BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

اۋەزوۆ مۇحتار ومارحان ۇلى

اۋەزوۆ مۇحتار ومارحان ۇلى (1897-1961) – 1897 جىلى 28 قىركۇيەكتە شىعىس قازاقستان وبلىسى شىڭعىس بولىسىندا كوشپەلى قازاق وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. سەمەي قالاسىندا مەدرەسەدە، ونان سوڭ بەس كلاستىق ورىس مەكتەبىندە، ال 1915-1919 جىلدارى مۇعالىمدەر سەمينارياسىندا ٴبىلىم العان. 1917 جىلى سەميناريادا وقىپ جۇرگەن كەزىندە حالىق اڭىزى بويىنشا «ەڭلىك - كەبەك» پەساسىن جازادى. بۇل قازاق ۇلتتىق دراماسىنىڭ قارلىعاشى ەدى. وسى پەساسى مەن 1921 جىلى جازىلعان «قورعانسىزدىڭ كۇنى» اتتى العاشقى اڭگىمەسى ارقىلى ٴوزىنىڭ جازۋشىلىق ەرەكشە دارىنىن ايقىن تانىتتى. سول جىلداردا سەمەيدە، ورىنبوردا ٴار ٴتۇرلى قىزمەت ىستەي ٴجۇرىپ، الاش پارتياسىنىڭ كوسەمدەرى ٴاليحان بوكەيحانوۆ، احمەت بايتۇرسىنوۆ، ٴمىرجاقىپ دۋلاتوۆ سياقتى باسقا دا بەلگىلى ادەبيەت جانە مادەنيەت قايراتكەرلەرىمەن تانىسادى.

«اباي» جۋرنالىن شىعارۋعا اتسالىسادى. الاشوردا قايراتكەرلەرى وكىمەت ورىندارىنان، رەسمي ساياساتتان ىعىستىرىلا باستاعان سوڭ، 1923 جىلدان باستاپ كوركەم ادەبيەت سالاسىنا بار كۇش-قۋاتىن جۇمساپ، ٴونىمدى ەڭبەك ەتۋگە كىرىسەدى. 1923-1926 جىلدارى «وقىعان ازامات»، «قىر سۋرەتتەرى»، «ۇيلەنۋ»، «ەسكىلىك كولەڭكەسىندە»، «كىنامشىل بويجەتكەن»، «قارالى سۇلۋ» اڭگىمەلەرى جارىق كورەدى. 1923-1928 جىلدارى لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ، ٴتىل مەن ادەبيەت فاكۋلتەتىن بىتىرەدى. ودان كەيىن تاشكەنتتە ورتاازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتۋراسىندا شىعىس فولكلورى بويىنشا ماماندانادى. لەنينگرادتا وقىعان سوڭعى جىلىندا «قاراش-قاراش» پەن «كوكسەرەك» اتتى پوۆەستەرىن دۇنيەگە اكەلەدى. ساياسي قىزمەتتەن باس تارتىپ، ٴبىرىڭعاي زەرتتەۋگە ويىسقان كەزدە، ول ادەبيەتشىگە دە سول ساياساتتىڭ شىرماۋىنان شىعۋ قيىن ەكەنىن ۇعا ٴبىلدى. ونداعان جىلدار بويى وعان ۇلتشىلدىق، بايشىلدىق يدەيالاردى جاقتاۋشى دەگەن كىنا تاعىلىپ، 1930-1932 جىلدارى قاماۋدا بولدى. اۋەزوۆتىڭ تاريحي تاقىرىپقا بارۋىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. تۇڭعىش كوركەم تۋىندىسى «ەڭلىك - كەبەك»، ونان كەيىن «حان كەنە» مەن «قيلى زامان»، «ايمان - شولپان»، «قاراقىپشاق قوبىلاندى» درامالارى دا وسىنى اڭعارتادى. بۇلاردىڭ كەيبىرەۋى ەل اراسىندا كەڭ تاراعان، بۇرىننان بەلگىلى سيۋجەتكە قۇرىلسا، «حان كەنە»، «قيلى زامان» تاريحتا بولعان ناقتىلى وقيعالاردى ارقاۋ ەتكەن. جازۋشى 20-جىلداردىڭ وزىندە پروزا مەن دراماتۋرگيادا كەلەلى تۋىندىلار جازىپ، قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگىنە اينالدى. 30 جىلداردا اباي مۇراسىنا ٴار قيلى باعا بەرىلىپ، ونان كەيىن دە قىم-قيعاش پىكىرلەر ايتىلىپ جۇرگەندە، ابايدى تەرەڭدەپ، كەڭىنەن تانۋدى وزىنە ومىرلىك ماقسات ەتۋ ول كەزدە بىلىكتىلىك، دانالىق قانا ەمەس، ۇلكەن ەرلىكتە بولعانى حاق. كەسەك، كەڭ تىنىستى، سان ميلليون وقىرمانداردىڭ جۇرەگىنە جول تاباتىن كوركەم شىعارما ارقىلى ابايدى الەمگە ايگىلەۋ ٴۇشىن اۋەزوۆ قانداي قاجەت بولسا، اۋەزوۆتىڭ دۇنيە ٴجۇزى مادەنيەتىنىڭ بيىگىنە كوتەرىلۋىنە اباي مۇراسى، ابايدىڭ ونەرپازدىق، ويشىلدىق داستۇرىندەي ۇلكەن تىرەك سونداي قاجەت ەدى. 1936 جىلى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە «تاتيانانىڭ قىرداعى ٴانى» اتتى پروزالىق ٴۇزىندى جاريالاندى. بۇل - بولاشاق روماننىڭ ٴبىر تاراۋى ەدى. مۇحتار ومارحان ۇلى 15 جىل بويى «اباي جولى» اتتى ٴوزىنىڭ 4 تومدىق داڭقتى تاريحي رومان-ەپوپەياسىن جازدى. مۇنىڭ «اباي» اتالعان ٴبىرىنشى كىتابى 1942 جىلى، ەكىنشىسى 1947 جىلى جارىق كوردى. «اباي» رومانىنىڭ ەكى كىتابى 1949 جىلى ٴ1-شى دارەجەلى كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىن السا، 4 كىتاپپەن بىتكەن ەپوپەيا 1959 جىلى لەنيندىك سىيلىققا يە بولدى. «اباي جولى» 30 تىلگە اۋدارىلىپ، ٴدۇيىم دۇنيە وقىرمانىنان وتە جوعارى باعا الدى. كوركەم تارجىمە جۇمىسىنا دا بەلسەنە اتسالىسىپ، ي.تۋرگەنەۆتىڭ «دۆوريان ۇياسىن» اۋداردى. قىرعىزدىڭ «ماناس» ەپوسى تۋرالى مونوگرافيا جازدى. اۋەزوۆتىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىنىڭ اسا قوماقتى بولىگىن عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى قۇرايدى. عالىم قازاق اۋىز ادەبيەتىن جيناقتاپ، جۇيەلەپ، قازاق ادەبيەتى تاريحى، ابايدىڭ ٴومىرى مەن شىعارماشىلىعى، ادەبيەتتانۋ مەن فولكلوردىڭ تەوريالىق جانە پروبلەمالىق ماسەلەلەرى ىرگەلى ەڭبەكتەر جازعان. سان الۋان ماقالالارىمەن اعىمداعى ادەبي ۇدەرىسكە دەر كەزىندە ٴۇن قوسىپ وتىرعان. «ادەبيەت تاريحى»، «ٴار جىلدار ويلارى»، «ۋاقىت جانە ادەبيەت»، ت.ب. كىتاپتارىندا ۇلى جازۋشىنىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرى مەن فيلوسوفيالىق، ەستەتيكالىق ويلارى جيناقتالعان. ول قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندە دۇنيەجۇزىلىك اسا ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋگە، حالىقتاردىڭ رۋحاني ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان. 20-دان استام شەت ەلدەردە بولىپ، ادامزات قوعامىنىڭ دامۋى، رۋحاني ىنتىماقتاستىق ٴۇشىن ٴوز كوزقاراسىن بىلدىرگەن. اۋەزوۆتىڭ وزىق ويى، تانىم-پاراساتى قولداۋ تاۋىپ وتىرعان. جازۋشى سۋرەتكەرلىگىنە ٴتانتى بولعان شەت ەل جازۋشىلارى مەن ادەبيەتشىلەرى دە ونىڭ شىعارمالارىندا قازاق قوعامىنىڭ وزىندىك سيپاتى مول، قايشىلىققا تولى ٴومىر-تۇرمىسى، ادەت-سالتتارى اسەرلى بەينەلەنەتىنە ەرەكشە كوڭىل قويعان. الەم ادەبيەتتەرىنىڭ وكىلدەرى اۋەزوۆتىڭ شىعارماشىلىعىن جوعارى باعالاعان. «اباي جولى» رومان ەپوپەياسىنا لۋي اراگون «20 عاسىرداعى ەڭ ۇلى شىعارمالاردىڭ ٴبىرى» دەپ باعا بەرگەن. 1961 جىلى 27 ماۋسىمدا قايتىس بولعاننان كەيىن، رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن قازاق كسر عا ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنا، قازاقتىڭ مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىنا مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆتىڭ ەسىمى بەرىلدى. جازۋشىنىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۋزەيى اشىلدى، الماتى قالاسىنىڭ ٴبىر اۋدانى، ٴبىرقاتار مەكتەپتەر، كوشەلەر قالامگەر ەسىمىمەن اتالادى. تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا وراي مەرەكەسى يۋنەسكو شەشىمىمەن دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدە اتالىپ ٴوتتى.


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي