BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

بۇگىن الاش قايراتكەرى حالەل دوسمۇحامەدوۆتىڭ تۋعان كۇنى

الاش قوزعالىسىنىڭ قايراتكەرى، دارىگەر، ۇستاز، عالىم. ماماندىعى دارىگەر بولا تۇرسا دا، قوعام ٴومىرىنىڭ سان سالالى ماسەلەلەرىنە ارالاسقان كوپ قىرلى دارىن: ساياسي جانە قوعام قايراتكەرى، تاريحشى، تابيعاتتانۋشى، ٴتىلتانۋشى، ادەبيەتشى، اۋىز ادەبيەتىنىڭ سيرەك ۇلگىلەرىن جيناپ، ناسيحاتتاۋشى، شەبەر اۋدارماشى.

1883 جىلى ٴساۋىرىدىڭ 24 بۇرىنعى ورال وبلىسى، گۋرەۆ ۋەزى، تايسويعان بولىسى، (قازىرگى اتىراۋ وبلىسى قىزىلقوعا اۋدانى) تايسويعان قۇمىندا №4 اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن.

اعاسى داۋلەتۇمبەت ماشاق ۇلىنىڭ ىقپالىمەن اكەسى دوسمۇحامەد اۋىل مولداسىنان حات تانىعان حالەلدى جەرگىلىكتى ورىس قازاق مەكتەبىنە بەرەدى. مەكتەپتى جاقسى بىتىرگەن حالەل 1894 جىلى تەكە قالاسىنداعى ورال اسكەري-رەالدىق ۋچيليششەسىنىڭ دايارلىق كلاسىنا قابىلدانىپ، ونى ۇزدىك بىتىرەدى دە، تاعى ٴبىر جىلعا قوسىمشا كلاستا وقۋعا قالدىرىلادى.
سوسىن سانكت-پەتەربۋرگ يمپەراتورلىق اسكەري-مەديسينا اكادەمياسىنا لاتىن تىلىنەن قوسىمشا ەمتيحان تاپسىرىپ تۇسكەن.

ستۋدەنتتىك ٴومىرى يمپەريانىڭ ساياسي تولقۋلارعا تولى كەزەڭىمەن تۇستاس كەلىپ، ونىڭ ساياسي ٴبىلىمىن جەتىلدىرىپ، قالىپتاسۋىنا اسەر ەتتى. ول وسى جىلدارى ەل ىشىندە ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزىپ، جەرگىلىكتى «فيكر» (پىكىر)، «ۋرالسكيي ليستوك» گازەتتەرىنە ماقالالار جازىپ، ساياسي تولقۋلاردىڭ ٴمان-جايىن حالىققا ٴتۇسىندىرىپ وتىردى.

1905 جىلى ورال قالاسىندا بەس وبلىستىڭ دەلەگاتتارى جينالعان سەزدە كادەتتەر پارتياسىنىڭ جەرگىلىكتى بولىمشەسى قۇرىلعان. قازاق كونستيتۋسيالىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ 9 ادامنان تۇراتىن ورتالىق كوميتەتىنە ب. قاراتايەۆ، م. باقىتكەرەەۆتەرمەن بىرگە سايلاندى.
1909 جىلى اكادەميانى ۇزدىك دارەجەلى دارىگەر اتاعىمەن، التىن مەدالمەن ٴبىتىرىپ، وفيسەر رەتىندە كەسىمدى مەرزىمدەگى اسكەري مىندەتىن وتەۋگە جىبەرىلدى. الدىمەن پەرم گۋبەرنياسىندا، كەيىن 2-تۇركىستان، 2-ورال قازاق-ورىس اتقىشتار باتالونىندا اسكەري كىشى دارىگەرلىك قىزمەت اتقاردى. 1912، 1913 جانە 1915 جىلدارى وبا ىندەتىنە قارسى كۇرەس ىسىنە قاتىستى. بۇل ەڭبەكتەرى ٴۇشىن يمپەراتورلىق قولا مەدالمەن ماراپاتتالدى. 1913-18 جىلدارى «قازاق» گازەتىندە «تامىر ٴدارى حاقىندا»، «سارى كەزىك – سۇزەك»، «جۇقپالى اۋرۋ حاقىندا» سىندى كاسىبي، الەۋمەتتىك-ساياسي تاقىرىپتاردا ماقالالار جاريالاپ، وزىندىك وي-پىكىرىن ٴبىلدىرىپ تۇردى. «كاك بوروتسيا س چۋموي سرەدي كيرگيزسكوگو نارودا» (1916) دەگەن كىتابى ٴوز كەزەڭىندە وبا ىندەتىنە قارسى كۇرەستىڭ ادىس-تاسىلدەرىن تۇگەل قامتىعان ەڭبەك بولدى. رەسەيدەگى اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن قازاق دالاسىندا وبلىستىق، جالپى قازاق سەزدەرىن ۇيىمداستىرىپ، وتكىزۋگە اتسالىستى. ٴساۋىر ايىندا 800-دەن اسا دەلەگاتتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ورال وبلىستىق قازاق سەزىندە ج.دوسمۇحامەدوۆپەن بىرگە «ورال وبلىسىنىڭ دالالىق بولىگىن باسقارۋدىڭ ۋاقىتشا ەرەجەلەرى» اتتى جەرگىلىكتى جانە وبلىستىق دەڭگەيدەگى باسقارۋ جۇيەسىن تولىق قامتىعان زاڭ جوباسىن ۇسىنىپ، وعان دەلەگاتتار ٴبىراۋىزدان داۋىس بەردى. ماسكەۋدە وتكەن بۇكىلرەسەيلىك مۇسىلماندار سەزىنە قاتىسىپ، ٴى جالپىقازاق سەزىنەن بۇكىلرەسەيلىك قۇرىلتاي جينالىسىنا دەپۋتاتتىققا كانديدات رەتىندە ۇسىنىلدى.

1917 جىلى ٴىى جالپىقازاق سەزىندە جاريالانعان الاشوردا ۇكىمەتى – ۇلت كەڭەسى قۇرامىنا سايلاندى. الاش قايراتكەرلەرىمەن بىرگە ٴبىرىنشى كەزەكتە حالىقتى بۇلىنشىلىكتەن قورعايتىن ۇلتتىق اسكەر – حالىق ميليسياسىن جاساقتاۋعا، الاش قورىن قۇرۋعا، ەلدەن الىم-سالىق قاراجات جيناۋ ىسىنە كۇش سالدى. ۋاقىتشا ۇكىمەتتەن بيلىكتى كۇشپەن تارتىپ العان بولشەۆيكتەردىڭ ۇستەمدىگى نىعايعان تۇستا، كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى ۆ.ي.لەنينمەن، ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالىق كوميسسارى ي.ۆ.ستالينمەن بەتپە-بەت كەلىسسوزدەر جۇرگىزەدى. بولشەۆيكتەر كەڭەس وكىمەتىن تولىق مويىنداپ، ٴسوزسىز باعىنۋدى تالاپ ەتسە، ولار الاشورداعا ٴىشىنارا بيلىك بەرۋ (زاڭ شىعارۋ، اتقارۋشى بيلىك، سوت جۇرگىزۋ، ٴوز اسكەرى بولۋ)، قازاقتار شوعىرلانعان جەرلەردى تۇگەل قازاقتارعا قايتارۋ، ٴار جەردە كەڭەس ورگاندارى تۇتقىنداعان الاش قايراتكەرلەرىن تۇرمەدەن بوساتۋ، ولاردى قۋدالاۋدى توقتاتۋ، قارجىلاي كومەك بەرۋ سياقتى ماڭىزدى ماسەلەلەردى وتكىر قويا ٴبىلدى.

1918 جىلى جىمپيتى قالاسىندا وتكەن ورال ٴوڭىرى قازاقتارىنىڭ 4-سەزىندە قازاقستاننىڭ بۇكىل باتىس وڭىرىنە ىقپال ەتەرلىك ۇلتتىق-تەرريتوريالىق قۇرىلىم – «ويىل ٴۋالاياتى ۋاقىتشا ۇكىمەتىن» جاريالاۋعا قاتىستى. سول جىلى قىركۇيەك ايىنىڭ ورتاسىندا كەڭەس وكىمەتىنە قارسى كۇشتەردىڭ ۋفا ديرەكتورياسىن جاريالاۋ ماجىلىسىنە جينالعان الاشوردا قايراتكەرلەرى بۇل قۇرىلىمدى قولداپ، وعان «الاشوردانىڭ باتىس بولىمشەسى» دەگەن ات بەردى. وسى كەزەڭدە حالەل الاشوردانىڭ اتتى اسكەرىن ۇيىمداستىرىپ، ساماراداعى كومۋچ ۇكىمەتىنەن قارۋ-جاراق الۋعا، ۇلتتىق بانك اشۋعا، باسپاحانا، «ەركىن قازاق» گازەتىن شىعارۋعا كوپ ەڭبەك ٴسىڭىردى.

الاشوردا تاراتىلعاننان كەيىن باسقا قازاق زيالىلارى سەكىلدى حالەل دە جاڭا وكىمەتتىڭ جۇمىسىنا تارتىلادى. 1920 جىلى 21 تامىزدا تۇركىستان رەسپۋبليكاسى حالىق اعارتۋ كوميسسارياتى جانىنان تۇركىستان حالىقتارىنىڭ وقۋ-اعارتۋ، مادەني ٴھام عىلىمي مۇقتاجدارىن وتەۋ ٴۇشىن ارنايى ۇيىمداستىرىلعان ٴبىلىم كوميسسياسىنىڭ مۇشەلىگىنە، كەيىن ٴتوراعالىعىنا سايلاندى. تاشكەنتتەگى حالىق اعارتۋ ينستيتۋتىندا وقىتۋشىسى بولدى.
ورتا ازيا (تۇركىستان) ۋنيۆەرسيتەتى مەديسينا فاكۋلتەتىنىڭ حيرۋرگيالىق ەمحاناسىندا ورديناتور، تۇركىستان دەنساۋلىق ساقتاۋ حالىق كوميسسارياتى القاسىنىڭ مۇشەسى جانە ەمدەۋ-سانيتارلىق ٴبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدى. ورتا ازيا مەملەكەتتىك باسپا كوللەگياسىنىڭ، كەيىن قازاق مەملەكەتتىك باسپاسى شىعىس ٴبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، قازاق مەملەكەتتىك باسپا باسقارماسى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقارا ٴجۇرىپ، وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا دا مول ۇلەس قوستى. حالەل دوسمۇحامەدوۆ ٴبىر ٴوزى بىرنەشە قىزمەتتەر اتقارا ٴجۇرىپ، ۇلتتىق مەكتەپتەردىڭ عىلىمي تەرمينولوگيا جاساۋ ىسىنە ات سالىسادى. جەر جەرلەردە قاۋلاپ اشىلا باستاعان جۇيەسىن قۇرۋعا، قازاق تىلىندەگى عىلىمي تەرمينولوگيا جاساۋ ىسىنە ات سالىسادى. جەر جەرلەردە قاۋلاپ اشىلا باستاعان ۇلتتىق مەكتەپتەرگە انا تىلىندە وقۋلىق جازۋ قاجەت بولادى. وسىنداي قاجەتتىلىك حالەلدى اتقارىپ جۇرگەن تولىپ جاتقان قوعامدىق قىزمەتەرىن انا تىلىندەگى وقۋلىقتار جازۋمەن جانە ونى شىعارۋ جۇمىستارىمەن ۇشتاستىرا جۇرگىزۋگە ٴماجبۇر ەتتى.

ول «تابيعاتتانۋ»، «جانۋارلار»، «ادامنىڭ ٴتان تىرلىگى» (قازاقشا ورىسشا جاراتىلىستانۋ سوزدىگى)، «وقۋشىلاردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ»، «دەنە ٴبىتىمى جانە ونىڭ جۇمىسى تۋرالى اڭگىمەلەر»، «سۇيەكتىلەر تۋرالى» ت.ب. وقۋلىقتار مەن عىلىمي ەڭبەكتەر جازدى.

ول قازاق حالقىنىڭ ٴتىلى مەن ادەبيەتىنە، تاريحىنا قاتىستى ماتەريالدار جيناقتاپ، ٴتىلدىڭ دىبىس جۇيەسىنىڭ وزەكتى ماسەلەسى – سينگارمونيزم زاڭىن زەرتتەدى، «قازاق-قىرعىز تىلدەرىندەگى سينگارمونيزم زاڭى»، «شەرنياز شەشەن»، «الاش نە ٴسوز»، «بۇقاراداعى كوگىلتاش مەدرەسەسىن سالۋ تۋرالى ٴاپسانا»، «ٴتىللا-قارى مەن شيردور مەدرەسەلەرىن سالعىزعان ٴجالاڭتوس باتىر شەجىرەسى»، «ديۋاني لۇعات ات-تۇرىك»، «كەنەسارىنىڭ سوڭعى كۇندەرى»، «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى» سياقتى، ت.ب. عىلىمي-تەوريالىق ەڭبەكتەر جازىپ قالدىردى. «مۇرات اقىن ٴسوزى»، «يساتاي – ماحامبەت»، «الامان» جيناقتارىن شىعاردى.
سونداي اق ونىڭ قالامى جۇيرىك جۋرناليست بولعانىن قازاق تىلىندە شىعىپ تۇرعان «شولپان»، «اق جول»، «ەڭبەكشى قازاق»، «ساۋلە» سياقتى گازەت جۋرنال بەتتەرىندە جاريالانعان ماقالالارىنان ايقىن كورۋگە بولادى. ول سونىمەن بىرگە قازاق قىرعىز ٴبىلىم كوميسسياسى جانىنان «سانا» جۋرنالىن شىعارىپ، ٴوزى سونىڭ رەداكتورى بولعان.

1924 جىلى رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ ورتالىق ولكەتانۋ بيۋروسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى بولىپ سايلانادى، وسى جىلى تۇركىستان حالىق اعارتۋ كوميسسارياتى اتىنان ورىنبوردا وتكەن قازاق ٴبىلىمپازدارىنىڭ، ماسكەۋدەگى بۇكىلرەسەيلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ سەزدەرىنە قاتىستى.
ٴوزى پرورەكتور بولىپ ىستەيتىن، حالقىمىزدىڭ العاشقى جوعارى وقۋ ورنى قازاق پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ نەگىزىندە قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ ٴتوراعاسى، ونىڭ ٴبىرىنشى پرورەكتورى بولىپ تاعايىندالادى. قازاق پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ دوسەنتى، قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اكىمشىلىك-شارۋاشىلىق ٴبولىمىنىڭ باسشىسى، وسى وقۋ ورنىنىڭ پروفەسسورى بولدى.

الايدا، كەلەسى جىلى كەڭەس وكىمەتى ۇيىمداستىرعان قۋعىن-سۇرگىن ساياساتى كەزىندە تۇتقىندالىپ، وگپۋ ۇشتىگىنىڭ شەشىمىمەن ۆورونەج قالاسىنا 5 جىلعا جەر اۋدارىلدى. وندا ٴجۇرىپ دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە گيگيەنا ينستيتۋتىندا ٴبولىم مەڭگەرۋشىسى، بالالاردى ەمدەۋ-ساقتاندىرۋ امبۋلاتورياسى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى سەكىلدى قىزمەت ىستەدى. سوڭعى ٴبىر جىل كەسىمدى مەرزىمى بىتسە دە ەلگە ورالمادى.
1938 جىلى 26 شىلدەدە جالعان ساياسي ايىپپەن ەكىنشى رەت تۇتقىنعا الىنىپ اۋەلى ماسكەۋ، كەيىن الماتى تۇرمەسىندە وتىردى. 1939 جىلى 24 ساۋىردە اسكەري تريبۋنالدىڭ ۇكىمىمەن اتۋ جازاسىنا كەسىلدى.
ونىڭ ٴىسى تەك 1958 جىلى 28 اقپاندا قازاق كسر جوعارعى سوتىنىڭ قىلمىستىق ىستەر كوللەگياسىندا قايتا قارالىپ اقتالدى
ٴقازىر تۋعان جەرى اتىراۋ وبلىسى ميالى كەنتىندە وعان ەسكەرتكىش قويىلعان. اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە، الماتى جانە اتىراۋ قالالارىنداعى ٴبىر-بىر كوشەگە ەسىمى بەرىلگەن.

حالەل دوسمۇحامەدوۆ، الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ ورال وبلىسىنان سايلانعان بەلدى مۇشەسى، الاش قوزعالىسىنىڭ اسا كورنەكتى قايراتكەرى، جان-جاقتى ٴبىلىمپاز-عالىم، ماماندىعى جاعىنان اسكەري دارىگەر. 1883 جىلدىڭ 24 ساۋىرىندە بۇرىنعى ورال وبلىسى، گۋرەۆ ۋەزى، تايسويعان بولىسى، №4 اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. العاشىندا ويىل بولىستىق قازاق مەكتەبىندە وقىپ، 1895 جىلى تامىز ايىندا ورال اسكەري جولدى ۋچيليششەنىڭ دايىنداۋ بولىمىنە ٴتۇسىپ، ۋچيليششەنى 1903 جىلى كىلەڭ 5-كە ٴبىتىرىپ، سول جىلى سانكت-پەتەربۋرگتەگى يمپەراتورلىق اسكەري-مەديسينا اكادەمياسىن 1909 جىلعى 17 قاراشادا ۇزدىك ەمشى-دارىگەر اتاعىمەن ٴبىتىرىپ شىعادى. ٴبىر قىزىعى، اكادەميادا وقىپ جۇرگەن كەزىندە، سول كەزدەگى قالىپتاسقان ٴتارتىپ بويىنشا، اكادەميا باستىعىنىڭ 1908 جىلعى 10 جەلتوقسانداعى رۇقساتىمەن توقتىبايەۆ ساعيرا جۇماعاشقىزىنا ۇيلەنەدى. اكادەميادا وقىپ جۇرگەندە-اق ول ٴباسپاسوز بەتتەرىنەن يمپەريادا بولىپ جاتقان ٴار ٴتۇرلى ساياسي تولقۋلاردىڭ ٴمان-جايىن ٴتۇسىندىرىپ، ونىڭ شەت اي­ماقتاعى قازاق دالاسىن قامتۋ مۇمكىندىگىن اشىپ ايتىپ، وعان الدىن الا دايىن وتىرۋىن ەسكەرتەدى. 1905 جىلى تەكە (ورال) قالاسىندا بەس بولىستان جيىلعان سيەزگە قازاق وقىعاندارى رەسەي كادەت پارتياسىنىڭ ۇلگىسىمەن ساياسي ۇيىم قۇرۋعا ارە­كەتتەنەدى. ولاردىڭ اراسىندا ستۋدەنت حالەل دە بار بولاتىن.

اكادەميانى بىتىرگەن سوڭ مىندەتتى مەديسينالىق قىزمەتىن نە اسكەري، نە تەڭىز سالالارىندا وتەۋگە ٴتيىس بولعاندىقتان، ٴار ٴتۇرلى اسكەري بولىمشەلەر­دە اسكەري دارىگەر قىزمەتىن اتقارادى. وبا ىندەتىنە قارسى كۇرەستى. 1913 جىلى مىندەتتى اسكەري قىزمەتىنەن بوساپ، تەمىر ۋەزىنە بولىمشەلىك دارىگەر بولادى. سول كەزەڭدەردە «قازاق» گازەتىندە جۇقپالى اۋرۋلاردان قورعانۋ، ٴار ٴتۇرلى جالعان ەمشىلەرگە ەمدەلمەۋ سياقتى پايدالى كەڭەستەر ۇسىنادى. كىتاپشا دا شىعارادى.

اقپان توڭكەرىسىنەن سوڭ ۇلتجاندى ازامات رەتىندە حالەل دە تۋعان حالقى­نىڭ بولاشاعى ٴۇشىن ساياسي كۇرەسكە ارالاسادى. ورال وبلىستىق قازاق سيەزدەرىنە قاتىسىپ، ٴار ٴتۇرلى زاڭ جوبالارىن دايىنداپ ۇسىنادى.
1917 جىلى مامىر ايىندا وتكەن بۇكىلرەسەيلىك مۇسىلماندار سيەزىنە قاتىسادى. 1917 جىلى شىلدەدە وتكەن جالپى قازاق سيەزىندە بۇكىلرەسەيلىك قۇرىلتاي جينالىسىنا دەپۋتاتتىققا كانديدات رەتىندە ۇسىنىلادى. سول جىلعى جەلتوقساندا وتكەن جالپى قازاقتىڭ سيەزىندە الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ مۇشەلىگىنە ورال وبلىسى اتىنان سايلانادى. 1918 جىلعى ناۋرىز ايىندا جانشا دوسمۇحامەدوۆپەن بىرگە كەڭەس ۇكىمە­تىنىڭ باسشىسى ۆ.ي.لەنين جانە ي.ۆ.ستالينمەن كەزىگىپ، كەلىسسوز جۇرگىزىپ، ولاردىڭ الدىنا ٴبىرشاما تالاپتار قويىپ، ٴبىراز اقشالاي جاردەم الۋعا قول جەتكىزەدى.

1918 جىلدىڭ مامىر ايىندا جانشا ەكەۋى ورالدا سيەز اشىپ، وندا «ويىل ۋالاياتىنىڭ ۋاقىتشا ۇكىمەتىن» جاريالايدى. اسكەر جاساقتايدى. كىشى اسكەري ماماندىقتارىن دايارلايتىن وقۋ ورنىن ۇيىمداستىرادى. قا­زاق جاساقشىلارىنا قارۋ-جاراق الۋعا، بانك اشۋعا، باسپاحانا ۇيىمداس­تىرىپ، گازەت شىعارۋعا كوپ ەڭبەك سىڭىرەدى. 1918 جىلى قىركۇيەك ايىندا ۋفا قالاسىندا وتكەن الاش باسشىلارىنىڭ جينالىسىندا «جەر شالعايلىعى مەن جول قاتىناستارىنىڭ ناشارلىعىنان بۇكىل ەلدى ٴبىر ورتالىقتان باسقارۋ قيىندىعىن» ەسكەرىپ، «ويىل ۋالاياتى» رەسمي تۇردە مويىندا­لادى. وعان «الاشوردانىڭ باتىس بولىمشەسى» دەگەن ات بەرىلەدى دە باتىستاعى بىرنەشە ۋەز جەرىن باسقارۋ قۇقىن ازامات سوعىسى جىلدارىندا باتىس الاشوردا بولىمشەسىنىڭ اسكەري جاساقتارى ٴار ٴتۇرلى ۇرىس قيمىل­دارعا قاتىسادى. كەڭەس وكىمەتى ورناعان سوڭ باسقا دا الاش قايراتكەرلەرى سياقتى ول دا ەل باسقارۋدان وقشاۋلاندىرىلادى.

1920 جىلى تاشكەنتكە، تۇركىستان ولكەسىنە كەلىپ ٴار ٴتۇرلى عىلىمي، وقۋ-اعارتۋ سالالارىندا جەمىستى ەڭبەك ەتەدى. پەداگوگيكالىق ٴبىلىم تاراتۋ، وقۋ­لىقتار جازىپ شىعارۋمەن اينالىسادى. جاڭا تەرميندەر قالىپتاستىرۋعا ات سالىسادى. «تابيعات تانۋ»، «جانۋارلار»، «سۇيەكتىلەر تۋرالى»، «وقۋشىلاردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ» جانە تاعى باسقا وقۋلىقتار جازادى. حالەلدىڭ اۋىز ادەبيەتىن جيناستىرىپ، باسپا بەتىنە شىعارۋداعى ەڭبەگى زور. ماحام بەت، مۇرات اقىننىڭ جىرلارىن، شەرنياز بەن ىعىلماننىڭ تولعاۋلارىن جيناستىرۋدا وشپەس ەڭبەك ەتتى. «قازاق-قىرعىز تىلىندەگى سينگارمونيزم زاڭى»، تاريحي شەجىرەلەر تۋرالى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى دا ولشەۋسىز. تاشكەندە «سانا» اتتى عىلىمي-كوپشىلىك، ادەبي جۋرنالىن شىعارىپ تۇردى.

1928 جىلى اشىلعان قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن (قازىرگى اباي اتىن­داعى پەد. ۋنيۆ) قۇرۋعا بەلسەنە ارالاستى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى اتاعىن الدى. 1930 جىلى ۇستالىپ، ۆورونەجگە جەر اۋدارىلادى. وندا دارىگەرلىك قىزمەتتە بولىپ، 1935 جىلى مەرزىمى بىتسە دە، سوندا قالادى. 1938 جىلى قايتارا ۇستالىنادى دا، 1939 جىلعى ۇكىممەن اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى. سول جىلعى 19 تامىزدا تۇرمە اۋرۋحاناسىندا اۋرۋدان قايتىس بولادى.
حالەل – ستۋدەنت كۇننەن-اق ۇلتشىل، جيناعان ٴبىلىم قازىناسىن حالىققا تاراتۋدى وزىنە بورىش ساناعان ٴھام سول پىكىرىن ىسپەن كورسەتە باستاعان قازاقتىڭ ٴۇمىتتى ۇلى ەدى. دوسمۇحامەد ۇلى حالەل – اۋمالى توكپەلى زاماندا مۇڭ مەن زاردىڭ، ايتىس پەن تارتىستىڭ، ٴومىر مەن ٴولىمنىڭ بەل ورتاسىندا جۇرسە دە ازاماتتىق تۇلعاسىنا داق تۇسىرمەگەن قازاق زيالىلارىنىڭ ٴبىرى، ماماندىعى دارىگەر بولا تۇرسا دا، قوعام ٴومىرىنىڭ سان سالالى ماسەلەلەرىنە ارالاسقان كوپ قىرلى دارىن: ساياسي جانە قوعام قايراتكەرى، تاريحشى، تابيعاتتانۋشى، ٴتىلتانۋشى، ادەبيەتشى، اۋىز ادەبيەتىنىڭ سيرەك ۇلگىلەرىن جيناپ، ناسيحاتتاۋشى، شەبەر اۋدارماشى. حالقىنىڭ جان ساۋلىعى مەن ٴتان ساۋلىعىنىڭ شيپاگەرى بولا بىلگەن حالەل ارنايى شاقىرۋمەن ورىنبور قالاسىندا وتكەن جالپى قازاق قىرعىز سەزىنە قاتىسادى. وسىندا قازاق قىرعىز ولكەلىك اۆتونومياسى جاريالانادى، الاشوردا وكىمەتى قۇرىلادى. ول سوعان مۇشە بولىپ سايلانادى.

جەكە ادامعا تابىنۋ داۋىرىندەگى العاشقى قۋعىن سۇرگىن زۇلماتىنا الدىمەن حالقىمىزدىڭ ماڭداي الدى اياۋلى ازاماتتارى ۇشىراعانى بەلگىلى. سولاردىڭ ٴبىرى بولىپ، كازپي دە پرورەكتور بولىپ جۇرگەن حالەل تۇتقىندالىپ، ۆورونەجگە جەر اۋدارىلدى. سوندا جۇرگەندە قايتا تۇتقىندالىپ، اۋەلى ماسكەۋ، سودان سوڭ الماتى تۇرمەسىندە وتىردى. 1937 جىلى اسكەري تريبۋنالدىڭ ۇكىمىمەن اتىلدى. حالقىما قىزمەت ەتۋدەن ارتىق باقىت جوق دەپ، بار ماعىنالى ٴومىرىن وسى جولعا ارناعان اياۋلى ازامات وسىلايشا ز ۇلىمدىقتىڭ قۇربانى بولدى. ونىڭ ٴىسى تەك 1958 جىلى 28 اقپاندا قازاق كسر جوعارعى سوتىنىڭ قىلمىستىق ىستەر كوللەگياسىندا قايتا قارالىپ اقتالدى.
ٴبىر دەرەك:

العاشقىدا ٴبىز دە ماراتتى كوپتىڭ ٴبىرى دەپ ويلاعانبىز. ادەتتەگىدەي ادام سويلەسكەنشە دەگەن، تانىسىپ بارىپ بىلىستىك. جۇرەگى جۇرتىم دەپ جىلاپ تۇرعان، قاراپايىم، نامىسقوي، ۇلتى ٴۇشىن باسىن تىگۋگە بار. ٴقازىر ەلۋدى ەڭسەرگەن، قارا ەتى ەڭبەكپەن پىسكەن قايىستاي قاراتورى جىگىت اعاسى.
– وكىنىشتىسى سول، – دەدى ول، – ٴبىزدىڭ اۋلەت ٴومىردىڭ راحاتىن سەزىنبەي ٴوتتى. حالەل اتام ۇلتى ٴۇشىن جارالعان جان ەدى. سول كەزگى بيلىك قۋعىنداۋمەن بولدى. اقىرى تۇبىنە جەتتى. ال، ۇرپاقتارى شە؟ دەنى دۇرىس قىزمەت بەرمەي، ٴتورت قۇبىلاعا تەنتىرەتىپ جىبەردى. سوڭىنا شام الىپ تۇسكەندەر ٴبىر جەردە تۇراقتانىپ تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى. ونىڭ اۋىرتپالىعى مەن اششى ساباعىن نەمەرەسى مەن دە سەزىندىم. الماتى مەديسينا ينستيتۋتىنىڭ ٴۇشىنشى كۋرسىنان وقۋدى تاستاۋعا تۋرا كەلدى. سەبەپ – انامنىڭ 70 سوم زەينەتاقىسىنا قاراپ، كۇن كورۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. اكەم ەرتە قايتىس بولدى. ٴتىرى ادام تىرشىلىك ەتەدى، امالسىز باسىمدى بەينەتكە سالدىم...

ماراتتىڭ اڭگىمەسىنە قاراعاندا، كوپ ماسەلە كولەڭكەلى سياقتى. ونى اشىپ ايتاتىن ۋاقىت تۋدى. ٴبىز بۇعان بارماس بۇرىن، حالەل دوسمۇحامەدوۆ كىم بولدى، ونى نە ٴۇشىن جازىقتى ەتتى، ەندى سونى ساباقتايىق. حالەل دوسمۇحامەدوۆ 1883 جىلى اتىراۋ وبلىسى قىزىلقوعا اۋدانى تايسويعان قۇمىندا تۋعان، الاش قوزعالىسىنىڭ قايراتكەرى، دارىگەر، ۇستاز، عالىم. 1894 جىلى ورال اسكەري-رەالدىق ۋچيليششەسىنىڭ دايارلىق كلاسىنا قابىلدانىپ، ونى ۇزدىك بىتىرەدى دە، تاعى ٴبىر جىلعا قوسىمشا كلاستا وقۋعا قالدىرىلادى. سوسىن سانكت-پەتەربۋرگ يمپەراتورلىق اسكەري-مەديسينا اكادەمياسىنا لاتىن تىلىنەن قوسىمشا ەمتيحان تاپسىرىپ تۇسكەن. ستۋدەنتتىك ٴومىرى يمپەريانىڭ ساياسي تولقۋلارعا تولى كەزەڭىمەن تۇستاس كەلىپ، ونىڭ ساياسي ٴبىلىمىن جەتىلدىرىپ، قالىپتاسۋىنا اسەر ەتتى. ول وسى جىلدارى ەل ىشىندە ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزىپ، جەرگىلىكتى “فيكر” (پىكىر)، “ۋرالسكيي ليستوك” گازەتتەرىنە ماقالالار جازىپ، ساياسي تولقۋلاردىڭ ٴمان-جايىن حالىققا ٴتۇسىندىرىپ وتىردى. 1905 جىلى ورال قالاسىندا بەس وبلىستىڭ دەلەگاتتارى جينالعان سەزدە كادەتتەر پارتياسىنىڭ جەرگىلىكتى بولىمشەسى قۇرىلعان. قازاق كونستيتۋسيالىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ 9 ادامنان تۇراتىن ورتالىق كوميتەتىنە ب.قاراتايەۆ، م.باقىتكەرەەۆتەرمەن بىرگە سايلاندى. 1909 جىلى اكادەميانى ۇزدىك دارەجەلى دارىگەر اتاعىمەن ٴبىتىرىپ، وفيسەر رەتىندە كەسىمدى مەرزىمدەگى اسكەري مىندەتىن وتەۋگە جىبەرىلدى. الدىمەن پەرم گۋبەرنياسىندا، كەيىن 2-تۇركىستان، 2-ورال قازاق-ورىس اتقىشتار باتالونىندا اسكەري كىشى دارىگەرلىك قىزمەت اتقاردى. 1912، 1913 جانە 1915 جىلدارى وبا ىندەتىنە قارسى كۇرەس ىسىنە قاتىستى. بۇل ەڭبەكتەرى ٴۇشىن يمپەراتورلىق قولا مەدالمەن ماراپاتتالدى. 1913-18 جىلدارى «قازاق» گازەتىندە «تامىر ٴدارى حاقىندا»، «سارى كەزىك – سۇزەك»، «جۇقپالى اۋرۋ حاقىندا» سىندى كاسىبي، الەۋمەتتىك-ساياسي تاقىرىپتاردا ماقالالار جاريالاپ، وزىندىك وي-پىكىرىن ٴبىلدىرىپ تۇردى. “كاك بوروتسيا س چۋموي سرەدي كيرگيزسكوگو نارودا” (1916) دەگەن كىتابى ٴوز كەزەڭىندە وبا ىندەتىنە قارسى كۇرەستىڭ ادىس-تاسىلدەرىن تۇگەل قامتىعان ەڭبەك بولدى. رەسەيدەگى اقپان توڭ­كەرىسىنەن كەيىن قازاق دالاسىندا وبلىستىق، جالپى قازاق سەزدەرىن ۇيىمداستىرىپ، وتكىزۋگە اتسالىستى. ٴساۋىر ايىندا 800-دەن اسا دەلەگاتتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ورال وبلىستىق قازاق سەزىندە ج.دوسمۇحامەدوۆپەن بىرگە «ورال وبلىسىنىڭ دالالىق بولىگىن باسقارۋدىڭ ۋاقىتشا ەرەجەلەرى» اتتى جەرگىلىكتى جانە وبلىستىق دەڭگەيدەگى باسقارۋ جۇيەسىن تولىق قامتىعان زاڭ جوباسىن ۇسىنىپ، وعان دەلەگاتتار ٴبىراۋىزدان داۋىس بەردى. ماسكەۋدە وتكەن بۇكىلرەسەيلىك مۇسىلماندار سەزىنە قاتىسىپ، ٴى جالپىقازاق سەزىنەن بۇكىلرەسەيلىك قۇرىلتاي جينالىسىنا دەپۋتاتتىققا كانديدات رەتىندە ۇسىنىلدى. 1917 جىلى ٴىى جالپىقازاق سەزىندە جاريالانعان الاشوردا ۇكىمەتى – ۇلت كەڭەسى قۇرامىنا سايلاندى. الاش قايراتكەرلەرىمەن بىرگە ٴبىرىنشى كەزەكتە حالىقتى بۇلىنشىلىكتەن قورعايتىن ۇلتتىق اسكەر – حالىق ميليسياسىن جاساقتاۋعا، الاش قورىن قۇرۋعا، ەلدەن الىم-سالىق قاراجات جيناۋ ىسىنە كۇش سالدى. ۋاقىتشا ۇكىمەتتەن بيلىكتى كۇشپەن تارتىپ العان بولشەۆيكتەردىڭ ۇستەمدىگى نىعايعان تۇستا، كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى ۆ.ي.لەنينمەن، ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالىق كوميسسارى ي.ۆ.ستالينمەن بەتپە-بەت كەلىسسوزدەر جۇرگىزەدى. بولشەۆيكتەر كەڭەس وكىمەتىن تولىق مويىنداپ، ٴسوزسىز باعىنۋدى تالاپ ەتسە، ولار الاشورداعا ٴىشىنارا بيلىك بەرۋ (زاڭ شىعارۋ، اتقارۋشى بيلىك، سوت جۇرگىزۋ، ٴوز اسكەرى بولۋ)، قازاقتار شوعىرلانعان جەرلەردى تۇگەل قازاقتارعا قايتارۋ، ٴار جەردە كەڭەس ورگاندارى تۇتقىنداعان الاش قايراتكەرلەرىن تۇرمەدەن بوساتۋ، ولاردى قۋدالاۋدى توقتاتۋ، قارجىلاي كومەك بەرۋ سياقتى ماڭىزدى ماسەلەلەردى وتكىر قويا ٴبىلدى.

1918 جىلى جىمپيتى قالاسىندا وتكەن ورال ٴوڭىرى قازاقتارىنىڭ 4-سەزىندە قازاقستاننىڭ بۇكىل باتىس وڭىرىنە ىقپال ەتەرلىك ۇلتتىق-تەرريتوريالىق قۇرىلىم – «ويىل ٴۋالاياتى ۋاقىتشا ۇكىمەتىن» جاريالاۋعا قاتىستى. سول جىلى قىركۇيەك ايىنىڭ ورتاسىندا كەڭەس وكىمەتىنە قارسى كۇشتەردىڭ ۋفا ديرەكتورياسىن جاريالاۋ ماجىلىسىنە جينالعان الاشوردا قايراتكەرلەرى بۇل قۇرىلىمدى قولداپ، وعان «الاشوردانىڭ باتىس بولىمشەسى» دەگەن ات بەردى. وسى كەزەڭدە حالەل الاشوردانىڭ اتتى اسكەرىن ۇيىمداستىرىپ، ساماراداعى كومۋچ ۇكىمەتىنەن قارۋ-جاراق الۋعا، ۇلتتىق بانك اشۋعا، باسپاحانا، «ەركىن قازاق» گازەتىن شىعارۋعا كوپ ەڭبەك ٴسىڭىردى.

1920 جىلى 21 تامىزدا تۇركىستان رەسپۋبليكاسى حالىق اعارتۋ كوميسسارياتى جانى­نان تۇركىستان حالىقتارىنىڭ وقۋ-اعارتۋ، مادەني ٴھام عىلىمي مۇقتاجدارىن وتەۋ ٴۇشىن ارنايى ۇيىمداستىرىلعان ٴبىلىم كوميسسياسىنىڭ مۇشەلىگىنە، كەيىن ٴتوراعالىعىنا سايلاندى. ورتا ازيا (تۇركىستان) ۋنيۆەرسيتەتى مەديسينا فاكۋلتەتىنىڭ حيرۋرگيالىق ەمحاناسىندا ورديناتور، تۇركىستان دەنساۋلىق ساقتاۋ حالىق كوميسسارياتى القاسىنىڭ مۇشەسى جانە ەمدەۋ-سانيتارلىق ٴبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدى. ورتا ازيا مەملەكەتتىك باسپا كوللەگياسىنىڭ، كەيىن قازاق مەملەكەتتىك باسپاسى شىعىس ٴبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، قازاق مەملەكەتتىك باسپا باسقارماسى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقارا ٴجۇرىپ، وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا دا مول ۇلەس قوستى. «تابيعاتتانۋ»، «جانۋارلار»، «ادامنىڭ ٴتىن تىرلىگى»، «وقۋشىلاردىڭ ساۋلىعىن ساقتاۋ»، «دەنە ٴبىتىمى جانە ونىڭ جۇمىسى تۋرالى اڭگىمەلەر»، ت.ب. وقۋلىقتار مەن عىلىمي ەڭبەكتەر جازدى.

ول قازاق حالقىنىڭ ٴتىلى مەن ادەبيەتىنە، تاريحىنا قاتىستى ماتەريالدار جيناقتاپ، ٴتىلدىڭ دىبىس جۇيەسىنىڭ وزەكتى ماسەلەسى – سينگارمونيزم زاڭىن زەرتتەدى، «قازاق-قىرعىز تىلدەرىندەگى سينگارمونيزم زاڭى»، «شەرنياز شەشەن»، «الاش نە ٴسوز»، «بۇقاراداعى كوگىلتاش مەدرەسەسىن سالۋ تۋرالى ٴاپسانا»، «ٴتىللا-قارى مەن شيردور مەدرەسەلەرىن سالعىزعان ٴجالاڭتوس باتىر شەجىرەسى»، «ديۋاني لۇعات ات-تۇرىك»، «كەنەسارىنىڭ سوڭعى كۇندەرى»، «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى» سياقتى، ت.ب. عىلىمي-تەوريالىق ەڭبەكتەر جازىپ قالدىردى. «مۇرات اقىن ٴسوزى»، «يساتاي-ماحامبەت»، «الامان» جيناقتارىن شىعاردى.

1924 جىلى رەسەي عا-نىڭ ورتالىق ولكەتانۋ بيۋروسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى بولىپ سايلاندى، وسى جىلى تۇركىستان حالىق اعارتۋ كوميسسارياتى اتىنان ورىنبوردا وتكەن قازاق ٴبىلىمپازدارىنىڭ، ماسكەۋدەگى بۇكىلرەسەيلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ سەزدەرىنە قاتىستى. قازاق پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ دوسەنتى، قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (قازىرگى المۋ) ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ ٴتوراعاسى، قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اكىمشىلىك-شارۋاشىلىق ٴبولىمىنىڭ باسشىسى، وسى وقۋ ورنىنىڭ پروفەسسورى بولدى.

الايدا، كەلەسى جىلى كەڭەس وكىمەتى ۇيىمداستىرعان قۋعىن-سۇرگىن ساياساتى كەزىندە تۇتقىندالىپ، وگپۋ ۇشتىگىنىڭ شەشىمىمەن ۆورونەج قالاسىنا 5 جىلعا جەر اۋدارىلدى. وندا ٴجۇرىپ دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە گيگيەنا ينستيتۋتىندا ٴبولىم مەڭگەرۋشىسى، بالالاردى ەمدەۋ-ساقتاندىرۋ امبۋلاتورياسى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى سەكىلدى قىزمەت ىستەدى. سوڭعى ٴبىر جىل كەسىمدى مەرزىمى بىتسە دە ەلگە ورالمادى. 1938 جىلى 26 شىلدەدە جالعان ساياسي ايىپپەن ەكىنشى رەت تۇتقىنعا الىنىپ ماسكەۋگە، كەيىن الماتىعا اكەلىندى. 1939 جىلى 24 ساۋىردە اسكەري تريبۋنالدىڭ ۇكىمىمەن اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. ال، 1958 جىلى 11 اقپاندا اقتالدى. ٴقازىر تۋعان جەرى اتىراۋ وبلىسى ميالى كەنتىندە وعان ەسكەرتكىش قويىلعان. اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە، الماتى جانە اتىراۋ قالالارىنداعى ٴبىر-بىر كوشەگە ەسىمى بەرىلگەن.

جالپى، حالەلدەن رابيعا، ٴادىلحان، ساۋلە، قاراشاش، تولە دەگەن بەس ۇل-قىز تارايدى. مۇنىڭ ٴبارى دە جوعارى ٴبىلىم الىپ، ەلگە ەلەۋلى ەڭبەك سىڭىرگەن. ٴبىر قىزىعى اۋلەتتەن 13 ۇرپاق اتا جولىن جالعاپ، دارىگەر ماماندىعىن يەلەنىپتى. بۇل تۋرالى تولىقتاي ايتۋ ٴبىر ماقالاعا سىيمايدى. سوندىقتان قىزىلورداعا قاتىستى جاعىن عانا قاراستىرۋدى ۇيعاردىق. دوسمۇحامەدوۆتەر وتباسىنا كەلگەن ناۋبەت بالا-شاعاسىن تارىداي شاشىپ جىبەردى دەدىك. ٴادىلحان سىر ەلىن ساعالادى. الدىمەن شيەلى اۋداندىق اۋرۋحاناسىندا، سوسىن رەسپۋبليكالىق الاپەس اۋرۋىن ەمدەۋ مەكەمەسىندە دارىگەر بولدى.

و باستا قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى دايىندىق كۋرسىن ۇزدىك بىتىرگەن جىلى اكەسىن “حالىق جاۋى” رەتىندە ۆورونەجگە جەر اۋدارعاندا، ونىڭ كەسىرى بالاسىنا دا ٴتيدى. ٴارى قاراي وقۋدىڭ ٴساتىن سالمادى.
– ادام دەگەن ەڭ ٴتوزىمدى تىرشىلىك يەسى عوي. قانشا قيىنشىلىق قىسپاقتاسا دا تاۋقىمەتكە توتەپ بەرە العان. الدامشى ومىردە دە ايتارلىقتاي اسۋ بار، وعان جەتكەن دە كەم بولماسى انىق. اكەم ٴادىلحان ۇلى وتان سوعىسىنان اۋىر جارالانىپ، ٴى توپتاعى مۇگەدەك بولىپ كەلدى. ٴبىراق بەينەتتەن قاشپادى. ٴوزىن ەڭبەگىمەن دالەلدەدى. اپايىم قاراشاش پەن اعام تولە ەكى كوزدەن قالسا دا عىلىمعا، ومىرگە ۇمتىلىسىن توقتاتقان جوق. اقىرى عىلىمي ەڭبەگىن زەرتتەپ، قورعادى. مىنە، ٴبىزدىڭ اۋلەت قانداي ناۋبەت تونسە دە مۇقالماي، مۇمكىندىگىن ماعلۇم ەتتى. ٴقازىر اتامنان تاراعان ۇل-قىزدىڭ بىرەۋى دە قالمادى. نەمەرەدەن جالعىز مەن ٴتىرىمىن.

اكەم قىزىلورداعا كەلگەندە ەشكىمگە ٴتىس جارىپ ايتپاسا كەرەك. ويتكەنى، «حالىق جاۋىنىڭ» بالاسى دەگەن جامان اتتان ابدەن شارشاعان سەكىلدى. ول 1968 جىلعا دەيىن ەڭبەك ەتىپ، زەينەتكە شىقتى. وسى جەردە ٴبىر ايتارىم، اكەم كەزىندە مەملەكەت قايراتكەرى دىنمۇحامەد قونايەۆپەن الماتىدا، №14 مەكتەپتە، سوسىن ٴقازمۋ-دىڭ دايىندىق بولىمىندە بىرگە وقىعان. قاراشاش اپايىم قارعالى دەمالىس ۇيىندە وك-نىڭ ٴىس باسقارۋشىسىمەن كەزدەسىپ، وعان اكەم جايلى ايتقان ەكەن. سودان كوپ ۇزاماي ورتالىق كوميتەتتەن شاقىرتۋ الدى. قونايەۆ قابىلداپ، الماتىدان ٴۇي بەردى. ەكەۋى ۇزاق سويلەسكەن سياقتى. ديماش اعا اكەمنىڭ باسىنداعى جاعدايمەن تانىس بولاتىن. ىشتەگى قاتىپ قالعان شەرىن دوسىنا اقتارعان عوي دەپ ويلايمىن. ەكى كۇن وتپەي اكەم اۋرۋحاناعا ٴتۇستى دە، اراعا بىرنەشە ۋاقىت سالىپ ومىردەن ٴوتتى. كەيىن بىلگەنىم، قونايەۆ اكەمنىڭ جيەنى حالەل دوسمۇحامەدوۆ قورىنىڭ پرەزيدەنتى دينانى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ٴمينيسترى ەتىپ تاعايىنداعان ەدى. سوعان ايتقان ەكەن، اعاڭ وتە ۇزدىك وقىدى، ٴبىراق ارمانىنا جەتە الماي كەتتى دەپ. شىنىندا، جەر اۋدارىلىپ ۆورونەجگە باردى، استراحاندا مەدينستيتۋتتا وقىدى، ونى الماتىدا ارەڭ اياقتادى. ايتەۋىر سول كەزگى ساياسات وقىتپاۋعا دا، قىزمەتكە ورنالاسپاۋعا دا ارەكەت ەتىپ تىرىستى.

مەن قىزىلورداداعى №3 مەكتەپتى بىتىرگەنمىن. الماتىدا، استراحاندا جۇمىس جاسادىم. ٴقازىر «قىران-ستس» ەنشىلەس جشس-دا ديرەكتوردىڭ ورىنباسارىمىن. اتام اتىراۋلىق بولسا، اكەم مەن ماعان سىر ەلى تۋعان جەرىمىز. جۇبايىم عاليا ەكەۋمىزدىڭ گۇلناز، اسەل ەسىمدى ەكى قىزىمىز بار. ۇلكەنىمىز قازۇۋ بيوتەحنولوگيا فاكۋلتەتىنە گرانتپەن وقۋعا ٴتۇستى. كىشىمىز «پاراسات» مەكتەبىندە وقۋشى. 1994 جىلى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە حالەل دوسمۇحامەدوۆتىڭ ەسىمى بەرىلىپ، ۇلكەن شارا جاسالدى. سوعان ۇرپاعىن شاقىرىپ، قۇرمەت كورسەتتى. مەنى ۇلكەن ىلتيپاتپەن تورگە وزدىرىپ، كىشى باسىمدى كوككە كوتەردى. سودان ون جىل وتكەندە ۋنيۆەرسيتەتتە الگىندەي شارا تاعى ۇيىمداستىرىلدى. ٴبىراق بۇل جولى باسقا نەمەرە پايدا بولدى. سوعان ٴالى تاڭمىن، ول كىم دەپ. سەبەبى، مەنەن باسقا ٴتىرى نەمەرە قالمادى عوي. بالكىم، ۇلى ادامعا ۇرپاق بولعىسى كەلەتىندەر كوپ شىعار، سولاردىڭ ٴبىرى بولار دەدىم. وقۋ ورنىنىڭ باسشىلارىنا حات جازعىم دا كەلدى. ويلانا-ويلانا مىناداي پىكىرگە توقتالدىم: راسىندا، نەمەرە ەكەنىمدى ٴبارى بىلەدى. ودان ارتىق نە كەرەك.

ٴقازىر حالەل دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى قور جۇمىسىن قايتا جاڭعىرتسام دەيمىن. وعان جەرگىلىكتى بيلىك يەلەرى قولداۋ ٴبىلدىرىپ جاتسا ٴتىپتى جاقسى. قازاق ٴۇشىن جانىن پيدا ەتكەن مارقاسقانى ٴتىرىلتۋ ٴاربىر ازاماتقا پارىز ەكەنى ايقىن. سوندىقتان قور جۇمىسى قىزىلوردادا قانات جايدى دەگەن قانداي ابىروي بولسا، سول جولدا مەن دايىنمىن، – دەدى مارات.

ٴيا، كۇندەلىكتى كۇيبەڭمەن ەسكەرە بەرمەيتىن وسىنداي جاندار ارامىزدا ٴجۇر. بىرەۋگە الاقان جاياتىنداي ادام ەمەس، كادىمگى تەكتىنىڭ تۇياعى دەسەك جاراسادى. ونىڭ قىزىلوردا ٴۇشىن جاسايمىن دەگەن جوبالارى وتە كوپ. جاقسى تىرلىكتى ماقساتتاعان ماراتتان وسىنداي اڭگىمە ەستىدىك. ٴبىر قىنجىلاتىنىمىز، اينالامىزدا جۇرگەن ادامداردى ٴالى دۇرىس تانىمايتىنىمىز ەكەن. باردى باعالاي الساق، ٴالى كەش ەمەس.

kitaphana.kz


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي