BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

ەلورداداعى ەسكەرتكىشتەر ەلدىگىمىزدىڭ ايعاعى

فوتو: Абзал Қалиев

استانا قالاسى ەكونوميكالىق كەڭەس شەشىمىمەن مادەنيەت، مۇراعاتتار جانە قۇجاتتاما باسقارماسى جانىنان تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ينسپەكسيا اشىلىپ قۇرامى قالالىق ٴماسليحاتتىڭ شەشىمىمەن كەلىسىلگەن تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋ جونىندەگى قالالىق كوميسسيا قۇرىلدى.

«...كەنەسارى حاننىڭ ايبىندى ەسكەرتكىشىن اشۋ راسىمىندە مونۋمەنت ىرگەسىنە گۇل شوقتارىن قويىپ تۇرىپ، بوستاندىق پەن تاۋەلسىزدىككە جان ۇشىرا ۇمتىلعان كەنە حانىن ماڭگىلىك ۇمىتپاي جۇرگەن ٴوز ۇلتىما ىشىمنەن مىڭ العىسىمدى ارنادىم».

ن.نازاربايەۆ. «ەۋرازيا جۇرەگىندە»، 2005 ج.

سوناۋ كونە زامانداردان ارعى اتا-بابالارىمىز ات ۇستىنەن تۇسپەي ٴجۇرىپ، ەل يگىلىگى ٴۇشىن ساقتاپ قالعان بايتاق دالامىزدا قانشاما جۇرەك تەبىرەنتەرلىك جانە جان تۇرشىگەرلىك وقيعالار بولدى دەسەڭىزشى! سول وقيعالاردىڭ بارلىعى دەرلىك ازاتتىقتى اڭساعان ەلدىڭ اياۋسىز كۇرەسىمەن جانە وسى جولدا قۇربان بولعان ازاماتتاردىڭ ەرلىكتەرىمەن بايلانىستى ەمەس پە. ازاتتىق جولىندا مەرت بولعان جانداردى جاۋ جۇرەك مىڭ بالامەن قوسىپ، ٴۇستىرت اتاپ وتكەننىڭ وزىندە، ٴجۇز مىڭداپ توپتالاتىنى ايدان انىق.

تاۋەلسىزدىكتىڭ تەگەۋرىنىمەن كەمەڭگەر ەرلەردىڭ ەرلىكتەرى مەن ەسىمدەرى ەل ەسىندە جاڭعىردى. تۋعان حالقى ولاردىڭ داڭقتارىن كوتەرىپ، ەسكەرتكىشتەر تۇرعىزىپ، ٴان-جىرلارىنا قوسىپ كەلەدى. تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە سارىارقا تورىندە بوي كوتەرگەن، تامىرى تەرەڭ ەل استاناسى – استانا كۇننەن-كۇنگە كوركەيىپ، قاناتىن كەڭىنەن جايىپ، حالىقارالىق دارەجەدەگى باس قالالاردىڭ ٴبىرى بولدى. جاس قالا، استانانىڭ ٴوزى ەل مەن جەر تاريحىن ايشىقتايتىن جىلناما-قالاعا اينالدى. استانادا ورنالاسقان ەسكەرتكىشتەرمەن تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرى ارقىلى ەلىمىزدىڭ ەجەلگى زاماننان قازىرگى كەزەڭگە دەيىنگى تاريحىن تانىپ، زەردەلەۋگە بولادى.

وسىدان جيىرما بەس جىل بۇرىن قالادا ۇلت تاريحىنا بايلانىستى جالعىز س.سەيفۋلليننىڭ ەسكەرتكىشى تۇردى. ودان وزگە وسى مازمۇن-سيپاتتا مەملەكەتتىك دارەجەدە تانىلعان بىردەن-بىر ەسكەرتكىش بولعان جوق.

استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ مادەنيەت، مۇراعاتتار جانە قۇجاتتاما باسقارماسى بۇل باعىتتا، كەلەشەككە جوسپارلاۋ ارقىلى وركەنيەتتى مەملەكەتتى سيپاتتايتىن اۋقىمدى ٴىس-شارالار اتقاردى.

استانا قالاسى ەكونوميكالىق كەڭەس شەشىمىمەن مادەنيەت، مۇراعاتتار جانە قۇجاتتاما باسقارماسى جانىنان تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ينسپەكسيا اشىلىپ قۇرامى قالالىق ٴماسليحاتتىڭ شەشىمىمەن كەلىسىلگەن تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋ جونىندەگى قالالىق كوميسسيا قۇرىلدى. كوميسسيا قۇرامىندا تاريحي-مادەني مۇرا سالاسىندا ەلىمىزگە اتى تانىمال - ا.ش.چيكانايەۆ، ر.و.چەكايەۆا، س.ي.رۇستەمبەكوۆ، م.ك.حابدۋلينا سىندى ٴىرى ماماندار، قالالىق ٴماسليحات تاراپىنان س.س.حامحوەۆ، ا.ق.بايگەنجيندەر كوپتەگەن جىلدار بويى قوعامدىق نەگىزدە جۇمىس اتقارىپ كەلەدى. كوميسسيانىڭ جۇمىسىنا قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارلارى ٴتوراعالىق ەتىپ كەلدى، ون جىلدان استام حاتشىسى، وسى جولداردىڭ اۆتورى بولدى.

ٴبىرىنشى كەزەكتە، جەرگىلىكتى حالىقتىڭ مۇددەسىنە سايكەس ەل مەن جەر تاريحىنا قاتىستى وبەكتىلەردى ىزدەستىرىپ تابۋ قاجەت بولدى. ولاردىڭ تىزىمدەرىن قۇراستىرىپ، زەردەلەۋ جانە تاريحي-مادەني قۇندىلىعىن انىقتاپ، ەسكەرتكىش مارتەبەسىنە ۇسىنۋ، وسى مارتەبەدە زاڭ جۇزىندە بەكىتۋ جۇمىستارى ۇزدىكسىز ٴجۇردى. بۇل ىس-شارالارمەن بىرگە تىزىمدەردى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ كەلىسىمىنەن وتكىزىپ، قالالىق مەملەكەتتىك مەكەمەلەرمەن رەسىمدەۋ جۇمىستارى قاتار ٴجۇردى. تاريحي-مادەني مۇرا سالاسىنداعى مامانداردىڭ ساراپتاماسىمەن قۇندىلىقتارى انىقتالعان وبەكتىلەر قالا اكىمدىگىنىڭ قاۋلىسىمەن جەرگىلىكتى ماڭىزى بار ەسكەرتكىشتەر مارتەبەسىنە يە بولدى. ناتيجەسىندە استانالىق ەسكەرتكىشتەردىڭ العاشقى مەملەكەتتىك تىزىمدەرى قالىپتاستى.

تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋ جونىندەگى قالالىق كوميسسيانىڭ ماجىلىستەرىنە كونەكوز اقساقالداردى، جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى، باسقا دا ۇلت ماسەلەلەرىنە بايلانىستى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مۇشەلەرىن، باق وكىلدەرىن جانە ەسكەرتكىشكە زاقىم كەلتىرگەن، كۇتىپ ۇستاۋ مىندەتتەمەسىن بۇزعان پايدالانۋشىلارى مەن مەنشىك يەلەرىن، ەسكەرتكىشتىڭ قورعاۋ ايماعىندا ٴجۇرىپ جاتقان قۇرىلىس باسشىلارىن جانە كۇن تارتىبىنە قويىلعان ماسەلەلەرگە قاتىسى بار جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردى شاقىرۋ داستۇرگە اينالدى. الىپ قۇرىلىس كۇنى-تۇنى ٴجۇرىپ جاتقان قالادا تاريحي قۇندىلىقتاردى انىقتاۋمەن بىرگە ساقتاپ قالۋ ماسەلەسى وڭايعا تۇسكەن جوق.

كەزىندە ەسكەرتكىش-عيماراتتاردى ارزان باعاعا ساتىپ الىپ، كۇتىپ ۇستاۋدى قاجەتسىنبەگەن نەمەسە ەسكەرتكىش مارتەبەسىن مويىنداعىسى كەلمەي مىندەتتەمەلەردەن باس تارتقان، كەيبىرەۋلەرى قىزمەتىن العا ۇستاپ نەمەسە بىلمەگەندىكتەن ەسكەرتكىشتەرگە زياندىق جاسالعان جاعدايلار از بولعان جوق. قالا اكىمدىگىنىڭ جانە ارنايى مەكەمەلەردىڭ ارالاسۋىمەن مۇنداي داۋ-جانجالدار وڭ شەشىمدەرىن تاۋىپ وتىردى.

بۇگىندە استانادا مەملەكەتتىك تىزىمگە ەنگەن رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار ەسكەرتكىشتەر سانى-46، تاريحي-مادەني قۇندىلىعى انىقتالعان جانە بولاشاقتا ەسكەرتكىشتەر قاتارىن تولىقتىراتىن وبەكتىلەردىڭ سانى -37، ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر سانى -12. قۇرىلىس شەكاراسى كۇننەن-كۇنگە كەڭەيىپ وتىرعان جاڭا قالا-استانادا ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ ايماقتارىمەن بىرگە ساقتاپ قالۋ جولىنداعى ٴىس-شارالار ەرلىكپەن تەپە-تەڭ بولدى دەسەك قاتەلەسپەرمىز.

قالا قۇرىلىسى جانە ساۋلەت ونەرى ەسكەرتكىشتەرىنىڭ قاتارىندا

قىز جانە ەر بالالارعا ارنالعان ەكى اعاش ۇيدەن قۇرالعان بۇرىنعى مۇسىلمان مەكتەبى، ٴحىح ع. باسى; اكمولا ق. قازاق كوپەسى ب.قوسشىعۇلوۆتىڭ قاراجاتىنا تۇرعىزىلعان مۇسىلمان جاستارىنا ارنالعان ب. قوسشىعۇلوۆتىڭ مەكتەبى، ٴحىح -حح ع. باسى;

اكمولا قالاسىندا كوپەس نۇرمۇحامەد زابيروۆتىڭ قاراجاتىنا سالىنعان، قازاقتار ونى «تاتار» نەمەسە «جاسىل مەشىت» دەپ اتاعان، بۇگىندە قورشاۋى عانا ساقتالىپ قالعان جاسىل مەشىتتىڭ قورشاۋى، 1895 ج.;

قۇرىلىسى العاشقى ورنىندا 1854-1856 جج. جۇرگىزىلگەن، كەيىنىرەك 1900 جىلى قازىرگى ورنىنا كوشىرىلگەن، اعاشتان سالىنعان كونستانتين-ەلەنا شىركەۋى;

رەسەيلىك نيكولاي اتىنداعى باس وبسەرۆاتوريانىڭ تاپسىرماسىمەن ەكاتەرينبۋرگ وبسەرۆاتورياسى سالعان، بۇگىنگى كۇنگە دەيىن باستاپقى ماقساتىندا پايدالانىلىپ وتىرعان مەتەوستانسيا ٴۇيى، 1914-1916جج.;

تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ تاريحىمەن تىعىز بايلانىستى تىڭ يگەرۋشىلەر سارايى، 1963ج.;

1954 جىلى العاشقى تىڭ يگەرۋشىلەر كەلگەن ۆوكزال;

وردەرلى سيستەمانىڭ كلاسسيكالىق تاسىلىمەن سالىنعان تەمىرجولشىلار سارايى، 1954 ج.;

پيونەرلەر ٴۇيى، 1958ج. (قالالىق ٴبىلىم بەرۋ باسقارماسى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ٴىس باسقارماسى);

كەڭەس ٴداۋىرىنىڭ 40-50 جج. ساۋلەت ونەرىنە ٴتان ەكلەكتيكالىق باعىتتا سالىنعان «ەسىل» قوناق ٴۇيىنىڭ عيماراتى، 1958-60 جج.;

مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە ارنايى سالىنعان عيمارات – ٴۇش قاباتتى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ عيماراتى، حح ع. 50-شى جج.;

ا. قۇنانبايەۆ، ق. شاكارىم، م. اۋەزوۆ، س. سەيفۋللين، ت. شەۆچەنكو، ۆ. ماياكوۆسكيي سىندى اقىل-وي شەبەرلەرى جەتكىزگەن ٴباسپاسوز ەركىندىگىن نەگىزگى يدەياسى مەن تاقىرىبىنا اينالدىرعان «كوسموس» جانە «ٴباسپاسوز» موزايكالىق پاننولارى، 1972 ج.;

اكمولا قالاسىنىڭ باسقارماسىنا ارنالىپ سالىنعان قالالىق باسقارما عيماراتى، ٴحىح ع. سوڭى جانە باسقالارى.

اقمولا دان استاناعا جەتكەن جادىگەرلەر

استانا قالاسىنىڭ ٴوزى بىرتىندەپ تاريحقا اينالىپ جاتقانىن ٴبىرىنشى كەزەكتە ەسكەرتكىشتەر مارتەبەسىن العان عيماراتتار اڭگىمەلەپ بەرەدى.

ولار - استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ ٴبىرىنشى عيماراتى، 1958 ج. 1999-2005جج.;

1997-1998 جج. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسىن كوشىرۋ جونىندەگى كوميسسيا شتابى ورنالاسقان، بۇگىندە بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلشىلىگىنە بەرىلگەن كوپەس ي.س. ٴسيليننىڭ ٴۇيى (ٴحىح ع. سوڭى – حح ع. باسى).

ٴحىح ع.-حح ع.باسىندا اكمولا قالاسىنىڭ دامۋىنا ٴارقايسىسى ٴوز ۇلەستەرىن قوسقان كوپەستەر - س.ا.كۋبرين، ۆ.م.كۋبرين، م.ك.كۋبريندەر اۋلەتىنىڭ، ي.س.ٴسيليننىڭ، د.ۆ.ەگوروۆتىڭ، پ.گ.مويسەەۆتىڭ ٴۇي-جايلارى، ساۋدا دۇكەندەرى، اۋرۋحاناسى، س.سەيفۋللين مۋزەيىنىڭ اكىمشىلىك ٴۇيى ورنالاسقان دارىگەر ف.ي.بلاگوۆەششەنسكيي ٴۇيى ەسكەرتكىشتەر تىزىمىندە مەملەكەتتىك قورعاۋدا ساقتالىپ تۇر.

مادەنيەت، مۇراعاتتار جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ وسىنداي جۇيەلى اۋقىمدى جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە قالانىڭ بۇرىنعى تاريحى قاتتالىپ، ەسكەرتكىشتەردىڭ بىر-بىردەن قۇجاتتارى رەسمي تۇردە قالالىق مۇراعاتقا وتكىزىلدى.

1994 جىلى، تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا، استانا اقمولاعا كوشپەي تۇرعاندا، قالادا س.سەيفۋلليننىڭ ٴجۇز جىلدىق تويىنىڭ قۇرمەتىنە جاڭا ەسكەرتكىشى اشىلدى. تۋعان حالقى كەڭەستىك جىلدارى ازاتتىق كۇرەستىڭ باسىندا تۇرعان، قازاققا قازاق اتىن، قازاق ٴتىلىن قايتارۋدا وراسان زور ەڭبەك جاساعان ساكەنىن تاعى ٴبىر رەت ەسكە الدى. 1995 جىلى ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 50 جىلدىعىنا، سوعىستان ورالماعان جاۋىنگەرلەردى ەسكە ساقتاۋ ماقساتىندا پوبەدا كوشەسىندە (كەيىن جەڭىس داڭعىلى) ۇلى وتان سوعىسىنىڭ جاۋىنگەرلەرىنە ەسكەرتكىش تۇرعىزىلدى. وسىلاي، تاۋەلسىز جاڭا زاماننىڭ جاڭا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ استاناداعى شەرۋى باستالىپ كەتتى. بۇكىل الەمنىڭ نازارى قيىن-قىستاۋ وتپەلى كەزەڭدە استاناسىن تۇرعىزىپ جاتقان بەيبىت تۇرمىستاعى قازاق ەلىندە بولدى.

تاۋەلسىزدىك تارتۋ ەتكەن تاريح

استانامىز اقمولاعا كوشىپ كەلگەننەن كەيىن، 1998 جىلى ارت سەنتر «نوماد» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى م.ا. مانسۇروۆتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن قازاقستان مەن گەرمانيا قالالارىنان حالىقارالىق سيمپوزيۋمعا قاتىسقان 20-دان استام مۇسىنشىلەر استاناعا وزدەرىنىڭ جۇمىستارىن سىيعا تارتتى.

بۇل مۇسىندىك جۇمىستار - «بالىق»، «ەسىل-ىلە-رەين»، «تاڭبا-تاس»، «شامان»، «بارىس»، «اتا-بابا ەلىتەتىن كۇي»، «اڭشى»، «قىپشاق»، «بەسىك»، «ادام ٴىزى»، «شاحار قاقپاسى»، «ۇماي»، «بۋيۆول»، «بالبال»، «انا مەن بالا»، «جۇلدىزشوق»، «شابىت»، «ديىرمەن»، «پەرىشتە»، «بوتا» -اتاۋلارىمەن تاريح قويناۋىنا ساياحاتتاعانداي اسەر بەرەدى.ولار ەرەكشە قىزعىلىقتى جانە قۇپيالى فورمالارىمەن تۇتاس ٴبىر تاس مۇسىندەر ساياباعىن قۇرادى. بۇگىندە وسى ساياباقتى «استانا» كونسەرت زالى (كونگرەسس-حولل) عيماراتىنىڭ جانىنان تاماشالاپ كورۋگە بولادى. جالپى وسى وقيعادان كەيىن قازاق ەلىنىڭ جاڭا استاناسىنا تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن سىيلاۋ تاماشا داستۇرگە اينالدى.

1999 جىل يۋنەسكو شەشىمىمەن دۇنيە جۇزىندە ا.س.پۋشكين جىلى بولىپ جاريالاندى. وسى جىلى قازاقستاننىڭ استاناسىنا ا.س.پۋشكين ەسكەرتكىشىن رەسەي اتىنان شۆەيسارلىق “merkata traiding” فيرماسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆيكتور ستولپوۆسكيي سىيعا تارتتى. وسى جىلى استانا بەيبىتشىلىك قالاسى بولىپ جاريالاندى.

تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا استانادا تولە بي، قازىبەك بي، ايتەكە ٴبيدىڭ مونۋمەنتى (2001 ج.) بوي كوتەردى. حاندار مەن بيلەردى حالىققا قارسى قويعان كەڭەستىك جاساندى ساياساتتىڭ سول زامانمەن بىرگە ۇشتى-كۇيلى جوعالعان تاريحي كەزەڭدەر باستالدى. استاناعا جان-جاقتان جينالىپ جاتقان جۇرشىلىقتىڭ ٴۇش ٴبيدىڭ مونۋمەنتىنە ٴتاۋ ەتىپ كەلگەندەرىنە تالاي رەت كۋا بولدىق. سول كەزدە جاڭا قالادا، جاڭا تۇرمىس باستاپ كوپشىلىكتىڭ العاشقى قادامدارى س.سەيفۋللين مۋزەيى مەن ٴۇش بي مونۋمەنتىنەن باستالاتىن تاماشا ٴداستۇر بولدى. حالىق تۋعان ٴتىلى مەن ٴدىلىن، قادىر-قاسيەتتەرىن اسقان قۋانىشپەن، ەركىن كوڭىلمەن قارسى الىپ جاتتى.

2000 جىلى استانادا اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرى مەن مۇگەدەكتەرىنىڭ قوعامى اۋعانستاندا قازا بولعان 761 جاۋىنگەردىڭ ەسىمى قاشالىپ، ماڭگىلىككە جازىلعان مەموريال ورناتتى.

قازاقتىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ بىرەگەي تۇلعاسى كەنەسارى حاننىڭ ەسكەرتكىشى (2001 ج.) تۇرعىزىلعاندا حالىقتىڭ كوڭىل-كۇيى كوتەرىلىپ، ازاتتىق رۋحى اسقاقتادى، تاۋەلسىزدىكتىڭ نىعايىپ، تاريحي ادىلەتتىلىكتىڭ ورناعانىنا سەنىمدەرى ارتتى. كەنەسارىمەن بىرگە اقمولاعا تىكە شابۋىل جاساعاندا ەرەن ەرلىكتەر كورسەتكەن، ەكى عاسىردان استام اتالماي كەلگەن باتىرلارىنىڭ ەسىمدەرى ەلگە ورالدى.

تاريحىنىڭ تامىرىنا ودان ٴارى، تەرەڭىنەن بويلاعان جاس استانا، بيىكتىگى 97 مەتر، ەل استاناسىن اقمولاعا كوشىرۋ جىلىمەن بايلانىستى «استانا-بايتەرەك» مونۋمەنتىن (2002 ج.) تۇرعىزدى. جاس استانانىڭ «بايتەرەگىن» كورۋدى جانە ەلباسى ن.نازاربايەۆتىڭ «قولىن الىپ»، امانداسۋدى ارمانداپ جەتكەن حالىق استاناعا لەك-لەگىمەن قۇيىلىپ جاتتى.

2002 جىلى جاس جانە سۇلۋ استانانىڭ وزىنە ارنالعان «استانا» ٴمۇسىنى اشىلدى. استانا مۇسىندىك كومپوزيسياسى - ۇلتتىق كيىم كيگەن، قولىندا دومبىرا ۇستاعان جاس قازاق قىزدىڭ بەينەسىندە ورىندالعان.

2006 جىلى «چەرنوبىل اپاتىنىڭ قۇرباندارىنا» قارا ٴتۇستى شىتىناپ كەتكەن تاستان، ورتاسىندا قۇرىشتان جاسالعان اتوم سيمۆولى ورناتىلعان ۇمىتىلماس بەلگى تۇرعىزىلدى. كەڭەس وداعى قۇرامىنداعى قازاق كەڭەستىك سوسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ تاريحىندا «ينتەرناسيونالدىق بورىشتى وتەۋ» تۇسىنىگىندە بولعان قارالى وسى ەكى وقيعا بۇكىل الەمدى ساقتاندىراتىن ەسكەرتكىش-بەلگىلەرگە اينالدى.

2007 جىلى حالىقارالىق اەروپورتقا بارار جولدا ٴدىني تانىمىنا، ادەت - عۇرىپتارىنا جانە مادەنيەتىنە قاراماستان بارلىعىنا بىردەي، ورتاق عالام «جۇلدىز» مونۋمەنتى جارقىراپ تۇردى.

2007 جىلى «بوگەنباي باتىر» قورى xviii عاسىردىڭ ٴبىرىنشى جارتىسىندا قازاق دالاسىن قورعاۋدا قامال بۇزار قايراتىمەن ەرەكشەلەنگەن باتىر ٴارى دانا ەلشى قانجىعالى بوگەنباي ەسكەرتكىشىن ورناتتى.

مەرەيىمىزدى اسىرعان مەرەيتوي

2008 جىلى استانانىڭ 10 جىلدىعىنا، العاشقى مەرەيتويىنا قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنىڭ اسىعا كۇتەتىن قالا كۇنىنە قاراعاندى وبلىسى سيرك الاڭىندا بالالارعا تانىمال جانە قىزعىلىقتى كەيىپكەرلەردەن - مايمىل، ەسەك جانە قوراز، يتبالىق، كىشكەنە ٴپىل، قونجىق، سايقىمازاق، بوتا جانە بۇركىت، الان، ەكۆيليبريست، قاڭباق شال، تازشا بالا، الدار كوسە، قوجاناسىر، ماقتا قىز، كۇنەكەي قىز، گيمناستكا، كۇش يەسىنەن جيناقتالعان سۋبۇرقاق كومپوزيسياسىن سىيلادى.

تۋرا وسى جولى الماتى وبلىسى جانىندا كيەسى - قىزىل جولبارىس جايعاسقان جامبىل ەسكەرتكىشىن تارتۋ ەتسە، اقتوبە وبلىسى - ٴاليا- مولداعۇلوۆانىڭ مەموريالدىق كەشەنىن، جامبىل وبلىسى - باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ەسكەرتكىشىن سالتاناتتى تۇردە سىيلادى.

باسقا وبلىستار استانانىڭ كوشەلەرى مەن اۋلالارىن اباتتاندىرۋعا ات سالىستى. مادەنيەت، مۇراعاتتار جانە قۇجاتتاما

استانانىڭ العاشقى مەرەيتويىنا الەمگە اتى ايگىلى ٴمۇسىنشى داشي نامداكوۆ «حانشايىم» مۇسىندىك شىعارماسىن ارنادى. سۋرەتشىنىڭ يدەياسى بويىنشا الماتىدا ورناتىلعان «التىن ادامداعى» ساق جاۋىنگەرى جانە حانشايىم ۇلتتىق رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ قورعاۋشىلارى ساناتىندا ەكى استانانى بىرىكتىرىپ تۇرادى.

استانا قالاسىنىڭ اكىمدىگى استانانىڭ تۋعان كۇنىنە 2010 جىلى ۇلى اباي ەسكەرتكىشىن، 2012 جىلى كۇي قۇدىرەتى قۇرمانعازى ەسكەرتكىشىن ورناتتى.

كوشباسشى قولتاڭباسى

تاۋەلسىزدىك جىلدارى بوي كوتەرگەن ەلورداداعى ەسكەرتكىشتىڭ بارلىعىندا دەرلىك ەلباسىنىڭ قولتاڭباسى بار. ٴبارى دە قر پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ يدەياسىمەن جانە ٴوز قولىمەن سالىپ بەرگەن سۋرەت-جوبالارى ارقىلى بوي كوتەردى. ولاردىڭ قاتارىندا: «وتان قورعاۋشىلار» مەموريالدىق كەشەنى. (2001ج.);

«استانا-بايتەرەك» مونۋمەنتالدىق قۇرىلىسى، (2002 ج.);

«ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە توتاليتاريزم قۇرباندارىنىڭ «الجير» مەموريالدى-مۇراجاي كەشەنى، (2007ج.);

«قازاق ەلى» مونۋمەنتالدىق كەشەنى، (2008ج.);

«اتامەكەن» مەموريالدىق كەشەنى، (2009ج.);

قازاق حاندىعىن قۇرعان كەرەي جانە جانىبەك حانداردىڭ مونۋمەنتتىك-مۇسىندىك كومپوزيسياسى، (2010ج.);

«ماڭگىلىك ەل» سالتاناتتى قاقپاسى، (2011 ج.);

«ازىرەت سۇلتان» مەشىتى، (2012ج.);

«اشارشىلىق قۇرباندارىنا ەسكەرتكىش»، (2012ج.).

ي.ۆ. پانفيلوۆ مونۋمەنتى (2015 ج.);

حالىق قاھارمانى راحىمجان قوشقاربايەۆتىڭ (2015ج.) ەسكەرتكىشى قاتارلى ەرەكشە مۇسىندىك-كەشەندەر بار.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا -ارحيتەكتۋرالىق كونسترۋكسيانىڭ بيىكتىگى 20 مەترگە تەڭ جانە جاس رەسپۋبليكانىڭ العاشقى 20 جىلداعى قالىپتاسۋى مەن دامۋىن سيمۆولدارمەن كورسەتكەن «ماڭگىلىك ەل» سالتاناتتى قاقپاسى اشىلدى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن العان جىلدىڭ تاريحي بەلگىسى ساناتىندا، بيىكتىگى 91 مەتر «قازاق ەلى» مونۋمەنتالدىق كەشەنى بوي كوتەردى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تۋى ورنالاسقان مونۋمەنت بيىكتىگى 97 مەتر، ول قازاقستان استاناسىن اقمولاعا كوشىرۋ جىلىمەن بايلانىستى.

مۇنان بولەك، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازاربايەۆ 2016 جىلى 16 جەلتوقساندا تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان تاۋەلسىزدىك مونۋمەنتىن اشۋ سالتاناتىنا قاتىستى.

«استانا-بايتەرەك»، «اتامەكەن»، «قازاق ەلى»، «ماڭگىلىك ەل» سالتاناتتى قاقپاسى، «تاۋەلسىزدىك مونۋمەنتى» - تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ سيمۆولدارى ساناتىندا تەحنيكالىق بىرەگەيلىكتەرىمەن بىرگە تاريحي، ساياسي-قوعامدىق، كوركەمدىك ماڭىزدىلىعىمەن ەرەكشە رول اتقارادى.

تاۋەلسىز جاس مەملەكەت وسىلاي جىل سايىن بۇكىل الەم الدىندا مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحىن، ونىڭ باستاۋلارىندا تۇرعان ٴىرى تۇلعالارىن، حالقىنىڭ باسىنان وتكەن ساباق بولار وقيعالاردى، العاشقى ٴىرى جەتىستىكتەرىن، كورشىلەس جانە باسقا مەملەكەتتەرگە اشىقتىعىن، بەيبىت ىنتىماقتاستىققا دايار ەكەندىگىن رياسىز كوڭىلمەن ٴبىلدىرىپ وتىردى.

استانا مونۋمەنتتەرى مەن ەسكەرتكىشتەرى كوز الدىمىزدا قازىرگى زامانعى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاريحىن، دەرەكتەر مەن دايەكتەمەلەردىڭ نەگىزىندە ماڭگىلىككە جازىپ جاتىر.

استانانىڭ ەڭسەسىن جانە مارتەبەسىن كوتەرىپ تۇرعان وسى ەسكەرتكىشتەر مەن مونۋمەنتتەردى كۇتىپ ۇستاۋ، ولاردىڭ جانىندا اشىق ساباقتار، كەزدەسۋلەر، كەشتەر وتكىزۋ ارقىلى ۇلتتىق تاريحقا بويلاۋ، ولاردى بولاشاققا جەتكىزۋ ماسەلەلەرى ارينە ۇلانعايىر جۇمىستاردى قاجەت ەتەدى. اسىرەسە ولاردىڭ قازىرگى تاماشا قالپىندا ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى «ەكسپو-2017» حالىقارالىق كورمەسى كەزىندە ەرەكشە نازاردا بولۋى ٴتيىس.

استانا قالاسىنىڭ اكىمدىگى وسى ماقساتتا، 2015 جىلدىڭ باسىندا كوپتەن كۇتكەن تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن جانە ەسكەرتكىشتەردى ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ديرەكسيا كاسىپورنىن قۇردى. بۇل كاسىپورىن ۇجىمى استانانىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىنا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە، تەحنيكالىق جاي-كۇيىن زەرتتەۋگە، جوندەۋ-رەستاۆراسيالاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە جانە قاداعالاۋعا، ولاردى پايدالانۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە جانە كوپشىلىككە ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا ەكسكۋرسيالار جۇرگىزۋگە، لەكسيالار وقۋعا، باسپا ونىمدەرىن شىعارۋعا مىندەتتەلگەن.

سونىمەن بىرگە، بۇل ماسەلەلەردىڭ حالىققا ورتاق ەكەندىگىن، اسىرەسە جاس ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ ەستە ساقتاعانى ٴجون بولار. سەبەبى، بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ەسكەرتكىشتەردىڭ جاي-كۇيلەرىنە زاقىم كەلتىرگەن بەيباستاقتىق جاعدايلاردى كوزىمىزبەن كورىپ ٴجۇرمىز. سوندىقتان، تاريحي-مادەني مۇرانىڭ حالىقتىڭ رۋحاني قازىناسى ەكەندىگىن قولدايتىن جانە بولاشاققا ساقتاپ قالۋدى ويلايتىن ازات قوعامنىڭ سانا-سەزىمىنە ٴۇمىت ارتامىز.

قر مادەنيەت قايراتكەرى، استانا قالاسى

تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جونىندەگى

قالالىق كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى ك.كابەپقىزى


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي