BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

سامارقاندقا ٴامىر جۇرگىزگەن ٴجالاڭتوس ٴباھادۇر

فوتو: Ұларбек Дәлейұлы

قازاق تاريحىنداعى ۇلى قولباسىلاردىڭ ٴبىرى، داڭقتى اسكەرباسى – ٴجالاڭتوس سەيىتقۇل ۇلى حvii-حviii عاسىرلاردا ٴومىر سۇرگەن اتاقتى باتىر. تەك جاعىنان شەجىرەگە سالعاندا ايتەكە ٴبيدىڭ اتاسى بولىپ كەلەدى. 1581 جىلعى جۇتتان ەلىن امان قالۋ ٴۇشىن شىعاي حان مەن ٴجالاڭتوس باتىردىڭ اكەسى سەيىتقۇل تۋىستارىمەن بىرگە نۇراتا تاۋىنا قونىس اۋداردى. ٴجالاڭتوس باتىر 12 جاسىنان تامدى جانە قىزىلقۇم قازاقتارىنىڭ حانى دىنمۇحامەدكە قىزمەت ەتە باستادى.

دەرەكتەرگە جۇگىنسەك، جاس كەزىنەن-اق زەردەلىلىگى جانە توزىمدىلىگىمەن كوزگە ٴتۇستى. ونىڭ اتى حالىق اراسىنا كەڭىنەن تانىلدى. وعان سول ٴداۋىردىڭ جوعارى دارەجەسى — «اتالىق» اتاعى بەرىلدى.

1640 جىلى ٴجالاڭتوس باتىر قازاق جانە وزبەك جەرلەرىنە شابۋىل جاساعان قالماق حانى باتۋرعا قارسى قول باستاپ، ونى جەڭىلىسكە ۇشىراتتى. 1643 جىلى جەتىسۋ جەرىنە باسا-كوكتەپ كىرگەن جوڭعار قالماقتارىمەن سوعىسىپ جاتقان جوڭگىر حانعا 20 مىڭ وسكەردى كومەك رەتىندە جىبەردى، مۇنىڭ ٴوزى باسقىنشىلاردى تالقانداۋعا زور ۇلەس قوستى.

1649 جىلى ٴجالاڭتوس باتىر قازاق قولىن باسقارىپ، بۇحار حانى ابدۋل ازيز بەن يران پاتشالىعىنىڭ حوراسان، بالح ٴۇشىن جۇرگىزگەن سوعىسىندا جەڭىسكە جەتتى. بۇل سوعىستا بۇحار جانە قازاق حاندىقتارى ورتاق جاۋعا قارسى كۇرەس جۇرگىزۋ ٴۇشىن وداقتىق كەلىسىمگە كەلدى.

حوتاجقۇلي بەك بالحيدىڭ «تاريحي قىپشاقتار» انىقتامالىعى مالىمەتتەرىندە قازاق حانى جاڭگىر بۇل سوعىسقا 100 مىڭ ادامدىق اسكەرمەن قاتىسقانى ايتىلادى. ٴجالاڭتوس باتىر تاشكەنت پەن تۇركىستانعا ٴۇش رەت جورىق جاساپ، قابىل مەن مەشحەدتى باعىندىردى. اسكەري ونەردى جەتىك بىلەتىن، كەرەمەت باتىرلىعىمەن داڭقى جايىلعان دارابوز قولباسشىعا قىرعىز، قالماق، قازاق حاندارى، ٴۇندىستاننان، حورەزمنەن جانە تيبەتتەن قىمبات سىيلىقتار اعىل-تەگىل كەلىپ جاتتى.

اكادەميك م.ە.ماسسوننىڭ ايتۋى بويىنشا، بۇل سىيلىقتار ٴوزىنىڭ سانى مەن قۇنى جاعىنان مەملەكەت قازىناسىنا ٴتۇسىپ جاتقان بارلىق بايلىقتان اسىپ تۇسەدى ەكەن.

بۇل بايلىقتاردى ٴجالاڭتوس باتىر اسكەردى قامتاماسىز ەتۋگە عانا ەمەس، ولارعا ارناپ ساماركاندا ۇلكەن قۇرىلىستار، ٴزاۋلىم سارايلار مەن مەدرەسەلەر سالۋعا جۇمسادى.

بۇل ارحيتەكتۋرالىق عيماراتتار ٴوزىنىڭ وسەمدىگىمەن، ادەمىلىگىمەن ٴدۇيىم جۇرتتى تاڭداندىرىپ، شىعىستىڭ ساۋلەتشىلىك ونەرىندە ەرەكشە ورىن الادى.

ٴجالاڭتوس ٴباھادۇر مەملەكەتتى باسقارۋمەن، سوعىس ونەرىن وركەندەتۋمەن عانا اينالىسىپ قويماي، ساۋلەت ونەرىنە، وقۋ-بىلىمگە دە ەرەكشە نازار اۋدارعان. بابامىزدىڭ ارتىندا قالدىرعان وشپەس مۇراسى – سامارقاند شاھارىنداعى عاجايىپ عيماراتتار. ول سامارقاندتى قايتا قۇرۋ جۇمىسىن ورتالىق رەگيستان الاڭىن قالپىنا كەلتىرۋدەن باستاعان. ٴامىر تەمىردىڭ نەمەرەسى ۇلىقبەك سالدىرعان مەدرەسەنىڭ قارسى الدىنان شەر-دور (ارىستان قاقپا) مەدرەسەسىنىڭ العاشقى كىرپىشىن 1620 جىلى قالاتتىرعان ٴجالاڭتوس قۇرىلىستى 1636 جىلى ٴتامامدايدى. ونىڭ باستاماسىمەن «ٴتىللا-قاري» مەدرەسەسى دە سالىنعان. ٴجالاڭتوس ٴباھادۇردىڭ سالدىرعان شەر-دور مەدرەسەسى ٴقازىر مۇراجاي بولىپ جۇمىس ىستەپ تۇر. كەسەنە بيىك كەشەندى، ەڭسەلى، كۇمبەزىنىڭ كوپتىگى بولماسا، احمەت ياسساۋي كەسەنەسىن ەسكە تۇسىرەدى.

ٴجالاڭتوس ٴبيدىڭ تۇرعىزعان تاعى ٴبىر مەدرەسەسى سامارقاند قالاسىنىڭ ماڭىنداعى داعبيت قىشلاعىندا سايد-احمەت ماقسۇم اعزام اۋليەنىڭ كەشەنىندە ٴالى كۇنگە مەشىت رەتىندە قىزمەت ىستەپ تۇر. بىرنەشە رەت كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن.

الايدا، ٴجالاڭتوس باتىر سالدىرعان قۇرىلىستان ٴبىر ۇستىن (كولوننا) ساقتالعان.

ٴجالاڭتوس ٴباھادۇر 1656 جىلى 80 جاسىندا دۇنيەدەن ٴوتتى. دەنەسى سامارقاندقا جاقىن داعبيد قىستاعىنا ٴوزى ٴپىر تۇتقان ماقسۇم اعزام اۋليە بەيىتىنىڭ قاسىنا جەرلەنگەن.

ٴجالاڭتوس ٴباھادۇر 1656 جىلى 80 جاسىندا دۇنيەدەن ٴوتىپتى. دەنەسى سامارقاندقا جاقىن داعبيد قىستاعىنا ٴوزى ٴپىر تۇتقان ماقسۇم اعزام اۋليە بەيىتىنىڭ قاسىنا جەرلەنگەن ەكەن. شاحزادالارىن، ٴۋازىر-باتىرلارىن، ٴوزىنىڭ سۇيىكتى ۇلى سۇلتانبەكتى قاسىنا الىپ، ماڭگىلىك مەكەنىن تاپقان بابانىڭ ٴىزى – تاريح قويناۋلارىندا سايراپ جاتىر.

ٴجالاڭتوس ٴباھادۇردىڭ زيراتى

ال، باتىردىڭ ٴوزى وسى ۇستازىنىڭ اياق جاعىن الا (ٴوز وسيەتى بويىنشا)، اۋعاننىڭ، يراننىڭ جانە ت.ب. ورتا ازيا ەلدەرىنىڭ شاحتارىمەن قاتار جەرلەنگەن.

ٴجالاڭتوس ۇستازىنىڭ قاسىندا جەرلەيتىن جەر قالماعاندىق-تان كەشەنگە كىرە-بەرىستە جەرلەنگەن.

ورنىن ٴوزى كورسەتكەن ەكەن. «كەلۋشىلەر مەنىڭ ٴۇستىمدى باسىپ ٴوتىپ ماقسۇت اعزامعا زيارات ەتە بەرسىن»، – دەگەن.

ٴجالاڭتوس ٴباھادۇردىڭ ۇلى - سۇلتانبەكتىڭ قۇلپىتاسى

ايتسە دە سول جەردەن كىشكەنە ورىن تابىلىپ ٴجۇسىپ ٴجالاڭتوستىڭ بالاسى سۇلتانبەك كىرە-بەرىستىڭ وڭ جاعىنا جەرلەنگەن.

ٴجالاڭتوس ٴباھادۇر سالدىرعان مەشىت جانە ونىڭ زيراتى الدىندا ٴوسىپ تۇرعان 500 جىلدان استام تاريحى بار اعاش

جەڭىستى شايقاستارى

ورال قالالىق مەشىتىنىڭ نايب يمامى جانە ۇستازى رۋستەم ەسقازيەۆتىڭ جازۋىنشا: «ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ ومىرىندەگى تاريحي شەشۋشى شاي-قاستاردا ٴجالاڭتوس اسا كورنەكتى قولباسشى رەتىندە تانىلدى. قازاق پەن وزبەك جەرىنە شابۋىل جاساعان قالماق حانى باتىرعا قارسى (1640ج)، جەتىسۋ ولكەسىنە باسىپ كىرگەن جوڭعار اسكەرىنە قارسى (1643)، حوراسان مەن بالح ٴۇشىن يران پاتشالىعىنا قارسى (1649)، كابۋل مەن مەشحەد اسكەرلەرىنە قارسى (1649) جۇرگىزىلگەن ٴىرى شايقاستاردىڭ بارىنە ٴجالاڭتوس قولباسشىلىق جاساپ، ۇنەمى جەڭىس تۋىن جەلبىرەتىپ وتىردى. ٴسوز جوق، مۇنداي جەڭىستەردىڭ قاي-قايسىسى دا قازاق حاندىعىنىڭ ەڭسە كوتەرۋىنە، قازاق حالقىنىڭ ۇلت بولىپ ۇيىسۋىنا تىكەلەي ىقپالى بولدى. حوراسان، بالح شاھارلارىنداعى سول سوعىستا ٴجالاڭتوس ەرلىكپەن قوسا ٴارتۇرلى ايلا-تاسىلدەر دە قولدانادى. «كىمدە-كىم وق اتپاي، قىلىش، نايزا كەزەنبەي ٴوز ەركىمەن قولعا تۇسسە، وعان جازا قولدانبايمىن. جەر بەرەمىن، ٴۇيلى-جايلى بولۋىنا جاعداي جاسايمىن. سارباز بولا ما، سارايدا جۇمىس ىستەي مە، ەگىس ەگە مە، وزدەرىنىڭ قالاعانىن بەرەمىن»، – دەپ بارلاۋشىلاردى جىبەرىپ وتىرادى. وسىنداي قانتوگىسسىز ارەكەتتەردىڭ ارقاسىندا يران، حوراسان جاعىنىڭ جوق-جۇقانا، كەدەي-كەمباعال ساربازدارى لەك-لەگىمەن ٴجالاڭتوس كولىنا قوسىلىپ جاتتى.

«تاريحي قىپشاقي» اتتى ەڭبەكتىڭ اۆتورى حوجامكۇليبەك ٴبالحيدىڭ جازۋىنا قاراعاندا، قازاق حانى جاڭگىر وسى شايقاسقا ٴجۇز مىڭ اسكەرىمەن قاتىسقان.
ٴجالاڭتوس باتىر مەن بۇحار حانى ٴابدۋلازيز قاسىندا وزبەك، قازاق جىگىتتەرى بار الشىنبەك بيمەن جايكۇن وزەنىنەن ٴوتىپ گەراتقا جەتەدى. ەرتەڭىنە ولار شىعاناق كولى جانىنداعى شاعىن قالاعا توقتاپ تىنىس الادى. كوپ كەشىكپەي-اق ول ەلدىڭ پاتشالىعىنىڭ اسكەرىمەن فاتحابادتا كەزدەسەدى. بۇل قىستاق شاھارعا جەتى شاقىرىمداي جەردە بولاتىن. كەلەسى كۇنى تۇندەلەتىپ بارلاۋشىلار شىعادى. ەرتەڭىنە تاڭ اتقاننان كۇن باتقانشا سوعىسادى. سوعىس ەكى ايعا سوزىلادى. تالاي قاقتىعىس، شايقاستار بولادى. دەسە دە، شەيىت بولعاندار از بولعان. وسى سوعىستا ٴجالاڭتوس باتىر ەرەكشە ەرلىك جاساپ، اسكەرىن شەبەر باسقارادى.

اكادەميك م.ە.ماسسوننىڭ ايتۋىنشا، جەڭىمپاز ٴجالاڭتوس باتىرعا سىرتتان كەلگەن سىي-سياپاتتاردىڭ مولشەرى مەملەكەتكە تۇسكەن قازىنا بايلىعىنان اسىپ تۇسكەن. ول وسى بايلىققا اسكەر ۇستاۋمەن كاتار، ساۋلەتتى سارايلار، مەدرەسەلەر تۇرعىزعان. ٴسويتىپ، ٴجالاڭتوس قولباسشى سامارقاند شاھارىن ونىڭ اتىرابىن كىرىق جىلدان استام بيلەگەن. قازاق پەن وزبەك «ٴوزىمىزدىڭ قامقور ٴباھادۇرىمىز» دەپ قۇرمەت كورسەتكەن.

رەسەي تاريحشىسى پ.يۆانوۆ ٴوزىنىڭ «ورتا ازيا تاريحىنىڭ وچەركتەرى» دەگەن كىتابىندا: «ٴابدۋلازيز حاننىڭ اتالىعى يالانتۋش بي xvii عاسىردا ۇلى موعولدارعا (ينديا) قاراستى بولعان كابۋل كالاسىنىڭ توڭىرەگىنە جانە يراننىڭ حوراسان ايماعىنا جويقىن شابۋىلدار جاسادى. كوپتەگەن تۇتقىندار الىپ قايتتى. ونىڭ يەلىگىندە 3000-داي قۇل بولدى. سول قۇلداردىڭ كۇشىمەن سامارقاندتا مەدرەسەلەر تۇرعىزدى»، – دەپ جازدى.

ٴجالاڭتوستىڭ سول جورىقتارى نەگىزىنەن جوعارىدا اتالعان حوجامقۇليبەك بالحيدىڭ 1722-1725 جىلدار اراسىندا جازعان «تاريحي قىپشاقي» دەپ اتالاتىن ەڭبەگىندە دە باياندالعان. نادريمۇحاممەد حانعا نارازى بولعان وزبەك فەودالدارى ونى حاندىقتان ٴتۇسىرىپ، ونىڭ ورنىنا 1645 جىلى ونىڭ ۇلكەن ۇلى ٴابدۋلازيزدى حان كويادى...

وزبەك تاريحشىسى كوميلحان كاتتايەۆ بىلاي دەيدى: «تاريحتا ٴۇش ٴماشھۇر اكىمدەر – امىر-تەمىر، ۇلىقبەق جانە ٴامىر ٴجالاڭتوس ٴباھادۇر وزدەرىنىڭ تۇرعىزعان ساۋلەتتى عيماراتتارىمەن سامارقاندتى جەر-جۇزىنىڭ دانقتى قالاسىنا اينالدىرادى».

ٴجالاڭتوس ٴباھادۇردىڭ ۇرپاقتارى ٴقازىر قىزىلوردا، شىمكەنت وبلىستارىندا ٴومىر سۇرۋدە.

سۋرەتتەر: ۇلاربەك دالەي ۇلى


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي