BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

شوقان ٴۋاليحانوۆتىڭ عۇمىرى نەگە قىسقا بولدى نەمەسە قالقاي يشاننىڭ قاسيەتى

فوتو: Ибраш Әли

قىزىلوردا وبلىسىندا مەملەكەت قامقورلىعىنا الىنعان تاريحي عيماراتتار وتە كوپ. سونىڭ ٴبىرى – قارماقشى اۋدانىنداعى ۇلى قالمۇحاممەد (قالقاي يشان) مارال ۇلىنىڭ كەسەنەسى. baq.kz اگەنتتىگىنىڭ وڭىردەگى ٴتىلشىسى شوقان ٴۋاليحانوۆتىڭ اتىن قويعان اۋليەگە زيارات ەتىپ، كەرەمەتتەرىمەن تانىستى.

قالقاي يشان (1815-1870 جج.) – مارال يشاننىڭ ۇلكەن بالاسى. اكەسىنەن تاعىلىم الىپ، كەيىن بۇحارا مەن باعدات قالالارىنداعى مەدرەسەلەردەن ٴىلىم الۋعا بارعان. يشان مەشىت-مەدرەسە ۇستاپ، جاستاردى رۋحانياتقا سۋسىنداتىپ قانا قويماي، ەلدى ەگىنشىلىك كاسىبىنە باۋلىعان. شىعىستىڭ قيسسا-داستاندارىن جاتقا بىلگەن، ٴتىپتى جىرلاردى جازىپ جيناقتاعان.

ايتا كەتەيىك، يشاننىڭ كەسەنەسى جوسالى كەنتىنەن شىعىسقا قاراي 18 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى «مارال بابا» قورىمىندا ورنالاسقان. اۋليەنىڭ باسىنا كەلىپ، رۋحىنا تاعزىم ەتۋشىلەر كوپ. اۋرۋىنا شيپا، دەرتىنە داۋا، جانىنا مەدەت سۇرايتىنداردىڭ قاتارى ۇزىلگەن ەمەس.

«مەن قىزىلوردا قالاسىنان كەلىپ تۇرمىن. ارنايى مارال يشان، قالقاي يشانعا ٴبىرازدان بەرى زيارات قىلۋدى ويلاپ جۇرگەم. ەندى ٴساتى ٴتۇسىپ وتىر. وسىندا كەلسەم جۇرەگىم تىنىش تابادى، ەڭسەنى باسقان كۇيبەڭ تىرلىكتىڭ قارالىعىن قۇداي سۇيىكتى قۇلدارىنىڭ قۇرمەتىنە جۋىپ-شايىپ تاستاعانداي كۇي كەشەم. ٴارى ويعا العان جۇمىستارىما، وتباسىما بەرەكە سۇرايمىن»، – دەيدى زياراتشىلاردىڭ ٴبىرى ەركىن اسىلبايەۆ.

شىراقشى بەكبولات ەراليەۆتىڭ ايتۋىنشا، زيارات ەتۋشىلەر ەلىمىزدىڭ ٴار قيىرىنان – قىزىلوردا، قوستاناي، اقتوبە، سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنان، استانادان، سونداي-اق وزبەكستاننان دا كەلەدى.

«ناۋقاس جاندار، بالا تاپپاعان انالار دا كەلەدى. نيەتتەرى قابىل بولىپ جاتادى. بىرەۋى بالداعىمدى تاستادىم، ەندى ٴبىرى رۋحاني قۋات الدىم دەيدى. ٴبارى – اللانىڭ قۇدىرەتى، بابانىڭ شاراپاتى. بىردە قالقاي يشاننىڭ باسىندا اقتوبەدەن كەلگەن 13-14 جاستاعى قىزعا قاسيەت ٴبىتىپ، زيارات ەتىپ كەپ وتىرعان ٴۇش-تورت ادامدى تۇرعىزىپ جىبەردى. «سىزدەر وتىرعان جەردە ادام جەرلەنگەن» دەپ، جارتى مەتر تەرەڭدىكتەن كوك تاس شىقتى. سول تاس يشان كەسەنەسىنىڭ الدىندا تۇر. مۇنداي مىسال كوپ. جوسالىدا تۇراتىن اياعى اۋىر ٴبىر كەلىنشەك «ەكى مارتە ۋزي-گە ٴتۇستىم، دارىگەرلەر ىشىڭدەگى بالاڭ ٴولى دەپ ايتتى» دەپ بابالاردىڭ كەسەنەسىنە كەلدى. اۋليەنىڭ كەرەمەتىن قاراڭىز، ٴۇش-تورت كۇننەن كەيىن الگى اپپاراتقا قايتا تۇسسە، بالانىڭ جانى بار، دامۋى قالىپقا ٴتۇسىپتى. كەيىننەن سول كەلىنشەك قىز بوساندىم دەپ ٴسۇيىنشى سۇراپ كەلدى. 2013 جىلى مۇندا مەككەنىڭ ازانشىسى دا ات باسىن بۇرىپ، جالاڭاياق زيارات قىلدى»، – دەيدى شىراقشى.

ەل اراسىندا قالقاي يشان جايلى اڭگىمەلەر مەن جىرلار كوپ ساقتالعان. شىراقشى بەكبولات ەراليەۆتىڭ ايتۋىنشا، ايگىلى اۋليە مارال بابانى جەرلەگەننەن كەيىن جينالعان جۇرت كوپكە دەيىن تاراماپتى.

«اعايىن، تۋما-تۋىستارى، قۇدا-جەكجاتتارى قاتتى قايعىرعان. «ارقا سۇيەر اسقار تاۋىمىزدان ايرىلدىق، كۇنىمىز نە بولادى ەندى» دەپ جىلاعان ەكەن. قالقاي يشان ولاردى شۇكىرلىك قىلۋعا شاقىرىپ، باسۋ ايتسا دا قويماپتى. سوندا يشان: «قويمادىڭدار عوي، كوتەر قولدارىڭدى! كوڭىلدەرىڭدە نە ارماندارىڭ بار، تىلەڭدەر قۇدايدان!» - دەپتى. جينالعان جۇرتقا ەمىرەنە، بار شىن ىقىلاسىمەن باتا بەرىپ، «اللاھۋ اكبار» دەپ بەتىن سيپاعان ەكەن. كەلەر جىلى سول ۋاقىتتا ۇلسىزدار ۇلدى، قىزسىزدار قىزدى بولدى، نە تىلىسە سونىسى قابىل بولىپتى»، - دەيدى بەكبولات ەراليەۆ.

ەرتەدەن جەتكەن تاعى ٴبىر اڭگىمە بار. قالقاي يشان اكەسى مارال بابانى قاتتى قۇرمەتتەگەن. قارتايىپ كەلگەن شاعىندا قالقاي بالالارىن جيناپ الىپ: «ەرتەڭگى كۇنى مەن ولگەندە نە ىستەيسىڭدەر، سونى ايتىڭدارشى. ٴوز قۇلاعىممەن ەستىپ كەتەيىن»، – دەپتى. ٴارقايسىسى ٴوز ويىنداعىسىن ايتىپتى. ٴبىر بالاسى مامىرباي يشان: «سەن ولسەڭ، باسىڭا مارالدىكىنەن دە ۇلكەن، بيىك ٴۇيتام سالامىز»، - دەگەن. شىنىندا دا ول وسى ويىن ىسكە اسىرار دەپ قاۋىپتەنگەن قالقاي بالالارىنا: «قانشا بيىك بولسا دا توبە باسىنداعى اكەمنىڭ ٴۇيتامىنان تومەن بولسىن»، – دەگەن ويمەن «مەنى وسى اراعا قويىڭدار»، – دەپ، اتاسىنىڭ شىعىس جاعىنداعى ويپاڭنان جەر كورسەتكەن ەكەن.

«بالالارى قالقايدىڭ ٴۇيتامىن قوجا احمەت ياسساۋي عيماراتىنىڭ ۇلگىسىمەن ۇلكەن دە بيىك ەتىپ سالدىرعان. حالىقتىڭ يشانعا قۇرمەتى سونداي، كەسەنەنى قىمىزبەن يلەپ تۇرعىزعان. ال سۋدى قاراوزەكتەن العان. ادامدار سول جەردەن كەسەنەگە دەيىن ٴبىر قاتارعا ٴتىزىلىپ، شەلەكتى قولدان قولعا جالعاپ بەرىپ تۇرعان دەسەدى. كەسەنەنىڭ الدىڭعى بوساعا ماڭدايىنىڭ بيىكتىگى 14 مەتردەي. ونى سالعان كەزدە جوعارى كۇمبەز مويناعى مارال ٴۇيتامىنان قارىس سۇيەم بيىك ٴورىلىپتى. ەرتەڭىنە كەلسە سول ارتىق جەر وپىرىلىپ، ورتاسىنا ٴتۇسىپتى. قايتادان ٴورىپ، ٴيىپ كەلتىرەدى. ونىڭ ەرتەڭىنە دە تاپ سولاي بۇزىلعان. اقىرى توبەسىن سول تەسىك كۇيىنشە قالدىرىپتى. ٴقازىر باسىنا بارعاندار ونى ٴوز كوزىمەن كورەدى»، – دەيدى شىراقشى.

قازاق حالقىنىڭ ماقتانىشى شوقان ٴۋاليحانوۆ تۋعاندا اتىن قويىپ، اق باتاسىن بەرگەن – وسى قالقاي يشان بولاتىن. شوقان جايلى وسى ٴبىر تۇستى «اققان جۇلدىز» رومانىندا ٴسابيت مۇقانوۆ تومەندەگىشە بايان ەتەدى:

«...شىڭعىستىڭ ۇيىندە قوناقتاپ جاتقان قالقاي يشانعا:

– اۋليە، ٴسىز قويىپ بەرىڭىز نارەستەنىڭ اتىن! – دەپ ٴوتىندى ٴۋالي تۇقىمدارى، زەينەپ ۇل تاپقاننان كەيىن. قالقايدىڭ سەنىمىندە، بۇكىل يسلام تاريحىنداعى ەڭ زور عازاۋىتشى: مۇحاممەد پايعامباردىڭ ٴارى قىزى فاتيمانى العان كۇيەۋى ٴارى اسكەرىنىڭ باس قولباسشىسى حازىرەتى – عالي. ونىڭ ٴۇش ايەلىنەن ون سەگىز ۇلى بولعان، ٴبارى دە باتىر بولعان. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ باتىرى – مۇحاممەد-حانافيا دەيتىن ۇلى ەكەن، اكەسىنە ەرىپ، عازاۋىت سوعىسىن سول جۇرگىزگەن دەسەدى.

«بولاشاقتىڭ مۇحاممەد-حانافياسى بولار ما ەكەن؟» دەگەن تىلەكپەن قالقاي يشان زەينەپتەن تۋعان ۇلدىڭ اتىن – مۇحاممەد-حانافيا قويدى. بىلايدا شولجىڭ زەينەپتىڭ بۇل ەسىمگە ٴتىلى كەلمەي، ٴسابيىن «قاناش» دەپ، بىلايعى جۇرت «شوقان» دەپ كەتتى. شوقاندى ٴبىر جاسىنان سويلەپ كەتتى دەگەن اڭگىمە بار».

بۇعان ٴبىزدىڭ ەل اۋزىندا جۇرگەن اڭگىمەدەن ازىن-اۋلاق قوساتىنىمىز بار. ٴۋالي حاننىڭ بايبىشەسى ايعانىم بالانىڭ اتىن قويىپ بەرۋدى سۇراپ، كوتەرىپ اكەپ اۋليەنىڭ قولىنا بەرگەن كەزدە قالقاي نارەستەنى ۇستاپ وتىرىپ:

– پاي. پاي! مىنا بالا التىننان دا اۋىر عوي! – دەپ، ايعانىمنىڭ وزىنە قايتارىپ بەرىپ، باتا جاساپتى.

– وعى بەلدەن ٴوتسىن،

داتى دۇشپانىنا جەتسىن.

قۇدايىم قالقايدىڭ ايتقانىن قابىل ەتسىن.

اتى مۇحاممەد-حانافيا بولسىن،

اتاعى اتالارىنان دا اسىپ، احيرەتكە جەتسىن، اللاھۋ اكبار! – دەپ، بەتىن سيپاپتى دا، ويلانىپ وتىرىپ تاعى مىنانى ايتىپتى:

– ارعى اتاڭ ٴۋاليحان مەن قاسىم،

ولاردان دا اتاق-داڭقىڭ بولار باسىم.

ەل جۇرتىڭ قۇرمەت تۇتىپ،

اۋەلدەن اقىرعا جەتەر اتىڭ.

اۋليەگە قاتتى رازى بولعان ايعانىم سۇلۋ، قالقايدىڭ ۇستىنە جانات ىشىك جاۋىپتى. شىڭعىس سۇلتان ۇستىنە ستامبۋلدىڭ قالى كىلەمىن جاۋىپ، اتاقتى كوك جورعاسىن ەسىككە كەسە كولدەنەڭ تارتىپتى.

سوندا قالقاي:

– جانات ىشىك قالقايدىڭ ٴبۇيىرىن جىلىتسىن.

قالى كىلەم قۇدايدىڭ بۇيىرسىن.

كوك جورعا ٴۇش ٴجۇزدىڭ بايگەسىنە ٴمىنىلسىن، - دەپ باتا بەرىپتى.

ارتىنان، كوك جورعانى قىيماعان شىڭعىس، ورنىنا ٴبىر ۋىس ٴجۇز سومدىق اقشانى ساناماي بەرىپ، اتتى ٴوزى الىپ قاپتى.

مۇنى ەستىگەن قالقاي:

– اتتەگەن-اي! بەكەر جاساعان ەكەن. اتاعانىن بەرۋى كەرەك ەدى عوي! جاقسى ات – جان ساداعاسى، جان دەگەن ار ساداعاسى دەمەۋشى مە ەدى، اتاعان زاتتى قيماعانى بولماعان ەكەن، ومىرىنە ىلىك بولماسا بولار ەدى، – دەگەن ەكەن. «شوقاننىڭ ومىردەن جاستاي ٴوتۋى وسى «ىلىك» شىعار، بالكىم!» دەيدى كونەكوزدەر.

زيارات ەتىپ بولىپ، قايتايىن دەپ جاتقانىمىزدا شىراقشى بەكبولات ەراليەۆ قازىرگى تاڭدا ٴداستۇرلى يسلامدى اتا جاۋىنداي كورەتىن، اۋليەلەردىڭ جولىن جوققا شىعاراتىن ٴدىندارسىماقتاردى سىناپ ٴوتتى.

«مۇندايلار ەلىمىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىن قالامايتىندار. ولاردىڭ سوزىنە ەرىپ، جۇرەككە كۇماننىڭ كولەڭكەسىن تۇسىرمەۋ كەرەك. بىردە قالقاي يشاندى «سىباعاڭىزدى جەڭىز» دەپ قوناققا شاقىرىپتى. سوندا اتا سالتىمەن يشان ٴۇي تولى ادامدارعا ەت اساتىپتى. تەك ٴبىر جىگىت «تويىپ تۇرمىن» دەپ كەلمەپتى. «كەل، اسا!» دەپ اۋليە ٴۇش ايتسا دا الگى جىگىت قاسارىسىپ «تويىپ تۇرمىن» دەگەنىنەن جازباپتى. بەيادەپ قىلعان جىگىتكە رەنىشتەن قالقاي يشان: «ٴاي، تويىپ قالارسىڭ!» - دەپتى. سول جىگىت دۇنيەدەن ۇرپاقسىز وتكەن ەكەن. سوندىقتان، قۇدايدىڭ سۇيىكتى قۇلدارى اۋليەلەرگە كوزى تىرىسىندە دە، دۇنيەدەن وزعان كەيىن دە بەيادەپ قىلىق جاساماي، قۇرمەت كورسەتسەك، جانىمىزعا جىلىلىق ۇيالاپ، ەلىمىزدە بەرەكە ورنايدى»، – دەيدى بەكبولات ەراليەۆ.

فوتو: اۆتوردىكى


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي