BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

اباي (يبراھيم) قۇنانبايەۆ

اباي (يبراھيم) قۇنانبايەۆ — ۇلى اقىن، اعارتۋشى جانە كومپوزيتور. ول 1845 ج. 29 شىلدەدە، قازىرگى شىعىس قازاقستان وبلىسى اباي اۋدانى قاسقابۇلاق جايلاۋىندا دۇنيەگە كەلگەن. بولاشاق اقىن سابىرلى مىنەزىنە كەڭ پەيىلى ساي ەل اناسى اتانعان «كارى اجەسى» زەرەنىڭ مول قازىناداي اڭىز ەرتەگىلەرىن ەستىپ، ابىسىن-اجىنعا جايلى مىنەزدى، ٴازىل-قالجىڭعا شەبەر، ٴجون-جوباعا جەتىك ٴوز اناسى ۇلجاننىڭ تاربيەسىندە وسەدى.

اباي بالا كەزىندە شيراق، پىسىق بولماعانىمەن، ەلدەگى شەشەن، اقىن، ەرتەگىشىلەر اڭگىمەسىن تەز ۇعىپ الاتىن زەرەكتىگىمەن، ىنتالىلىعىمەن ەرەكشەلەنگەن.

اكەسى قۇنانباي قاجى «ەسكىتام» دەگەن قونىستان مەدرەسە سالدىرىپ، ٴوزىنىڭ جانە تۋىستارىنىڭ بالالارىن وقىتۋعا جاعداي جاساعان. اباي سەگىز جاسىندا اۋەلى سول «ەسكىتام» مەدرەسەسىندە ٴدارىس تىڭداپ، اۋىل مولداسى عابيتحاننان وقىعان. قۇنانباي بالاسىنىڭ زەرەكتىگىن بايقاعاننان كەيىن، ون جاسقا تولعان سوڭ سەمەيدەگى احمەت ريزا مەدرەسەسىنە بەرەدى. وندا اباي ٴۇش جىل وقىپ ٴدارىس الادى. مەدرەسەنىڭ ٴۇشىنشى جىلىندا ول وسى قالاداعى «پريحودسكايا شكولاعا» دا قوسىمشا ٴتۇسىپ، وندا ٴۇش اي ورىسشا وقيدى.

اباي شىعىس كلاسسيكتەرى نيزامي، ساعدي، قوجا حافيز، ناۋاي، فيزۋلي، ٴجامي ولەڭدەرىن وقۋمەن قاتار الەكساندر پۋشكين، الەكساندر گەرسەن، ميحايل سالتىكوۆ-ششەدرين، نيكولاي نەكراسوۆ، ميحايل لەرمونتوۆ، لەۆ تولستوي، يۆان كرىلوۆ، فەدور دوستوەۆسكيي، يۆان تۋرگەنەۆ، نيكولاي چەرنىشەۆسكيي مۇرالارىن دا وقىپ، تەرەڭ تانىس بولعان. باتىس ادەبيەتىنەن يوگانن گەتە، دجوردج بايرون سياقتى اقىنداردى وقىپ، بەنەديكت سپينوزا، گەربەرت سپەنسەر، چارلز دارۆين، ت. ب. سىندى عالىمداردىڭ دا ەڭبەكتەرىن زەرتتەيدى. ەسەيگەن شاعىندا، وسى ٴوزى وقىعان فيلوسوف، اقىن، عالىمدارمەن ىشتەي پىكىر تالاستىرىپ، ولاردىڭ وزىنە اسەرى بولعان كەسەك تۋىندىلارىن قازاق تىلىنە اۋدارعان.

اباي ولەڭ جازۋدى ون جاسىندا («كىم ەكەن دەپ كەلىپ ەم تۇيە قۋعان...») باستاعان. ودان باسقا ەرتەرەكتە جازىلعان ولەڭدەرى – «ٴيۋزي-راۋشان»، ەكىنشىسى – «فيزۋلي، ٴشامسي». ولەڭدەرىن قاعاز بەتىنە 1880-جىلداردىڭ ورتاسىندا تۇسىرە باستايدى. «ساپ، ساپ، كوڭىلىم»، «شارىپكە»، «ابرالىعا»، «جاقسىلىققا»، «كەڭ جايلاۋ» ولەڭدەرى 1870 – 80 جىلدار ارالىعىندا جازىلعان. اقىندىق قۋاتىن تانىتقان ۇلكەن شىعارماسى – «قانسوناردا» 1882 ج. جازىلعان. بۇل ولەڭ قازاق ادەبيەتىندە قالىپتاسقان ٴداستۇرلى ۇعىمداردان وزگەشە، ىشكى وي يىرىمدەرى تەرەڭ. اباي ليريكاسى كوپ سالالى، كوپ قىرلى بولىپ كەلەدى. ول قازاق پوەزياسىندا ٴتىل كەستەسىنە، ٴسوز قولدانۋىنا دا جاڭا سيپات دارىتقان اقىن. اباي پوەزياسىنىڭ تىلىندە ادامنىڭ جان تەبىرەنىسىن، كوڭىل تولعانىسىن، جۇرەك ٴلۇپىلىن، سەزىمنىڭ سان قۇبىلىپ ويناقشۋىن كورسەتەتىن سيپاتتامالار، ەپيتەت، مەتافورا جانە باسقا دا بەينەلى سوزدەردىڭ جاڭا، ٴوزى شىعارعان سونى ۇلگى-ورنەكتەرى مول.

ابايدىڭ ۇلىلىعىن تانىتاتىن ولەڭىنىڭ ٴبىرى – «ولسە ولەر تابيعات، ادام ولمەس». وسى ولەڭنىڭ باستاپقى تارماعىنداعى سوزدەردىڭ مانىسىنە ۇڭىلسەك، تابيعات ٴسوزىن قالىپتى ماعىنادا الىپ، اسپان مەن جەر، كۇن مەن ايدى ايتىپ وتىرعان سياقتى. ولاردىڭ ٴومىرى ادام ومىرىنەن ۇزاق ەكەنى تالاسسىز. «ادام ولمەس» دەپ بىردەن كەسىپ ايتقان اباي ويىن تومەندەگىدەي جالعاستىرادى:

...ول ٴبىراق قايتىپ كەلىپ ويناپ-كۇلمەس،

«مەنى» مەن «مەنىكىنىڭ» ايرىلعانىن

«ٴولدى» دەپ ات قويىپتى وڭكەي بىلمەس...

...كوپ ادام دۇنيەگە بوي الدىرعان،

بوي الدىرىپ اياعىن كوپ شالدىرعان،

ٴولدى دەۋگە سىيا ما، ويلاڭدارشى،

ولمەيتۇعىن ارتىنا ٴسوز قالدىرعان... – دەيدى. «ادام ولمەس» دەگەننىڭ ماعىناسى ٴوزى ولسە دە، كەيىنگىگە ٴسوزى، ايتقان ويى قالادى دەگەن پىكىرگە سايادى. اباي «ولەڭ ٴسوزدىڭ پاتشاسى» ولەڭىندە «ٴسوز تۇزەلدى، تىڭداۋشى سەن دە تۇزەل!» – دەپ جۇرتشىلىقتان اقىندىق سوزگە زور ماڭىز بەرىپ قاراۋىن، پوەزيانىڭ جوعارى قوعامدىق مىندەتىن تۇسىنە ٴبىلۋىن تالاپ ەتتى. اباي ونى جاقسى ٴتۇسىندى، مۇنى ونىڭ «مەن جازبايمىن ولەڭدى ەرمەك ٴۇشىن» دەگەن ولەڭىندەگى مىنا شۋماقتار تولىق دالەلدەيدى:

...«شۋ دەگەندە قۇلاعىڭ توساڭسيدى،

وسكەن سوڭ مۇنداي ٴسوزدى بۇرىن كورمەي».

بۇدان اقىننىڭ ولەڭ-جىرلارىنداعى جاڭا، سونى وي-پىكىرلەردى جۇرتشىلىقتىڭ قالاي قابىلدايتىنىنا ەرەكشە ٴمان بەرگەنى ايقىن اڭعارىلادى. ولەڭ-جىرعا كوڭىل قوياتىن قاۋىمنان ٴمان-جايىن ٴتۇسىنىپ، بايىبىنا جەتۋدى تالاپ ەتتى. سوندىقتان دا «سىرتىن تانىپ ٴىس بىتپەس، سىرىن كورمەي» دەيدى.

اباي اقىن حالىقتىڭ تاعدىرى مەن قاسىرەتىن تەرەڭ ٴتۇسىنىپ، ونىڭ جوعىن جوقتاۋشى بولۋعا ٴتيىس دەپ ساناعان. ابايدىڭ ولەڭدەرىنىڭ ىشىندە مازمۇنى جاعىنان دا، كوركەمدىك ٴبىتىمى جاعىنان دا ەرەكشەلەنىپ تۇرعان ۇزدىك تۋىندىلار مول. «سەگىز اياق»، «سەن مەنى نە ەتەسىڭ»، «قانسوناردا بۇركىتشى شىعادى اڭعا»، «قالىڭ ەلىم، قازاعىم، قايران جۇرتىم»، «جاز»، «جەلسىز تۇندە جارىق اي»، «بولىس بولدىم، مىنەكي»، «قىزارىپ، سۇرلانىپ»، «كەلدىك تالاي جەرگە ەندى»، «كوك تۇمان – الدىڭداعى كەلەر زامان» سەكىلدى ولەڭدەرىنىڭ قاي قايسىسى بولسا دا، مۇلدە تىڭ دۇنيە، شىعارماشىلىق جاڭالىق. وسىعان قوسا اۋدارما ولەڭدەردەن «جالعىز جالاۋ جالتىلداپ»، «جولعا شىقتىم قاراڭعى تۇندە جالعىز»، «قانجار»، «مەن كوردىم ۇزىن قايىڭ قۇلاعانىن» سياقتى تاعى سان الۋان شىعارمالاردى اتاۋعا بولار ەدى.

ابايدىڭ جىلدىڭ ٴتورت مەزگىلىن سۋرەتتەيتىن «قىس» (اق كيىمدى، دەنەلى، اق ساقالدى)، «كۇز» (سۇر بۇلت ٴتۇسى سۋىق قاپتايدى اسپان)، «جاز» (جازدىگۇن شىلدە بولعاندا)، «جازعىتۇرى» (جازعىتۇرى قالمايدى قىستىڭ سىزى) سەكىلدى توپتاما ولەڭدەرىنىڭ دە ٴارقايسىسى مازمۇن-ماعىناسى، سۋرەتتەۋ ٴتاسىلى، قۇرىلىسى جاعىنان ٴار ٴتۇرلى بولىپ شىققان. سونداي-اق ولەڭ ٴسوز، ان-كۇيدىڭ ٴمانىن، اقىندىق ونەردىڭ قاسيەتىن باعالايتىن، تاقىرىبى جاعىنان بىر-بىرىنە جالعاس «ولەڭ – ٴسوزدىڭ پاتشاسى، ٴسوز ساراسى»، «بىرەۋدىڭ كىسىسى ولسە، قارالى – ول»، «مەن جازبايمىن ولەڭدى ەرمەك ٴۇشىن»، «كوڭىل قۇسى قۇيقىلجىر شارتاراپقا»، «وزگەگە كوڭىلىم تويارسىڭ»، «ادامنىڭ كەيبىر كەزدەرى» دەگەن شىعارمالارى دا ويدى ٴار قىرىنان ٴوربىتۋى، پىكىر سونىلىعى، بەينەلەۋ، ايتۋ ەرەكشەلىگى بويىنشا بىر-بىرىنەن وزگەشە سيپات العان.

«عىلىم تاپپاي ماقتانبا»، «ينتەرناتتا وقىپ ٴجۇر» اتتى ولەڭدەردىڭ قازاق پوەزياسىندا قالىپتاسقان ناسيحات، وسيەت ۇلگىسىندەگى نۇسقالاردان مازمۇنى دا، ويدى بەينەلەپ ايتۋ ٴتاسىلى دە مۇلدەم وزگەشە ەكەنى دە كوڭىل اۋدارادى. ال «سەن مەنى نە ەتەسىڭ»، «ەم تابا الماي»، «قور بولدى جانىم» سەكىلدى نازىك ليريكالىق تۋىندىلار قازاق پوەزياسىندا بۇرىن ورىن تەپپەگەن سىرشىل ليريكانىڭ جاڭا ۇلگىلەرى ەكەنى ايقىن اڭعارىلادى. «سەگىز اياقتى» وقىعاندا مۇندا تەرەڭ سىرشىلدىق، عيبراتتى ناسيحاتشىلدىق، بەينەلەپ سۋرەتتەۋگە، ٴتىپتى ولەڭ ورنەگىن وزگەشە ورنەكتەۋگە شەبەرلىك تە – ٴبارى ۇشتاسىپ كەلەتىنى انىق كورىنەدى.

قازاقتىڭ اقىندىق ٴتىلىن، ادەبي ٴتىلىن ۇستارتىپ جەتىلدىردى، ادەبي ٴتىلدى بيىك جاڭا ساپاعا كوتەرىپ، جاڭا ۇلگىدە قالىپتاستىردى. ورىس، نەمىس، ت.ب. حالىق اقىندارىنىڭ شىعارمالارىن شەبەرلىكپەن اۋدارىپ، قازاق ادەبيەتىن جاڭا وي ورامىمەن بايىتتى. پۋشكيننىڭ «ەۆگەنيي ونەگينىنەن» بىرنەشە ٴۇزىندى-نۇسقالاردى تاڭداپ الىپ، «تاتيانانىڭ حاتى»، «لەنسكييدىڭ ٴسوزى» اتتى ولەڭدەرىن شىعاردى. لەرمونتوۆتىڭ «وي»، «جولعا شىقتىم ٴبىر جىم-جىرت تۇندە جالعىز»، «قانجار»، «تەرەكتىڭ سىيى»، «اساۋ توي، تەنتەك جيىن، وپىر-توپىر»، «جارتاس»، «وزىڭە سەنبە، جاس ويشىل»، «البومعا» ولەڭدەرىن قازاقتىڭ ٴتول تۋىندىسىنشا سويلەتتى. بۇل شىعارمالار ابايدىڭ وي كورىگىندە قايتا قورىتىلىپ، جاڭادان دۇنيەگە كەلگەن تۋىندىلار ەدى. اباي اۋدارمالارى قازاق پوەزياسىنىڭ وركەندەپ ٴوسۋ جولىنداعى باعا جەتپەس زور تابىس بولدى.

اباي مىسال ولەڭدەردىڭ دە شەبەرى. اباي «ماسعۇت»، «ەسكەندىر»، «ٴازىم» (سوڭعىسى تولىق جەتپەگەن) پوەمالارىن جازعان. ولاردىڭ ۇشەۋى دە شىعىس حالقىنا ورتاق سيۋجەتكە قۇرىلعان.

اباي الەمگە كوزقاراسى قالىپتاسقان، وزىندىك فيلوسوفيالىق تۇيىندەرى بار عۇلاما.

اراب، پارسى، تۇرىك تىلدەرىندەگى ٴبىلىم كوزدەرىنە اباي ەرەكشە كوڭىل اۋدارادى. ايرىقشا قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا، ٴوز بەتىمەن جۇيەلى تۇردە وقىپ، اراب، پارسى تىلدەرىن يگەرۋ ارقىلى ول كەزىندە ٴاليحان بوكەيحانوۆ ايتقانداي، قاسيەتتى كىتاپتاردىڭ ٴبىلىمپازى اتانادى.

ورىستىڭ قوعامدىق-فيلوسوفيالىق اقىل-ويى اقىننىڭ ەستەتيكالىق كوزقاراسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ەلەۋلى اسەر ەتتى. سونداي-اق باسىن سوناۋ انتيكالىق ەجەلگى زامان مادەنيەتىنەن الاتىن باتىس ەۋروپا مادەنيەتى اباي دۇنيەتانىمىنىڭ دامۋ پروسەسىندە تاريحي ساباقتاستىق جەلىسىن اتقاردى. قازاق كەمەڭگەرى سوكرات، پلاتون، اريستوتەل ەڭبەكتەرىمەن دە جاقسى تانىس بولدى.

جالپى، ابايدىڭ فيلوسوفيالىق كوركەمدىك، الەۋمەتتىك، گۋمانيستىك جانە دىنگە كوزقاراستارى تەرەڭ بىلىنگەن ەڭبەگى – قارا سوزدەرى. ونىڭ قارا سوزدەرىنىڭ بىرنەشەۋى ەڭ العاش 1918 ج. سەمەيدە شىققان «اباي» جۋرنالىندا جارىق كوردى. كەيىننەن، ابايدىڭ قارا سوزدەرى ورىس، قىتاي، فرانسۋز، ت.ب. كوپتەگەن الەم تىلدەرىنە اۋدارىلدى.


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي