BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

ٴۇي جانۋارلارىنا بايلانىستى ماقال-ماتەلدەر

اڭ، قۇس، بالىق اۋلاۋ قازاق شارۋاسىنىڭ كومەكشى كاسىبى، تال نەگىزگى كاسىبى – مال ٴوسىرۋ بولعان. مال – قازاق شارۋاسىنىڭ اسى، كيىمى، كولىگى. سوندىقتان دا قازاق ماقال-ماتەلدەرىنىڭ كوبىسى مالمەن بايلانىستى تۋعان. «مال ادامنىڭ باۋىر ەتى». «مالى ٴبىردىڭ – جانى ٴبىر»، «مال اشۋى – جان اشۋى»، «اعايىن – اششى، مال – تۇششى»، «مالدىنىڭ بەتى جارىق، مالسىزدىڭ بەتى كان شارشىق»، دەپ بەكەر ايتىلماعان.

كازاق مالىنىڭ الدى – قوي. قويدىڭ ەتى مەن ٴسۇتى تاماق، ٴجۇنى مەن تەرىسى كيىم ٴارى باسپانا. ونىڭ ۇستىنە قوي – ٴوسىمتال. حالقىمىز «ٴبىرىنشى بايلىق – دەنساۋلىق، ەكىنشى بايلىق – اق جاۋلىق، ٴۇشىنشى بايلىك – بەس ساۋلىق» دەپ، «قويلى باي – قورلى باي» دەپ، قوي مالىن داۋلەتتىڭ الدى ساناعان. ويتكەنى، «سەمىزدىكتى قوي عانا كوتەرەدى»، «توعىز قابات تورقادان توقتىشاقتىڭ تەرىسى ارتىق»، «قويدىڭ سانى مىڭعا جەتسە، كەرەگەنىڭ باسىنان باس كەتپەيدى»، «قوي التى كۇن اشتىققا شىدايدى» دەپ تەككە ايتپاعان.
مىنە، بۇدان شارۋانىڭ كۇن كورىسى ٴۇشىن قويدىڭ قانداي قاجەتتى مال ەكەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. قوي ورمان-توعايى، وزەن-كولى كەم، قىسى قاتال، جەرى ٴشول، قارا وتتى دالالىق جەردە ىستىق-سۋىققا ٴتوزىمدى، جازى-قىسى ٴوز اياعىنان جايىلاتىن جانە قۇدىقتان – قولدان سۋارىلاتىن، باعىپ قاعۋعا دا كونبىس، ۇيرەنشىكتى، جۋاس مال. سوندىقتان كوپتەگەن ماقالداردا «مالدى باقساڭ قويدى باق، ماي كەتپەيدى شارادان»، «مال وسىرسەڭ قوي ٴوسىر، ٴونىمى ونىڭ كول-كوسىر»، «قويىڭ بولماسا، بايلىقتا ويىڭ بولماسىن» دەپ، قوي شارۋاشىلىعىنىڭ ٴونىمدى، ٴتيىمدى جاقتارى جان-جاقتى بەينەلەنگەن. ٴبىراق قاي مال بولماسىن، وزدىگىنەن وسىپ-ونبەيدى، قوي مالى دا سونداي. ونىڭ قوراسىن، ٴورىسىن ٴبىلۋ كەرەك. ويتكەنى «قوي ٴورىسى – قورادان»، «قوي ٴشولدى بولماي، ٴتولدى بولمايدى»، «كۇن باتسا كويعا سوقپاق تابىلادى».
قوي تۇلىگىنىڭ ٴبىر ٴتۇرى – ەشكى. قويعا كاراعاندا ەشكىنىڭ ەتى از، ٴجۇنى كىلشىقتى، تەرىسى جۇكا بولعانمەن، كوبىنەسە ەگىزدەن، ۇشەۋلەپ تۋاتىن ٴتولشىل، ٴسۇتتى مال. سونىسى ٴۇشىن حالىق «ەسىڭ كەتسە ەشكى جي، ەشكى جي دا ەسىڭ جي»، «سويساڭ ەتى قالاقتاي، ساۋساڭ ٴسۇتى بۇلاقتاي» دەپ ەتى از بولعانىمەن، ٴسۇتى مولدىعىنا نازار اۋدارادى. الايدا، ەشكى – جازدا جەلدەپ، قىستا ىقتاي كەتەتىن تۇرەگەن، ورەگەن، ىستىق-سۋىققا شىدامسىز، قويعا قاراعاندا باعىم-كۇتىمدى كوپ تىلەيتىن مال. حالىق ونى سونداي «جەڭىل مىنەزىنە»، شىدامسىزدىعىنا قاراي «ەشكىلى قوي ورەگەن»، «توقال ەشكى ٴمۇيىز سۇرايمىن دەپ قۇلاعىنان ايرىلىپتى»، «جامان تەكە سۇزەگەن» دەپ مىسقىلدايدى. تەلى-تەنتەكتى، شىدامسىز-جەڭىلتەكتى مەنمەن، ماقتانشاقتى سىناعاندا دا ەشكى اتى ەڭ الدىمەن اۋىزعا ىلىنەدى، جاعىمسىز كەيىپكەر رەتىندە دە ٴجيى اتالادى.
ۇساق مالدىڭ (قوي مەن ەشكى) وسىنداي شارۋاشىلىكقا قولايلى-قولايسىز جاقتارىن، ٴباعىپ-وسىرۋ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرتە كەلىپ، مالساق شارۋا وسيەت، ناسيحات سوزدەرىندە ونى قالاي باعۋ، كىمگە باقتىرۋ جونىندە دە اقىل-كەڭەستەر ايتۋدى ۇمىتپاعان. «مال وسىرسەڭ، ٴورىسىن تاپ»، «قوي سەمىزى — قويشىدان»، «توعىشاردىڭ تۋ قويى قىسىر قالادى»، «قويدى قورادان سات، استىقتى ۇرادان سات» دەيدى شارۋا.
قويدان سوڭعى شارۋاقولدى تۇلىك – سيىر. سيىر ەڭ الدىمەن سۇتىمەن، ەتىمەن پايدالى. سوندىقتان شارۋا «سيىرلى باي – سارى ماي»، «‘سيىرلىنىڭ ٴۇيى ايران، سيىرسىزدىڭ ٴۇيى سىرداڭ»، تانا پايدا بەرمەسە، ٴتاڭىر پايدا بەرمەيدى» دەپ باعالايدى. ٴبىراق مالدىڭ ٴبارى بىردەي ەمەس. بۇل تۇلىكتىڭ دە ساپالى، ٴونىمدى، ٴوسىمتال بولۋى ەڭ الدىمەن تۇقىمىنا بايلانىستى. سوندىقتان «سيىر الساڭ تانىپ ال، تانىماساڭ تارعىپ ال»، «سيىر ٴمۇيىزدىڭ كۇشى بولمايدى، ەگىز ٴمۇيىزدى سيىردىڭ ٴسۇتى بولمايدى» دەپ ەسكەرتەدى حالىق. سيىر كۇش، كولىك رەتىندە دە پايدالى مال. سوندىقتان شارۋا «وگىزگە «وك» دەگىزگەن «ٴولىم»، «وگىز ولگەن جەرىندە وكىرەدى»، «وگىز ولگەنشە وسەدى»، «ديحان بولساڭ وگىزىڭ بولسىن» دەپ، بۇل تۇلىكتىڭ كۇشىنە ۇلكەن ٴمان بەرەدى. الايدا، سيىر وزەن جاعالاعان ەگىنشى، وتىرىقشى ەلگە جايلى دا جاعىمدى بولعانمەن جەرى قىراتتى، ٴشوبى قارا وتتى كوشپەلى ەلگە ونشا ٴتيىمدى بوماعان. جۇرىسكە كەم، ٴجۇنى تىقىر سيىر مالىنا ەرەكشە باعىم-كۇتىم كەرەك. ول جازدا جايىلىم تالعايدى، قىستا قولعا كارايدى، وعان جىلى قورا، جييۋلى پىشەن كەرەك، شولگە دە شىدامسىز. ونىڭ ۇستىنە سيىر – قىڭىر مال، ايداۋعا كونبەيدى، جونگە جۇرمەيدى. سوندىقتان كوشپەلى ەل سيىردى از ۇستاعان، جاقتىرماعان. «سيىر سۋدان جەريدى، سۋ سيىردان جەريدى»، «جاماڭ سيىر جازدا بۇزاۋلايدى»، «وگىز مىنگەننىڭ ٴومىرى وكسيدى»، «ٴناسىلى جامان سيىردان ٴولى بۇزاۋ تۋادى» دەيتىن ماقالدار سيىر مالىنا دەگەن سونداي كوزقاراستى كورسەتەدى. قايسى ٴبىر جايسىز ادامداردىڭ جاعىمسىز مىنەز-قىلىقتارىن سىناعاندا دا سيىردىڭ ۇنامسىز كەيىپتەرى الىندى. «سوقىر سيىر سوقپاكشىل، جامان ادام تاقپاقشىل»، «سيىر سيپاعاندى بىلمەيدى، جامان سىيلاعاندى بىلمەيدى» دەگەن تىركەستەر وسىعان دالەل. كوشپەلى قازاق شارۋاسىنىڭ سۇيىكتى مالى – تۇيە. تۇيەنىڭ ٴجۇنى مەن تەرىسى – كيىم، ٴسۇتى – سۋسىن، ەتى – اس. اسىرەسە، تۇيە كوش كولىگى رەتىندە باعالى. ول – سيىرداي ەمەس، سيراقتى مال. قىستا سۋىققا، جازدا ىستىققا ٴتوزىمدى، اسىرەسە شولگە، اشتىققا شىدامدى. «جالعىز بالاسى ولگەن جۇرتتا كالمايدى، جالعىز تۇيەسى ولگەن جۇرتتا قالادى»، «قوڭسى اقىسىن تۇيە كايتارادى»، «بەستى بۋرانىڭ كۇنى كۇركىرەيدى»، «تۇيەلى ەل قىرعا، تۇيەسىز ەل سىرعا» دەيتىن ماقالدار قازاق ەلىنە تۇيە مالىنىڭ قانداي ماڭىزدى قىزمەت اتقارعانىن اڭعارتادى. تۇيە الپىس كۇن اشتىققا، وتىز كۇن شولگە شىدايدى. وسىنشا شىدامدىلىعىنا، قۋاتتىلىعىنا قاراماستان، «شوك» دەسەڭ شوگە قالاتىن، «ايت-شۋ» دەسەڭ اتىپ تۇراتىن «ٴتىل العىش»، جۋاس، كايىرىمدى مال، قازاقتىڭ باسىرە مالى. سوندىقتان تەك ماقال-ماتەلدە ەمەس، قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ قاي ٴتۇرىن قاراساق تا تۇيە مالى ەرەكشە ىلتيپاتپەن، سۇيىسپەنشىلىكپەن اتالادى، قاسيەتتى مال رەتىندە جىرلانادى. سونداي ابزال قاسيەتى ٴۇشىن دە شارۋالار «نار بالاسى قىرىمعا»، «نار جولىندا جۇك قالماس»، «اۋىردى نار كوتەرەدى، اۋرۋدى ەر كوتەرەدى» دەپ ماقتايدى; «ماڭ-ماڭ باسقان، قوس وركەشىن ماي باسكان، ٴتورت اياعىن تەڭ باسكان»، دەپ الىپ كۇش يەسى، ٴارى سابىرلى جانۋار رەتىندە ماراپاتتايدى. دالالىق كوشپەلى ەلدەردە ساۋدا-ساتتىقتىڭ، الىس-بەرىستىڭ، جالپى قۇرلىقتاعى جول قاتىناسىنىڭ نەگىزگى كولىگى بولعان تۇيەنىڭ «دالا كەمەسى» اتانۋى تەگىن ەمەس. الايدا حالىق سىنشى، ٴوزىنىڭ سۇيىكتى مالى تۇيە تۇلىگىنىڭ دە كەمشىلىكتەرىنە كەشىرىم جاسامايدى. «جۋاس تۇيە جۇندەۋگە جاقسى»، «تۇيە بويىنا سەنىپ، جىلدان قۇر كالىپتى»، «تۇيەنىڭ ۇلكەنى كوپىردەن تاياق جەيدى»، «جاياعىز تۇيە باقىراۋىق»، دەپ تۇيە مالىنىڭ كەرەناۋلىعىن، تىم جۋاستىعىن جاراتپايدى، سىنايدى. «قاينىڭنان تۇيە سۇرا، قورىققاننان بيە بەرسىن»، دەپ كوشپەلى ەل تۇيەنى جىلقى مالىنان باعالى ساناعان.

ونىڭ ٴمانىسى، بىرىنشىدەن، تۇيە كوشپەلى ەلدىڭ ٴۇيىن، جۇگىن ارتاتىن، بالا-شاعاسى مىنەتىن نەگىزگى كۇش كولىگى بولۋىنان;

ەكىنشىدەن، تۇيە مالىنىڭ وتە جاي وسەتىندىگىنەن، جىلقىعا قاراعاڭدا تۇقىمىنىڭ ازدىعىنان بولسا كەرەك. شارۋاشىلدىققا پايداسى، قاجەتتىگى جاعىنان دا تۇيە جىلقىدان ارتىق بولماسا، كەم ەمەس. «كوڭىلى تۇسسە بيە، كوڭىلى تۇسپەسە تۇيە» دەگەن ماقالدا دا حالىقتىڭ وسى ەكى باعالى دا بايىرعى مالىنا بەرگەن باعاسى مەن مىنەزدەمەسى كورىنەدى. جىلقى – قازاقتىڭ ەڭ سۇيىكتى مالى، ول — ەڭ الدىمەن كولىك رەتىندە، سونان سوڭ سۋسىندىق سۇتىمەن، ٴدامدى ەتىمەن قىمباتتى. جىلقى تەرىسى كيىم (ك ۇلىن جارعاق، شوقاي ەتىك) بولۋمەن بىرگە، جۇگەن-نوقتا، ايىل-تارتپا، قۇيىسقان-ومىلدىرىك، ۇزەڭگى باۋ، قانجىعا باۋ، قامشى، شىدەر، سەكىلدى ەر-تۇرمان ابزەلدەرى تۇگەل دەرلىك جىلقى تەرىسىنەن ىستەلگەن.

مالمەن اينالىسقان، مالدى مالمەن باققان قازاققا قاجەتتى بۇيىمدار دا جىلقى مالىنىڭ قۇنىن ارتتىرا تۇسكەندەي، سوندىقتان دا ولار «جىلقى – مالدىڭ پاتشاسى»، «ات ۇستاعان ازابىنان قۇتىلادى»، «اتتىلى اقىسىن جاياۋعا جىبەرمەس»، «اتتىنىڭ نەسىبى التاۋ»، «ساۋىن ساۋساڭ، بيە ساۋ – بوز قىراۋ تۇسپەي سۋالماس»، «جىگىتتىڭ سورلىسىن – اتتىڭ جولدىسى تەڭەيدى» دەپ جىلقىنى، سونىڭ ىشىندە اتتى اسا جوعارى باعالاعان. ماقال-ماتەلدەردىڭ كوپشىلىگى جانە كوركەمى جىلقى مالىنا، ونىڭ ٴارتۇرلى قادىر-قاسيەتتەرىن بەينەلەۋگە ارنالعان. ولاي بولماۋى مۇمكىن دە ەمەس. كوشپەلى ەلدىڭ، مال باققان شارۋانىڭ نەگىزگى اياق ارتارى، قاناتى جىلقى بولعان. اڭ اۋلاۋ، مال باعۋ، ەل قورعاۋ ىسىندە ات-كولىكتىڭ اتقاراتىن قىزمەتىن باعالاپ جەتكىزۋ قيىن. شارۋانىڭ جاۋى قاسقىر اتىنان «وگىزدى قويشى – ولگەن قويشى، جەپ بولعاندا كورگەن قويشى»، «تۇيەلى قويشى – تۇرعان قويشى، توبەسىنەن ۇرعان قويشى»، «اتتىلى قويشى – اشۋى قاتتى قويشى» دەپ، ٴجاي ايتىلماعان. سوعىستا جەڭىسكە جەتكىزەتىن دە، تويدا ابىروي اپەرەتىن دە – ات. تاريحي قولباسىلاردىڭ اتاق-داڭقىن شىعارعان دا ات. سوندىقتان دا ەسكەندىر زۇلقارنايىن «ات ۇستىندە ٴجۇرىپ الەمدى باعىندىرۋعا بولادى، تەك ات ۇستىندە وتىرىپ ەل باسقارۋعا بولمايدى» دەپتى. جىلقى مالىنىڭ وسىنداي كۇشىمەن بىرگە ەستىلىگىن، قاسيەتىن بىلگەن بەلگىلى قولباسىلار جاقسى اتتى جانعا بالاعان، حالىق «ەر قاناتى ات» دەپ قادىرلەگەن. قازاقتىڭ باتىرلىق جىرلارىن دا جاقسى اتتار (تايشۇبار، تايبۋرىل، تارلان، قاراقاسقا) بەينەسى ارۋلاردان كەم سيپاتتالمايدى.
حالىق ماقال-ماتەلدەرىندە جىلقى مالى جالپىلاما ماقتالا بەرمەيدى، ونىڭ جاقسى-جامانى اجىراتىلىپ، ٴارقايسىسىنا دارا سىن ايتىلادى، باعا بەرىلەدى. قازاق حالقىنىڭ سىنشىلدىعى، ساياتكەرلىگى، باقىلاعىشتىعى، كوبىنشە، وسى جىلقىمەن، اتپەن بايلانىستى ماقالداردان ايقىنىراق كورىنەدى. ماقال-ماتەلدەردە جىلقى مالىنىڭ سىنىن، سىر مىنەزىن ٴجىتى اڭعارۋمەن بىرگە، «بايگىدەن ات كەلمەيدى، باپ كەلەدى» دەپ، ونى بابىن تاۋىپ پايدالانا ٴبىلۋ جولدارى دا مەگزەلەدى. «سىرىن بىلمەگەن اتتىڭ سىرتىنان جۇرمە»، «شىدەرلى ات ٴوز اتىڭ، تۇساۋلى ات – بوس اتىڭ»، «اي مىنبەي اتىندى ماقتاما» دەپ ەسكەرتەدى. ويتكەنى «جامان اتقا جال بىتسە، جانىنا تورسىق بايلاتپايدى».
جىلقى تەكتەس كۇش-كولىكتىڭ ٴبىرى – ەسەك. ەسەك – ادامزاتتىڭ العاشقى كولىگى، جۇمىس كولىگى، «پايعامبار مىنگەن» كولىك. الايدا، وڭتۇستىك قازاقستانداعى كەيبىر وتىرىقشى «جاتاقتار» بولماسا، جالپى كوشپەلى قازاقتار «كۇشى ادال، ٴسۇتى ارام» وسى ٴبىر جانۋاردى كولىك رەتىندە دە كوپ پايدالانباعان. ٴتىپتى باتىس، شىعىس، سولتۇستىك جانە ورتالىق قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ كوبىسى ەسەكتىڭ اتىن ەستىگەنى بولماسا، ٴوزىن كورمەگەن. جالپى، ادامدا جالالسىز، جۋاس كولىگىن، كومەكشىسىن باعالامايتىن پارىقسىز ادەت بار. سودان با، الدە ات پەن تۇيەگە ۇيرەنگەندىكتەن بە، ايتەۋىر، كوشپەلى قازاق شارۋاسى ەسەكتى كوپ مالدانباعان، مەنسىنبەگەن. سوندىقتان بولار، وسى ٴبىر اياقىلاۋ ارزان كولىك تۋرالى ماقتاۋ سوزدەردىڭ ورنىنا، «ەسەك جورعا قاتقاقتا، سىرى ٴمالىم باتپاقتا»، «ەسەكتىڭ جۇگى جەنىل بولسا جاتاعان»، «ەسەك سەمىرسە يەسىن تەبەر»، «قارعا ماقتانىپ سۇڭقار بولماس، ەسەك ماقتانىپ تۇلپار بولماس» دەگەن سەكىلدى كەكەتىپ، كەمسىتۋ باسىم.
ەسەك سياقتى ەلەۋسىز، ەسكەرۋسىز قالعان جانۋاردىڭ ٴبىرى – يت. ال، شىندىعىندا يت جالپى، جانۋارلار دۇنيەسىنەن ٴبولىنىپ شىققان ادامنىڭ ٴبىرىنشى دوسى، قوي باققان قازاق شارۋاسىنىڭ كۇندىز كومەكشىسى، تۇندە كۇزەتشىسى. سوندىقتان بولار يت جايىندا ايتىلاتىن جاعىمدى ماقال-ماتەلدەر، سونىڭ ىشىندە ونىڭ شارۋاشىلىقتاعى قىزمەتىن بەينەلەيتىن سوزدەر از ەمەس. «يت – جەتى قازىنانىڭ ٴبىرى»، «ەل جاتپاي، يت تىنباس»، «يت يەسىن قورعايدى»، «يت – ٴۇيدىڭ قۇلاعى» دەگەن سەكىلدى ماقال-ماتەلدەردە ونىڭ مالدى ۇرى مەن بورىدەن ساقتايتىن كۇزەتشىلىك، اڭشىلىق قىزمەتتەرى دۇرىس بەينەلەنگەن. الايدا، وسىنداي كومەگىن، قولعابىسىن كوتەرمەلەۋدەن گورى، ونى كەمىتەتىن ماقال-ماتەلدەر كوپ.

«ٴيتتى كۇشىم-كۇشىم دەسەڭ، اۋزىڭدى جالايدى»، «قازاننان كاقپاق كەتسە، يتتەن ۇيات كەتەدى»، «يت اتاسىن تانىماس»، «يت بالالاپ ساۋىن بولماس» دەگەن سەكىلدى ماقالدار سونى كورسەتەدى. اسىل مال جانە جابايى جانۋارلار تۋرالى ماقال-ماتەلدەردە ادامعا ٴتان جاقسىلى-جاماندى مىنەز-ق ۇلىقتار، ىس-ارەكەتتەر بەينەلەنەدى، سونىڭ ىشىندە ارامدىق، پاسىقتىق، زالىمدىق مىنەز قىلىقتاردىڭ كوبىسى يت پەن ەسەك ارقىلى بەرىلگەن دەسەك، استە اسىرا ايتقاندىق بولماس.
ٴسويتىپ، ٴتورت تۇلىك مالدىڭ ماقال-ماتەلدەن ورىن الماعانى جوق. كومەكشى كولىگى ەسەك، قورا كۇزەتشىسى يتىنە دەيىن، ٴتىپتى «مىسىق جوقتا تىشقان توبەگە شىعادى»، «مىسىققا ويىن – تىشقانعا ٴولىم» دەپ، بالالاردىڭ جاندى ويىنشىعى جانە قاپتىڭ قاراۋىلى – مىسىعىنا دەيىن حالىق نازارىنان قالتارىستا قالماعان.

بالتاباي ادامبايەۆ


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي