىر پەداگوگتىڭ ەڭبەگى باعالاۋعا تۇرارلىق»، - دەيدى كۇلزيا بايدۇيسەنقىزى.

نۇرماعانبەتوۆتار وتباسىنداعى ەڭ باستى قاعيدا – ادالدىق. بايدۇيسەن اتا مەن دامەش اجە بالالارى مەن نەمەرەلەرىن ەڭ الدىمەن وسى قاسيەتكە باۋلىدى، وتانىنا، ەلىنە، ىستەگەن قىزمەتىنە، كاسىبىنە، ماماندىعىنا، اينالاسىنداعى ادامدارعا ادال بولۋعا تاربيەلەدى. وتىرىك ايتپاۋ، وزگەنىڭ الا ٴجىبىن اتتاماۋ سياقتى جالپى ادامي جاقسى قاسيەتتىردى بويلارىنا دارىتتى.

«مەن وتباسىنداعى ەڭ ۇلكەن نەمەرەمىن. جاستايىمنان اتامنىڭ ٴاربىر وسيەتىن، اقىل-كەڭەسىن بويىما ٴسىڭىرىپ ٴوستىم. اتام تاريح ٴپانىنىڭ ٴمۇعالىمى. مەنىڭ دە تاريح سالاسىن تاڭداۋىما تۇرتكى بولعان جان. ول كىسىنىڭ نۇسقاۋىمەن قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىنە وقۋعا ٴتۇستىم. بۇگىندە قاراعاندى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىندا قىزمەت ەتەمىن. وسى مەكەمەدەگى ەڭبەك جولىم 15 جىلدى قۇرايدى. ونىڭ جەتى جىلىندا وسى مۇراجايدى باسقارامىن»، - دەيدى ەرجان نۇرماعانبەتوۆ.

بۇگىندە بالا-شاعالارى وسىپ-ونگەن وردالى وتباسى، ىرىسى مەن ىنتىماعى جاراسقان، قاناتىن كەڭگە جايعان اۋلەتكە اينالىپ، ومىرلەرىنىڭ جالعاسى جاس بۋىننىڭ بولاشاعىنىڭ جارقىن بولۋىن تىلەيدى.

«ۇرپاقتارىما تاۋەلسىز قازاقستانعا قىزمەت ەتۋ باقىتى بۇيىرعانىنا ريزامىن»

«تاۋەلسىزدىكتەن ارتىق باقىت جوق. ەلىمىزدىڭ ٴاربىر جاس بۋىنى تاۋەلسىز ەلدىڭ باقىتتى ۇرپاعى ەكەنىنە شۇكىرلىك ەتىپ، وسى باقتى باعالاۋى كەرەك. ەگەمەندى ەلىمىزگە، تاۋەلسىز وتانىمىزعا قىزمەت ەتۋ ۇلكەن باقىت، سول باقىتتارىڭا بولا جاقسى قىزمەت جاساڭدار، جاقسى ادام بولىڭدار»، - دەيدى قازىنالى قاريا.

بايدۇيسەن اتانىڭ نەمەرەسى ەرجان نۇرماعانبەتوۆ اتاسىمەن پىكىرلەسكەندى، ونىڭ ٴومىر جايلى ويلارىن، تولعانىستارىن ۇنەمى تىڭدايتىندىعىن ايتادى.

«اركىمگە ٴوزىنىڭ جاستىق شاعى، العاش ەڭبەك جولىن باستاعان جىلدارى ىستىق قوي. اتامىز دا وسىدان ەلۋ جىل بۇرىن العاش جۇمىسقا كىرىسكەن كەزدەرىن كەرەمەت ٴبىر ىستىق سەزىممەن ەسىنە الىپ وتىرادى. سول كەزەڭدە ەلىنە، اۋىلىنا، مەكتەبىنە جاساعان ىستەرى جايلى ۇنەمى ايتادى. ٴمۇعالىم ماماندىعى ارقىلى قوعامنىڭ، اۋىلداستارىنىڭ، اينالاسىنداعى ادامداردىڭ ەرەكشە قۇرمەتىنە يە بولعاندىعىن ەسكە الادى. قازىرگى كەزدە مۇعالىمدەردىڭ مارتەبەسىنىڭ كەڭەس زامانىنا قاراعاندا ٴتۇسىپ كەتكەندىگىنە، كەيدە ۇستازداردىڭ ۇلان-اسىر ەڭبەگىنىڭ تيىسىنشە باعالانباي جاتاتىندىعىنا قىنجىلىس بىلدىرەدى. پرەزيدەنت ن.نازاربايەۆتىڭ بيىلعى جولداۋىندا مۇعالىمدەرگە، پەداگوگتارعا ەرەكشە ستاتۋس بەرۋ جايلى ايتقان پىكىرىن ەستىپ، ەرەكشە ىقىلاسپەن قابىلدادى»، - دەيدى اقساقالدىڭ نەمەرەسى.

«ەلباسىمىزدىڭ وسى ماسەلەنى كوتەرىپ، ۇستازدارعا ەرەكشە مارتەبە بەرۋى، مۇعالىمدەردىڭ اسا سىيلى، قۇرمەتتى ماماندىق يەلەرىنە اينالدىرۋ قاجەت دەگەن پىكىرى ولاردىڭ قوعامداعى بەدەلىن، ٴرولىن، ٴىسىن ودان ٴارى ارتتىرادى دەپ سەنەمىنن»، - دەيدى بايدۇيسەن اتا.

قاراشاڭىراققا دەگەن قۇرمەت

نۇرماعانبەتوۆتار اۋلەتىندە اسا ماڭىزعا يە قاعيدا، بۇلجىتپاي ورىندالاتىن زاڭدىلىق – وتباسى قۇندىلىقتارىن ساقتاۋ. وتباسى مۇشەلەرى ۇلكەندەرگە قۇرمەت كورسەتۋ، باۋىرلارىنا قامقورلىق كورسەتۋ، بىر-بىرىمەن سىيلاستىقتا بولىپ، ٴوزارا قولداۋ، ەڭبەكسۇيگىشتىك پەن بىلىمگە باۋلى سياقتى قاسيەتتەردى دامىتۋدى باستى نازاردا ۇستايدى. بايدۇيسەن اتا مەن دامەش اجەنىڭ بەس بالاسىنان تاراعان ۇرپاق بۇگىندە بىرلىگى بەكەم ىرگەلى وتباسىعا اينالعان. اۋلەتتىڭ ىنتىماق-بىرلىگى تۋعانداردىڭ بىر-بىرىمەن سىيلاستىق قارىم-قاتىناسىندا دەيدى وتباسى مۇشەلەرى.

«ٴبىزدىڭ وتباسىمىزدىڭ ەرەكشەلىگى – قانداي دا ٴبىر مەرەكەنى، قۋانىشتى كۇندەردى، ادام ومىرىندەگى جاقسى كەزدەردى، قانداي دا ٴبىر جەتىستىكتەردى، نە بولماسا جاقسى حاباردى ٴاردايىم اتام مەن اجەمنىڭ شاڭىراعىندا، ۇلكەن ۇيدە اتاپ وتەمىز. اۋلەت مۇشەلەرىنىڭ بىر-بىرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى، سىيلاستىعى وسىنداي جيىنداردان، كەزدەسۋلەردەن، ٴبىر داستارحانان ٴدام تاتۋدان باستالادى دەپ ويلايمىن. اۋلەتتىڭ بارلىق ٴۇرىم-بۇتاعىنىڭ باس قوساتىن كيەلى جەرى – قاراشاڭىراق. ونىڭ ىشىندە «9 مامىر - جەڭىس كۇنىندە» ٴبىز مىندەتتى تۇردە اۋىلعا بارامىز، سول كۇنى اتامىزدىڭ جانىندا بولامىز. بۇل ٴبىر قاراعاندا جازىلماعان زاڭ ٴتارىزدى. مەن ەس بىلگەلى وسىلاي بولاتىن. ماعان دەيىن دە سولاي بولعان، بىزدەن دە كەيىنگى ۇرپاقتا وسى ٴداستۇردى، قاراشاڭىراققا دەگەن قۇرمەتتى بويلارىنا ٴسىڭىرىپ كەلەدى. اتامىز ٴارقاشاندا «وتباسى دەگەن وزىندىك جەكە الەم، وسى الەمدە ٴارقاشاندا تىنىشتىق بولۋ كەرەك، وتباسى مۇشەلەرى ەشقاشاندا بىر-بىرىنە اۋىر ٴسوز ايتپاي، ونەگەلى، ۇلگىلى بولۋلارى كەرەك دەپ وتىرادى. وتباسى بولۋدىڭ ەڭ باستى قاعيداسى وسى دەپ ويلايمىن»، - دەيدى ەرجان نۇرلان ۇلى.

بايدۇيسەن نۇرماعانبەتوۆتىڭ تاريح ٴپانىنىڭ ٴمۇعالىمى. ول قازاقتىڭ ۇلتتىق ٴسالت-داستۇرىن، تاريحىن جەتىك بىلەدى جانە بىلگەنىن ۇرپاقتارىنا ۇيرەتۋدەن تالمايدى.

«اتامىز ٴداستۇردى قۇرمەتتەۋدى، سالتتى سىيلاۋدى ۇنەمى ۇرپاقتارىنا ونەگە رەتىندە ايتىپ وتىرادى. بالا-شاعاسىنان ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋدى سۇرايدى. اجەمىزدى دە وسىعان مىندەتتەيدى. مىسالى، ۇلتتىق تاعامداردى ٴپىسىرۋ، ناۋرىز مەرەكەسىن قارسى الۋعا دايىندالۋ سياقتى نارسەلەردى بالالارعا ۇيرەنۋگە قاجەت دەپ سانايدى»، - دەيدى وتباسى مۇشەلەرى.

بايدۇيسەن اتا اۋلەتتىڭ تىرەگى بولسا، شاڭىراقتىڭ ۇيىتقىسىنا اينالعا دامەش اجەنىڭ قولىنان ەسكەندىر حاسانعاليەۆ، روزا باعلانوۆا سياقتى ەلگە تانىمال تۇلعالار، يگى جاقسىلار ٴدام تاتقان.

«اجەمىز مەن ەس بىلگەلى ادام بالاسىنا داۋىس كوتەرىپ، ايعايلاعانىن كورگەن ەمەس. ول كىسى ەرەكشە ۇستامدى، مەيىرىمدى ادام. ومىردە نەبىر جاعدايلار، قانداي دا ٴبىر قيىنشىلىقتار بولسا دا بالا-شاعاسىنا بايىپپەن ٴتۇسىندىرىپ، قولداۋ كورسەتەدى. قۇلاققا جاعىمدى قوڭىر داۋسىمەن اقىلىن ايتا وتىرىپ، تاربيەلەيدى. ٴۇيىمىزدى حان ورداسى بولماسا دا، حان تۇسەتىن شاڭىراققا اينالدىرعان اجەم مەن اتام وزدەرىنىڭ وسىنداي مىنەزدەرى ارقىلى بالالارىنا جاقسى تالىم-تاربيە بەرىپ، ولاردىڭ ٴومىر اتتى ۇلكەن جولدا اداسپاي ٴتۇزۋ ٴجۇرىپ، ەل ٴۇشىن قىزمەت ەتىپ، ابىرويلى ازاماتتارعا اينالۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى دەگەن ويدامىن»، - دەيدى ە.نۇرماعانبەتوۆ.

تامىرى تەرەڭگە تارتقان اۋلەتتىڭ ٴۇرىم-بۇتاعى جايقالىپ ٴوسىپ، بايدۇيسەن اتا مەن دامەش اجە جاپىراق جايعان ەمەن اعاشتاي وسى ۇرپاقتارىنا سايا بولدى. اكە مەن انا سالعان سارا جولمەن جۇرگەن بالالار دا ومىردەن وزىندىك ورنىن تاۋىپ، نۇرماعانبەتوۆتەردىڭ قاراشاڭىراعىنداعى كيەلى وتتىڭ سونبەۋىنە، ۇرپاق جالعاسىنىڭ ۇزىلمەۋىنە بارىن سالىپ ٴجۇر.

فوتولار: نۇرماعانبەتوۆتەر وتباسىنىڭ جەكە مۇراعاتىنان


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي