BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 379.01 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 423.24 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

نازاربايەۆتىڭ اككوردەون ساتىپ الاتىن اقشاسىن ۇرلاپ كەتتى – پرەزيدەنت كۋرستاسى ەكسكليۋزيۆ

فوتو: Автор

شىمكەنت، baq.kz ٴتىلشىسى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ستۋدەنتتىك ٴومىرى قالاي ٴوتتى؟ ديپلومدىق جۇمىسىنىڭ تاقىرىبى قانداي بولدى جانە ونىڭ بولاشاعىن ٴدوپ باسىپ بولجاعان قاي ۇستازى؟ ونىڭ اقشاسىن ۇرلاعان كىم جانە وعان قانداي جازا قولدانىلدى؟ ەلباسى تۋرالى دوستارى قانداي كىتاپتار جازعان؟ مەملەكەت باسشىسىنىڭ كۋرستاسى تەلمان سپايەۆ ستۋدەنت كەزدەرىندەگى وسى جانە باسقا دا قىزىقتى وقيعالاردى ايتتى.

بىلەتىن-بىلمەيتىنگە دە كىمنىڭ كۋرستاسى ەكەنىن جاريا ايتا بەرمەيتىن تەلمان سپايەۆتىڭ تەلەفونىن تابۋ ٴبىرشاما ۋاقىت العانىمەن، سۇحباتقا كەلىسۋ قيىنعا سوقپادى. ٴار جىلى 1 جەلتوقسان – قر تۇڭعىش پرەزيدەنتى كۇنى جاقىنداعاندا تىلشىلەردىڭ ىزدەي باستايتىنىنا ابدەن ۇيرەنسە كەرەك: حابارلاسقانىمدا: «مىنا مەكەنجايدا تۇرامىن، ۇيدەمىن عوي، كەلە بەر» دەدى.

تۇراتىن جەرى – شىمكەنتتىڭ كەزىندە دۇرىلدەگەن بولىگى – بۇرىنعى قورعاسىن زاۋىتىنىڭ ماڭىندا ەكەن. زەرەندى كوشەسىمەن بويلاي وتىرىپ، ايتقان نومىردەگى ٴۇيدىڭ تۇسىنا جەتكەنىمدە قاقپا الدىنان كۇتىپ الدى. وتكەن جازدىڭ 5 تامىزىندا 80 جاسقا تولىپتى. ول تۋرالى ۇيىنە كىرگەن سوڭ نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ جازعان قۇتتىقتاۋ حاتىن كورسەتكەندە ٴبىلدىم.

– ون جىلدىقتى بىتىرگەننەن كەيىن قورعاسىن زاۋىتىنا جۇمىسقا كىردىم. العاشىندا شاكىرت، كەيىن اگلومەراتشى بولدىم. 1958 جىلى جۇمىستان شىعىپ، جاتاقحاناعا كەلە جاتقانىمدا، «قازاقستان جاستارىن قازاقستان ماگنيتكاسىنا جۇمىس ىستەۋگە شاقىرامىز» دەگەن حابارلاندىرۋدى كوردىم. ديپلومىم جوق. 10 سىنىپتىق قانا ٴبىلىمىم بار. سودان №3 ۋچيليششەگە بارىپ، ماگنيتكاعا جۇمىس ىستەۋگە جازىلدىم. الدىمەن وقۋعا جىبەرەدى ەكەن. 1958 جىلى 26 قازاندا 35 جىگىت ۋكرايناعا جولعا شىقتىق. الماتى-ماسكەۋ پويىزىنا ٴمىنىپ، ماسكەۋگە جەتىپ، ارمەن قاراي ۋكراينانىڭ دنەپرودزەرجينسك قالاسىنداعى تەحنيكالىق ۋچيليششەگە كەلدىك. ٴبىزدى دومنا پەشىنىڭ گورنوۆويلارى، كرانشىلار جانە قىزدىرۋ پەشىنىڭ سلەسارلارى دەگەن ٴۇش توپقا ٴبولدى. ادام از بولعاندىقتان تاعى دا شاقىرتتى. وڭتۇستىك وبلىستاردان، قاراعاندىدان جىگىتتەر كەلدى. نۇرسۇلتانمەن سول كەزدە العاش تانىستىم، – دەپ ونىڭ دومنا پەشىنىڭ گورنوۆويى توبىنا قالاي كەلگەنىن ايتتى.

«ٴسىز قاي توپتا وقيسىز؟»

تەلمان سپايەۆ بارعاننان كەيىن جىگىتتەردى ٴوزى وقيتىن توپقا ۇگىتتەيدى. بارعان جىگىتتەردىڭ ەشقايسىسى دا دومەنششيكتىڭ نە ىستەيتىنىن ٴتۇسىنىپ كەتپەسە دە، بىر-بىرىنەن سۇرايدى. تەلمان سۇراعاندارعا بۇل جۇمىستىڭ جاقسى، ايلىعى جوعارى ەكەنىن عانا ايتىپتى.

– ٴبىز بارعان سوڭ ەكى اپتادان كەيىن قازاقستاننان تاعى 33 جىگىت كەلدى. ولارمەن ٴالى تانىسپاعانبىز.

ٴبىر كۇنى كىتاپحانانىڭ الدىندا تۇرسام، اسحانادان شىعىپ كەلە جاتقان ٴبىر ورتا بويلى، شىمىر دەنەلى اققۇبا جىگىت جانىما كەلىپ: «اعا، ٴسىز قاي توپتا وقيسىز؟» دەپ سۇرادى. دومەنشىلەر توبىندا وقيتىنىمدا ايتتىم. ول شاشىن ارتقا قايىرا تۇزەپ: «مەن ٴسىزدىڭ توبىڭىزعا جازىلامىن» دەدى. «اتىڭ كىم؟». «نۇرسۇلتان». «فاميلياڭ؟». «نازاربايەۆ». سوسىن ول ٴوزىنىڭ الماتىدان ەكەنىن ايتىپ، جانىندا بىرگە كەلگەن ماقسۇت، سەيىتحان، مارات ەسىمدى جىگىتتەرمەن تانىستىردى. تانىسقانان كەيىن ولاردى توبىمىزدىڭ وندىرىستىك وقىتۋ شەبەرى دميتريي يزوتوۆيچ پوگورەلوۆقا اپاردىم. ول جىگىتتەردى ٴبىزدىڭ توپقا جازدى.

دومنا پەشىنىڭ گورنوۆويى كاسىبىنە وقۋ مەرزىمى – 1،5 جىل. ياعني 18 اي. اپتانىڭ ٴۇش كۇنى تەوريالىق وقۋمەن، قالعان ٴۇش كۇنى دنەپر مەتاللۋرگيالىق زاۋىتىندا وندىرىستىك ىس-تاجىريبەمەن وتەدى. مەنى ۋچيليششەدەگى كومسومول كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەسى ەتىپ سايلادى. وڭتۇستىكتەن بارعان جىگىتتەر كوپ بولعاندىقتان شىعار، رىسپانبەك تولەنديەۆ توپتىڭ ستاروستاسى بولدى. ونىڭ كانديداتۋراسىن جۇمان بالمۇرزايەۆ ۇسىندى. رىسپانبەك ٴوزى بوكسشى ٴارى شاحماتشى ەدى. دميتريي يزوتوۆيچ تە قارسىلىق بىلدىرمەدى. ال دوعاباي ەسبايەۆتى توپتىڭ كومسومولى بولۋعا مەن ۇسىندىم. ورالدان بارعان قابيدوللا سارەكەنوۆ ۇيىمداستىرۋ ستۋدەنتتىك توپتىڭ پروفورگى بولدى. نۇرسۇلتان نازاربايەۆتى «گورنوۆوي» گازەتىنىڭ رەداكتورى ەتتىك. ٴسويتىپ، العاشقى توقسان اياقتالۋعا تاياعاندا، پوگورەلوۆ: «رىسپانبەكتىڭ وقۋى ونشا بولماي جاتىر. ونىڭ ورنىنا نۇرسۇلتاندى ستاروستا ەتىپ قويايىق» دەدى. رىسپانبەك ٴارى بوكسقا قاتىسادى، ٴارى شاحمات وينايدى. ساباققا ونشا ۇلگەرمەي جاتاتىن. 15 قاڭتاردا ٴبىرىنشى توقسان اياقتالىپ، نۇرسۇلتاندى ستاروستى قىلدىق، – دەيدى تەلمان اتا.

«نۇرسۇلتاننىڭ كورگەن ٴتۇسى»

دومنا پەشىنىڭ گورنوۆويى كاسىبىنە وقىتاتىن توپ «29-توپ» دەپ اتالعان. وتە ۇيىمشىل، دوستىعى بەرىك توپ بولىپتى.

– توبىمىزدا 21 جىگىت وقىدىق. جاتاقحانادا 21 جىگىت ەكى بولمەگە ٴبولىنىپ، جاتتىق. ٴبىزدىڭ بولمە ەڭ ۇلكەنى ەدى. 12 جىگىت جاتتىق. ستاروستامىز نۇرسۇلتان ساباقتى وتە جاقسى وقيتىن. قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەنە قاتىساتىن. مەن 1958 جىلى كومسومول كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەسى بولعانىمدى ايتتىم عوي. ال 1959 جىلى نۇرسۇلتان بولدى. جىل سايىن بيۋرو قۇرامى 30 پروسەنتكە جاڭارىپ وتىراتىن. نۇرسۇلتان ٴتۇرلى ٴازىل اڭگىمەلەر ايتىپ، كۇلدىرە بىلەتىن. بولمەگە جينالىپ، ٴان ايتامىز. ابايدىڭ «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ» انىنەن باستاپ، ٴابىلاحات ەسپايەۆتىڭ «قايداسىڭدار، دوستارىم» ٴانىن شىرقاپ، ورىسشا، ۋكراينشا اندەرگە وتەمىز. «ماتروس س «كومەتى» فيلمىندەگى «چەرنوە مورە موە» ٴانىن ٴجيى ايتاتىن ەدىك. انمەن قاتار اڭگىمە تۋادى. سونداي كەشتەردىڭ بىرىندە نۇرسۇلتان «سەندەرگە اڭگىمە ايتىپ بەرەيىن» دەدى. ونىڭ اڭگىمەسى قىران-توپان كۇلكىگە قالدىراتىنىن بىلەمىز. قۇلاعىمىزدى توسا قالدىق. «كەشەگى دەمالىستا دنەپروپەتروۆسكىگە باردىم. ٴبىر قىزبەن تانىستىم. كەشكە دەيىن قالانى ارالادىق. سوسىن ول قىز مەنى ۇيىنە شاي ىشۋگە شاقىردى. ۇيىنە كىرگەن سوڭ، بولمەدە جۇمساق كەرەۋەت تۇرعانىن كوردىم. قىز ماعان «كەرەۋەتكە وتىرا بەر، مەن ٴقازىر شاي قويىپ كەلەيىن» دەپ اسۇيگە شىعىپ كەتتى. ال مەن ەلەگىزىپ «ٴقازىر بىرەۋ-مىرەۋ كەلىپ، ۇرىپ-سوعىپ، اقشامدى تارتىپ السا، قايتەمىن» دەپ وتىرمىن. باسىما ٴتۇرلى جامان ويلار كەلدى. ٴبىر سىبدىر ەستىگەندەي بولدىم. كەرەۋەت استىنان شىعىپ جاتقان داۋىسقا ۇقسايدى. ٴسويتىپ، ەڭكەيىپ كەرەۋەت استىنا ۇڭىلسەم، ەكى كوزى باقىرايىپ بىرەۋ جاتىر ەكەن. جان داۋىسىم شىعىپ، ورنىمنان اتىپ تۇرىپ، ەسىكتەن شىعا سالا كوشەگە قاشتىم. ويانىپ كەتسەم، ٴتۇسىم ەكەن» دەيدى. ٴسويتىپ، ابدەن كۇلگەن ەدىك، – دەگەن تەلمان سپايەۆ بىردە توپتاعى جىگىتپەن توبەلەسىپ قالعانىن، ولاردى نۇرسۇلتان قالاي تاتۋلاستىرعانىن دا اڭگىمەلەدى.

«نۇرسۇلتان شاقىرىپ جاتىر»

– توبىمىزدا پالماعانبەت قۇرمانبايەۆ دەگەن جىگىت وقىدى. «گورنوۆوي» گازەتىنىڭ سۋرەتشىسى. شىمكەنتتىڭ جىگىتى. توپتاعى ەڭ ۇلكەنى، 1936 جىلعى جىگىت. مەن 1938 جىلعىمىن. دوسىم رىسپانبەك 1937 جىلعى. ٴبىر كۇنى باسكەتبولدان جاتتىعۋدان شىعىپ كەلە جاتسام، الدىمنان پالماعانبەت شىقتى. اپپاق كيىنگەن. مەنىڭ موينىما اسىلىپ الدى. ەكىنشى قاباتقا دەيىن كوتەرىپ شىقتىم. «ٴتۇس» دەسەم، تۇسپەيدى. يتەرىپ جىبەردىم. ۇشىپ كەتتى. ٴبىر ۇرعان ەدىم، ٴتورت ٴتىسى سىنىپتى. ٴبىر كۇنى پروفسويۋزىمىز جاسۇزاق «نۇرسۇلتان سەنى شاقىرىپ جاتىر» دەدى دە، مەنى ەرتىپ باردى. بارسام، الدىمدا توبەلەسكەن جىگىتىم تۇر. ول كەشىرىم سۇرادى، وسىلايشا نۇرسۇلتان ٴبىزدى تاتۋلاستىرىپ ەدى، – دەگەن تەلمان اتا سول كەزدە نۇرسۇلتاندى كەيىن پرەزيدەنت بولادى دەپ مۇلدەم ويلاماپتى. ٴبىراق توپتاعى جىگىتتەردى ەلەڭ ەتكىزگەن ٴبىر وقيعا بولعان. تەلمان سپايەۆ سول وقيعانى ٴوزىنىڭ جازعان «ون ۆ بۋدۋششەم» كىتابىنا «كەلەشەكتە» دەگەن تاقىرىپپەن كىرگىزگەن ەكەن.

«كەلەشەكتە»

– زاۋىتتا وندىرىستىك ىس-تاجىريبەدە جۇمىس ىستەي ٴجۇرىپ، بىلىكتىلىگىمىزدى كورسەتەتىن ديپلوم جۇمىسى ىسپەتتەس ٴبىتىرۋ جۇمىسىن دايىندادىق. ٴاربىرىمىز بەرىلگەن تاقىرىپتى اشىپ، پەشتىڭ ناقتى ٴبىر بولشەگىنىڭ قيماداعى سىزبانۇسقاسىن سىزۋىمىز قاجەت. سونى ورىنداۋعا 4 اي ۋاقىت بەرىلدى. دميتريي يزوتوۆيچ 10 ناۋرىزدا ٴبارىمىزدى جيناپ، تاپسىرمانىڭ قالاي ورىندالىپ جاتقانىن تەكسەرەتىن بولدى. كەيبىر جىگىتتەر تاپسىرمانى ورىنداۋعا كىرىسپەگەن دە ەدى. كەيبىرەۋلەرى ورتا تۇسىنا دەيىن جەتكەن. نۇرسۇلتانعا بەرىلگەنى «شيحتانى دومنا پەشىنە دايىنداۋ» تاقىرىبى جانە ەلەكترلىك زەڭبىرەكتىڭ سىزبانۇسقاسىن سىزۋ تاپسىرماسى بولدى. ونىڭ تاقىرىپ مازمۇنى مەن تۇسىندىرمە جازباسى ٴازىر، ال سىزبانۇسقاسى ٴالى اياقتالماعان ەكەن. كەلەسى تەكسەرىسكە دەيىن اياقتاۋعا ۋادە ەتتى. نۇرسۇلتان باسقالارىمەن سالىستىرعاندا كوپ ۋاقىتىن كىتاپحانادا وتكىزەتىن. ونى ۇنەمى كىتاپقا ۇڭىلگەن قالپىندا كورەتىنبىز. مەنىڭ تاپسىرمام – «كسرو-نىڭ تەمىر كەن ورىندارى» تاقىرىبى جانە دومنا پەشىنىڭ قيماداعى سىزبانۇسقاسىن سىزۋ. مەندە دە ٴبارى دايىن، تەك سىزبا قالعان بولاتىن.

دميتريي يزوتوۆيچ ٴبىزدىڭ جۇمىستارىمىزدى تەكسەرىپ، قاتە تۇسىن كورسەتىپ، قالاي ورىنداۋ كەرەگىن ايتتى. ٴبارىنىڭ جۇمىسىن وقىپ شىعىپ، ٴبىرقاتار مىسالدار كەلتىردى. «نازاربايەۆتىڭ تۇسىندىرمە جازباسى وبلىستىق پارتيا كوميتەتى حاتشىسىنىڭ بايانداماسى سياقتى تۇزىلگەن. ول كەلەشەكتە قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ٴبىرىنشى حاتشىسى بولادى» دەدى د.ي. پوگورەلوۆ. ونىڭ مۇنداي ساۋەگەي سوزدەرىن ەستىپ، «ال مەن شە؟»، «ال مەن كىم بولام؟» دەپ جان-جاقتان جامىرادىق. «قابيدوللا، سەن پارتيا قىزمەتكەرى بولاسىڭ. جاسۇزاق، سەن وبەرماستەرسىڭ، ياعني دومنا پەشىنىڭ اعا شەبەرى بولاسىڭ. تۇرعانبەك، سەن اۋىسىمنىڭ اعا جۇمىسشىسى بولاسىڭ. ٴامانالى، سەن دە اعا جۇمىسشىسىڭ. ال، تەلمان، سەن دە پارتيا قىزمەتكەرىسىڭ. رىسپانبەك – دومنا پەشىنىڭ اعا شەبەرى، ال دوعاباي – پارتيا قىزمەتكەرى» دەپ ارمەن قاراي جالعاستىرا بەردى. سودان كەيىن جىگىتتەر ٴبىرىن-بىرى اتىمەن ەمەس، وبەرماستەر، پاتريينيك، تاعى باسقا دەپ كەلەشەك قىزمەتىمەن اتايتىن بولدى، – دەپ اڭگىمەلەدى تەلمان سپايەۆ.

اڭگىمەدەن اڭگىمە شىعىپ، تەلمان اتا وقۋ اياقتالۋىنا ٴبىر ايداي قالىپ، ٴبارى ەلگە ورالۋدى كۇتىپ جۇرگەنىندە بولعان وقيعانى دا ەسىنە الدى. تەلمان اقساقالدىڭ سوزىنشە، سول وقيعا نۇرسۇلتاننىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىن قويۋلاتا ٴتۇسىپتى.

«ۇرلىق»

– نۇرسۇلتان اككوردەوندا وينايتىن. كەي كۇندەرى پاراللەل توپتا وقيتىن كۋرستاسىنىڭ اككوردەونىن بولمەگە الىپ كەلەتىن. كەيىن وعان اككوردەون ساتىپ الۋى ٴۇشىن ۇيىنەن 900 رۋبل جىبەردى. ونىڭ 300 ٴرۋبلىن ۇساق-تۇيەك شىعىندارىنا جۇمساپ، قالعان 600 ٴرۋبلىن تۋمبوچكاسىنا سالىپ، جاتتىعۋعا كەتكەن ەكەن. قايتىپ كەلسە، اقشا جوق. بولمەدە 9 جىگىت جاتادى. ونىڭ قايسىسىنان كۇدىكتەنەدى؟! كورشى بولمەدە ٴتىپتى ادام كوپ. قايسىسىنا كۇمان كەلتىرەتىنىن بىلمەي، رىسپانبەكتى شەتكە شىعارىپ، وعان بولعان جاعدايدى ايتادى. رىسپانبەك ٴوزىنىڭ اقشانى الماعانىن ايتىپ، انت-سۋ ٴىشىپ، تابۋعا كومەكتەسەتىنىن ايتادى. ٴسويتىپ ولار بۋفەتكە بارىپ، سول كۇنى ارىق دەنەلى، ۇزىن بويلى قاراتورى جىگىتتىڭ ٴىرى اقشانى ۇساقتاعانىن بىلەدى. و جىگىت نۇرسۇلتانمەن ٴبىر بولمەدە جاتاتىن امىربەك بولاتىن. ەكەۋى امىربەككە كەلىپ، «بۇگىن 100 ٴرۋبلدى مايدالاتىپسىڭ، ونى قايدان الدىڭ؟» دەپ سۇرايدى. ول كوپ ويلانباستان ٴبىر ۋكراين جىگىتىنىڭ ەسىمىن اتايدى. ەكەۋى دەرەۋ سول ۋكراين جىگىتىنە بارىپ: «سەن امىربەككە اقشا بەردىڭ بە؟» دەپ سۇرايدى. «ٴيا، بەردىم». «شىنىڭدى ايت!» دەپ اشۋلانعان رىسپانبەك ونىڭ كوكىرەك تۇسىنان قاتتى ۇرادى. «ٴيا، اقشا بەردىم». رىسپانبەك تاعى دا قاتتىراق ۇرادى. «جوق، مەن بەرمەدىم» دەيدى ول. «وندا نەگە وتىرىك ايتاسىڭ؟». «امىربەك ايتۋىمدى وتىنگەن سوڭ ايتتىم». مۇنى ەستىگەن امىربەك ۋچيليششەدەن تايىپ تۇرادى. رىسپانبەك پەن نۇرسۇلتان سوڭىنان قۋادى. امىربەك قاشىپ بارا جاتىپ، باگلاي ستانساسىندا ميليسيانىڭ قولىنا تۇسەدى. زاڭعا سايكەس، امىربەككە جاۋاپقا تارتۋ ٴۇشىن ونىڭ ٴىسى ەڭ الدىمەن كومسومول ۇيىمىنىڭ وتىرىسىندا قارالادى. دوعابايدىڭ باسشىلىعىمەن كومسومول جينالىسى وتەدى. وعان شەبەرىمىز دميتريي يزوتوۆيچ تە قاتىستى.

«1،5 جىلدىق وقۋ كەزىندە ٴبارىڭ دە مەنىڭ بالالارىم سياقتى بولىپ كەتتىڭدەر. سەندەردىڭ دوستىق قارىم-قاتىناستارىڭ بارىنە ۇلگى ەدى. بارلىعى دا جاقسى بولار ما ەدى؟! تەك مىنا كەتەر الدىن بولعان وقيعا ٴبارىمىزدى ماسقارا قىلىپ وتىر. مەنى تىڭدايمىن دەسەڭدەر، وندا قازاقستاننان بىرگە كەلدىڭدەر، ەندى بىرگە قايتىڭدار» دەدى دميتريي يزوتوۆيچ پوگورەلوۆ. نۇرسۇلتان دا ۇستازدىڭ ٴسوزىن قولدادى. امىربەك كىناسىن مويىنداپ، تەمىرتاۋعا ورالعان سوڭ، اقشانى قايتارۋعا ۋادە ەتتى. ٴبىز توبىمىزبەن بىرگە ٴبارىمىز بۇعان كەپىل بولدىق. دوعاباي دميتريي ٴيزوتوۆيچتى دە، نۇرسۇلتاندى دا قولداپ، جينالىس قورىتىندىسىندا كەشىرىم بەرۋ تۋرالى شەشىم شىعارۋدى ۇسىندى.

ەكى كۇننەن كەيىن ۋچيليششەنىڭ جالپى كومسومول جينالىسى ٴوتتى. سوندا 29-توپتىڭ كومسورگى دوعاباي ەسبايەۆ گرۋپپادا بولعان وقيعانى باياندادى. ٴبىرقاتار ۇسىنىس ٴتۇستى. ەڭ الدىمەن مىنبەرگە 29-توپتىڭ ستاروستاسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ كوتەرىلدى. ول سوزىندە امىربەكتىڭ وقۋ ۇلگەرىمى جاقسى ەكەنىن، ەندى ٴبىر ايدان كەيىن وقۋ اياقتالاتىنىن ايتتى. امىربەك تەمىرتاۋعا قايتقان سوڭ اقشانى قايتارۋعا ۋادە ەتىپ، ٴبىز توبىمىزبەن وعان كەپىل بولىپ، وسى شەشىمدى قولداۋعا وتىندىك. قىلمىستىق ٴىستىڭ تەرگەۋشىسى ٴوز سوزىندە نۇرسۇلتاندى قولداپ، (ٴبىر جاعىنان ول بارلىق جىگىتپەن سىرتتاي تانىس بولاتىن، ويتكەنى تۇستىككە ٴبىزدىڭ اسحاناعا كەلەتىن) امىربەك سونداي ٴبىر جامان جىگىت ەمەس ەكەنىن ايتىپ ٴوتتى. ۋچيليششەنىڭ كومسورگى ۆيكتور بليۋس تە نازاربايەۆتىڭ ٴسوزىن قولدادى. وسىلايشا امىربەك باسىنا تۇسكەن قيىن جاعدايدان وسىلاي قۇتىلىپ شىقتى. مەن مۇندا نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ناعىز ادامي قاسيەتتەرىنە كۋا بولدىم. ول ادامداردى كەشىرە بىلەتىن. دوسىنىڭ قاتەلىگىنە كەشىرىممەن قاراپ، اقشا ٴۇشىن ەسە قايتارۋعا بەرىلمەي، جاس جىگىتتىڭ اتىن بىلعانۋدان امان الىپ قالدى. سول وقيعادان كەيىن كۋرستاستارىنىڭ الدىندا، اسىرەسە دوستارىنىڭ اراسىندا نۇرسۇلتاننىڭ ابىروي-بەدەلى ٴوسىپ، بۇكىل ۋچيليششەنىڭ سىي-قۇرمەتىنە يە بولدى.

«نۇرسۇلتان تۋرالى ەكى كىتاپ جازدىم»

دنەپرودزەرجينسكىدە وقىعان 29-توپتىڭ جىگىتتەرى وقۋ اياقتالىپ، ديپلوم الىپ، 1960 جىلى 26 ساۋىردە تەمىرتاۋعا كەلەدى. ٴبىراق مۇنداعى مەتاللۋرگيالىق زاۋىتتاعى دومنا پەشىنىڭ قۇرىلىسى ٴالى اياقتالماپتى. جەرتولەدە جاتادى. جۇمىس جوق. ٴبىراز جىگىتتەر قۇرىلىسقا جۇمىسقا تۇرادى. سودان 3 شىلدەدە دومنا پەشى ىسكە قوسىلىپ، وقىعان كاسىپتەرى بويىنشا جۇمىس باستالادى.

– الدىن وقىعانىمىز بار، سودان تىكە جۇمىسقا كەلگەنىمىز بار، بىزگە ٴۇش ايدان كەيىن ەڭبەك دەمالىسىن بەردى. ۇيدى-ۇيىمىزگە قايتتىق. ٴۇيدىڭ جالعىزىمىن. 1959 جىلى كوكتەمدە اكەم قايتقان ەدى. سول جىلى جازدا انامدى جالعىز قالدىرمايىن دەپ، ۇيلەنگەنمىن. سودان ۇيدە انام مەن ايەلىم عانا بار. ٴبارىن ويلاي كەلە ەڭبەك دەمالىسىنان كەيىن تەمىرتاۋعا قايتا جۇمىسقا بارمادىم. جىگىتتەردىڭ كوبى سوندا ىستەدى. نۇرسۇلتان دا سوندا ىستەي ٴجۇرىپ، قىزمەتتە ٴوستى. ال مەن قورعاسىن زاۋىتىنا قايتا جۇمىسقا ورنالاستىم. نۇرسۇلتان ۇيلەنگەنىندە اسكەردە ەدىم. بارا المادىم. قورعاسىن زاۋىتىندا بارلىعى 15 جىل ەڭبەكتەندىم. تەك 1973 جىلى نارحوزدا وقىپ، ەكونوميست ماماندىعىن الىپ، سول بويىنشا ٴتۇرلى ترەستەردە، باسقارمالاردا قىزمەت ەتتىم. 1988 جىلى «يۋجەلەۆاتورمەلستروي» جىلجىمالى مەحانيكالاندىرىلعان كوللوننانىڭ باس بۋحگالتەرى قىزمەتىنەن پەنسياعا شىقتىم. ەرتەرەك زەينەتكە شىعۋىما الدىن قورعاسىن زاۋىتىندا جۇمىس ىستەگەنىم سەبەپ بولدى، – دەيدى تەلمان سپايەۆ.

وسىلايشا نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ كۋرستاسى تەلمان سپايەۆ زەينەتكە شىققانىنان كەيىن پرەزيدەنت تۋرالى ەكى كىتاپ جازىپتى.

– پەنسياعا شىققاننان كەيىن، ٴبىر كۇنى تەلەديدار قاراپ وتىرسام، بۇرىن «دنەپر» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى بولعان ۆ. بازاريانينوۆ دەگەن كىسى نۇرەكەڭ تۋرالى «پرەدسكازانيە» اتتى كىتاپ جازىپ، سونى نۇرەكەڭە سىيعا تارتقانىن كورسەتتى. سودان كەيىن مەن دە ەستەلىك رەتىندە «كەلەشەكتە» («ون ۆ بۋدۋششەم») كىتابىن 2000 جىلى جازدىم. كەيىن «قىزىلكوپىردەگى كەزدەسۋلەر» («ۆسترەچي نا كراسنوم موستۋ») اتتى كىتاپتى جازدىم. 1000 دانامەن شىعاردىم. نۇرەكەڭنىڭ اينالاسىندا جۇرگەندەردىڭ ٴارقايسىسى كىتاپ جازدى. مارقۇم ماقاشبەك (دەموگراف-عالىم ماقاش ٴتاتىموۆ – اۆتور) تە، مارقۇم ماقسۇت (اكادەميك ماقسۇت نارىكبايەۆ – اۆتور) تا جازدى. مەن العاش جازعان «كەلەشەكتە» اتتى كىتابىمدى نۇرەكەڭە جىبەردىم. كەيىن نۇرەكەڭنەن جاۋاپ كەلدى. كىتاپ ورىسشاعا اۋدارىلدى. ٴبىرىنشى باسىلىمى تاۋسىلىپ قالدى. بۇل – ەكىنشى باسىلىمى، – دەي كەلە، ول پرەزيدەنتتىڭ حاتىن كورسەتتى.

«دوستار، دوستار، ٴجۇرسىڭ قايدا؟»

وسى كۇنگە دەيىن مەملەكەت باسشىسىنان ٴبىر جالپى، ٴۇش جەكە حات الىپتى. سول حاتتاردىڭ سوڭعىسى وسى وتكەن تامىزدا – 80 جاسقا تولۋ مەرەيتويىنا كەلىپتى.

– مىنە، 80 جاسقا كەلدىك. ٴقازىر «اللا، داي منە ۆسە، چتو ۆسەم دال، سچاستليۆۋيۋ مولودوست، نادەجنىح درۋزەي، سپوكوينۋيۋ ستاروست» دەپ وتىرمىن ەندى، – دەگەن تەلمان اتا اڭگىمە بارىسىندا ۇستەل ۇستىنە جايىپ تاستاعان سۋرەتتەردى، كىتاپتاردى قاراپ وتىرىپ، «قايداسىڭدار، دوستارىم؟» ٴانىن بىرنەشە رەت ىڭىلداپ ايتتى.

دوستار، دوستار، ٴجۇرسىڭ قايدا؟

بىرگە ەدى عوي جانىمىز.

ەسكە الىسىپ وسىندايدا،

كەل، شىرقايىق ٴبارىمىز! – دەپ اندەتكەن، تەلمان اتانىڭ اڭگىمەسىن تىڭداپ وتىرىپ، نۇرسۇلتان نازاربايەۆ قر پرەزيدەنتى بولعالى ونىمەن قانشا رەت كەزدەسكەنىن سۇرادىم. ەكى رەت كەزدەسىپتى. ٴبىرىنشىسى – 2003 جىلى، ەكىنشىسى – 2008 جىلى. وسى جىلدارى شىمكەنتتە، تەمىرتاۋدا كۋرستاستار كەزدەسۋى ٴوتىپتى. قوس كەزدەسۋدىڭ قىزىق ەستەلىكتەرى دە كوپ ەكەن.

(جالعاسى بار)


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي