BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

ومار حاييامنىڭ «ناۋرىزناماسى»

ناۋرىز مەرەكەسى تۋرالى شىعىس عۇلاماسى، اقىن، عالىم ومار يبن يبراگيم ٴال-حاييامنىڭ «ناۋرىزناما» اتتى ٴبىرىن-بىرى تولىقتىراتىن قول­­جاز­بالارىنىڭ ٴبىرى گەر­مانيا­نىڭ بەرلين مەملەكەتتىك كىتاپحاناسىندا، ەكىنشىسى لوندون­داعى بريتان ۇلتتىق مۋزەيىندە ساقتالعان.

ۇلى سانجاردىڭ ولىمى­نەن كەيىن سەلجۇك سۇل­تانى مالىك شاحتىڭ مۇراگەر­لەرى وبسەر­ۆاتورياعا ماتەريال­دىق كومەك بەرۋدى توقتات­قان. زەرت­تەۋ­شىلەردىڭ پايىم­داۋىن­شا، ومار حاييام بۇل قول­جاز­بانى 1157 جىل شاماسىندا سەل­جۇك سۇلتاندىعىنىڭ جاڭا بيلەۋ­شىلەرىنە وبسەر­ۆا­تو­ريانىڭ عىلىمي ماڭىزىن ٴتۇسىندىرۋ ماق­ساتىندا جازعان.

«ناۋرىزناما» − كۇنتىزبە تاريحى مەن وعان بايلانىستى رەفورمالاردىڭ جۇزەگە اسۋى، يسلامعا دەيىنگى يران جەرىن­دە ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ قالىپ­تاسۋى، تويلانۋى، مەرەكەگە قاتىستى اڭىزدار مەن اڭگىمەلەر، ونىڭ اتريبۋتتارى جايىندا جازىلعان بىرەگەي تۋىندى.

بۇل شىعارمانى العاش يران زەرتتەۋشىسى مۋجتابا ميناۆي اعىلشىن جانە پارسى تىلدەرىنە اۋدارىپ، 1933 جىلى عىلىمي اي­نا­لىمعا ەندىرگەن. قازىرگى تاڭدا وسى نۇسقا ورىس جانە ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ تىلىنە، سونداي-اق، قازاق تىلىنە دە اۋدارىلعان.

قولجازبا تاريحي دەرەكتەر مەن سول زاماندا حالىق اراسىندا تارالعان اڭىز جەلىسىنە نەگىز­دەلىپ جازىلعان.

ومار حاييام قولجازباسىندا كەلتىرگەن اڭىز بويىنشا، پارسى ەلىنىڭ ەرتە داۋىرلەردەگى ٴتاڭىرى يزيد كۇندى جاراتاردا وعان ەرەكشە ىقىلاس-مەيىر توككەن، كۇنگە ۇنەمى قوزعالىستا بولۋدى بۇيىرعان. كۇن ٴوزىنىڭ جىلدىق اينالىمىندا ٴاربىر جۇلدىزدى ٴبىر ايدا باسىپ وتەدى. ون ەكى جۇلدىزدىڭ ٴبىرى امالعا كۇننىڭ ٴبىرىنشى كىرگەن كۇنى، كۇن مەن ٴتۇننىڭ تەڭەلۋى، كوكتەمنىڭ باستالعان كۇنى بولىپ ەسەپتەلەدى. پارسى پاتشالارى ٴدال وسى كۇندى ايرىقشا اتاپ ٴوتۋ ٴۇشىن بارشاعا مالىمدەپ، مەيرام دەپ جاريالاعان. وسى اڭىز جەلىسى بويىنشا پارسى الەمىنىڭ ٴبىرىنشى پاتشاسى كايۋمارس تاققا وتىرعاننان كەيىن جىلدىڭ ٴار ايى مەن كۇنىنە ات قويۋعا، ادامدار ٴبىلىپ وتىرسىن دەپ جىلناما جاساۋعا جارلىق بەرگەن. جىلدىڭ باسى پارسىشا فارۆاردين (ناۋرىز) ايى اتالدى. كايۋمارس جىل ەسەبىن جاساعان سوڭ قىرىق جىل ٴومىر كەشكەن، ودان سوڭ تاققا حۇشاڭ، ودان سوڭ تاحمۇراس، مۇنان كەيىن ٴجامشيد وتىرعان. جىلدىڭ باسى – مەيرام كۇنىنە «ناۋرىز» دەگەن اتتى وسى ٴجامشيد بەرگەن. ونىڭ پاتشالىعى تۇسىندا يراندى اجداھا-پاتشا زاكھاق دەگەن اتپەن بەلگىلى بايۋراسپ باسىپ الادى، ٴارى حالىققا قاتتى ازار بەرەدى. كەيىن ٴجامشيد اۋلەتىنەن شىققان افريدۋن ونى ٴولتىرىپ، تاققا وتىرادى. ول پاتشالىقتى قابىلداعان كۇنى مەيىر ايىنىڭ 21-نە (قازىرگى تاڭدا قىركۇيەككە) سايكەس كەلەتىن مەھىرگان مەيرامىن، ياعني سابانتوي مەرەكەسىن جاريا ەتكەن. زاكھاقتىڭ ەزگىسىنەن قۇ­تىل­عان حالىق بۇل كۇندى جاقسى كۇندەر حابارشىسى رەتىن­دە مەرەكەلەگەن.

ناۋرىزدى تويلاۋ افريدۋن تۇسىندا جالعاسىن تاپقان. كەيىن افريدۋن ٴوز پاتشالىعىن ۇل­دارى تۋر، ٴسالىم، ەراجعا ميراس ەتكەن. تۋرعا – شىعىس تۇركىس­تان، موعولستان، ٴامۋداريا اڭعارى، سول­تۇستىك جانە وڭتۇس­تىك قىتاي­دى، سالىمگە – كىشى ازيا­نى، ەراجعا – پارسى ەلى مەن ٴوز تاعىن بەرگەن. وسىلاي­شا ناۋ­رىز مەيرامى شىعىس ەل­دەرىنە تارايدى. گۇشستاسپ پاتشالىعىنا دەيىن 940 جىل ۋاقىت وتكەندە زاراتۋشترا ٴدىنى پايدا بولادى. گۋشستاسپ پاتشا ساراتان (جازدىڭ باسى) شارۋا ٴۇشىن مولشىلىق ايى، الىم-سالىق تولەۋ ٴۇشىن دە قولاي­لى اي دەپ، مەيرامدى وسى كۇنگە بەل­گىلەگەن، ٴتورت جىلدا ٴبىر كەلە­تىن كىبىسە جىلىن ەسەپكە الدى. كىبىسە جىلىن ەسەپكە الۋ، ناۋرىز كۇنىن جازدا توي­لاۋ ەسكەندىر زۇلقارنايىن (الەك­ساندر ماكەدونسكيي – ب.ز.د. 365-323 جج.) زامانىنا دەيىن جالعاسىپ، ونىڭ تۇسىندا بۇل ٴداستۇر دوعارىلعان. ارداشەر باباقان (226-251 جج.) تۇسىندا كىبىسە قايتا ەسەپكە الىنىپ، ناۋرىز تويى قايتا جاندانعان. نۋشاراۆان (531-579) تۇسىندا قايتا توقتاتىلدى دا، ال ماعمۇن پاتشا (813-833) ناۋرىزدى تويلاۋدى قايتا بۇيىرعان.

ناۋرىزدى تويلاۋ جالعا­سىن تاپقانىمەن، پارسى ابىزدارى­نىڭ كۇنتىزبەنى دۇرىس باقىلاپ وتىرماعاندىقتارىنان ناۋرىز ٴ21-ى كۇنى جىلدىڭ باسقا كەزەڭ­دەرىنە جىلجىپ وتىرعان. بۇل پارسى شارۋالارىن كۇيزەلىسكە ۇشىراتقان. سەبەبى، ناۋرىزعا دەيىن زاتتاي تولەنىپ بىتەتىن سا­لىق­تىڭ ۋاقىتى كەلگەندە ەگىن پىسىپ-جەتىلمەگەن. پارسى جەرىن­دە ەگىننىڭ العاشقى ناۋقانى ناۋرىزدا ٴپىسىپ، حالىق سالىقتى مەر­زىمىندە تولەگەن.

تاققا مۇتاۋاككيل وتىرعان سوڭ (847-861 جىلدار) 847 جىلى مۇحامبەت يبن ابدىلمالىك دەگەن ٴۋازىرىنىڭ كەڭەسى بويىنشا ناۋرىز كۇنىن ساراتان ايىنان قايتادان فارۆاردين ايىنا اۋىستىرعان. بۇدان كەيىن سەيى­س­تان ٴامىرى (يران ٴۋالاياتى) حالاف يبن احمەت تۇسىندا (892-902) باسقا كۇنتىزبە جاريالانعان.

ومار حاييامنىڭ زامانىندا سەلجۇكتەر مەملەكەتى كۇن مەن اي كۇنتىزبەسىن قاتار قولدانىپ كەلگەن. كۇن قوزعالىسىنا نەگىز­دەلگەن كۇنتىزبە بويىنشا كۇن­نىڭ جەردى اينالۋى 365، 2422 تاۋلىككە، ياعني 365 تاۋلىك 5 ساعات 48 مينۋت 46 سەكۋندقا تەڭ; اي كۇنتىزبەسىنىڭ نەگىزى ايدىڭ جەر­دى اينالۋ ۋاقىتىمەن 29، 5306 تاۋلىككە، ياعني 29 تاۋلىك 12 ساعات 44 مينۋت 3 سەكۋندقا تەڭ بو­لادى دا، 12 اي 354 كۇن 8 سا­عات 48 مينۋت 36 سەكۋندقا تەڭ بولعان.

يسلام دىنىنە دەيىن اراب­تار ورتاعاسىرلىق ەۆرەي، قىتاي حالقى سياقتى اي-كۇن كۇن­تىزبە­سىن قولدانىپ، 24 جىل سيكلدا 13 اي قوسىلىپ وتىرعان. 631 جىلدان باستاپ مۇحاممەد پايعامبار 13 ايدى قوسۋعا تىيىم سالىپ، اي كۇنتىزبەسىن ەنگىزگەن. مۇسىل­مانداردىڭ اي كۇنتىزبەسى 622 جىلدىڭ 16 شىلدەسىنەن مۇحا­مەدتىڭ مەككەدەن ٴمادي­ناعا قونىس اۋدارۋىنان باستا­لىپ، حيجرا جىلى 12 ايعا ٴبولى­نىپ، كۇن كۇنتىزبەسىنەن 10 كۇنگە قىسقا، 100 كۇن جىلىنا 103 اي جىلى تەڭ بولادى.

سەلجۇكتەر سۇلتانى مالىك شاح بيلىك باسىنا (1072-1092) كەلگەندە يسفاھاندا جاڭا وب­سەرۆاتوريا سالدىرىپ، كۇن­تىزبەنى قايتا جاساۋعا جارلىق بەرگەن. جاڭا كۇنتىزبە جاساۋعا حوراساننىڭ اتاقتى عالىمدارى ومار حاييام، ابۋ-ل-مۋزاففار ال-يسفازاري، مايمۋن يبن نادجيب ال-ۆاسيتي، ت.ب. قاتىس­قان. وسىلايشا 1079 جىلى جاڭا كۇنتىزبە جاسالىپ، كىبىسە جىلدىڭ تابيعي قوزعالىسى قايتا ەسەپتەلىپ، ناۋرىز مەيرا­مى 21 ناۋرىزعا، كۇن مەن ٴتۇن­نىڭ تەڭەلۋى 21-نەن 22-نە وتە­تىن ۋاقىتقا بەلگىلەندى. بۇرىن­عى كۇن­تىزبەدە جاڭا كۇنتىزبەدەن 16 كۇن ايىرماشىلىق بولىپ كەل­گەن. جاڭا كۇنتىزبە جاساۋ كەزىن­دە وبسەرۆاتورياعا اسپان الەمىن­­دەگى جۇلدىزداردىڭ ور­نىن، قوزعا­لى­سىن انىقتاي­تىن «ۇستارلاب» دەپ اتالاتىن استرونوميالىق اسپاپ ورن­ا­تىلعان. وسىلايشا ناۋرىزدىڭ كۇنتىزبەدەگى تۇراقتى ورنى انىقتالدى.

ومار حاييام كۇنتىزبەسىندە جىل ۇزاقتىعى 365، 2424 كۇن، ول ناقتى ۋاقىتتان 0،0002 تاۋ­لىككە قاتە، 1 قاتە كۇن 5000 جىل­­دا جينالادى. ال بۇگىنگى قول­­دانىستاعى گريگوريي كۇنتىز­بەسىن­دە ٴبىر جىلدا 365، 2425 كۇن بار، ول ناقتى ۋاقىتتان 0، 0003 تاۋلىككە قاتە، 1 قاتە كۇن 3333 جىلدا جينالادى. ومار حاييام كۇنتىزبەسى يراندا ٴحىح عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن قولدانىستا بولعان. يسفاحان وبسەرۆاتورياسى مالىك شاح ولگەنگە دەيىن 1092 جىلعا دەيىن جۇمىس جاساعان. ومار حاييام كۇنتىزبەسىنىڭ ەكى ەرەكشەلىگى بار. ٴبىرى ونىڭ – ناقتىراق دالدىگى، ەكىنشىسى – كۇن قوزعالىسىنا نەگىزدەلۋى.

ومار حاييام بويىنشا، ب.ز.د. 558-529 جىلداردا پاتشالىق قۇرعان پارسى پاتشاسى كير (كەيقۇسراۋ) زامانىنان باستاپ ناۋرىز مەيرامىندا رۋحاني ٴدىنباسى پاتشانىڭ الدى­نا تارتۋ-تارالعىسىمەن كەلىپ حالىق اتىنان قۇتتىقتاۋ ٴسوز ايتقان. تارتۋ-تارالعىعا ٴجۇزىم شارابى تولى كەسە، جۇزىك، دينار (التىن اقشا) مەن ديرحامدار (كۇمىس اقشا)، ٴبىر قۇشاق ارپا كوشەتى، قىلىش، قورامسالى ساداق، قالام-ساۋىتپەن كەلگەن. رۋحاني ٴدىنباسى: «اتا-بابا رۋحىنا عۇرپىنا قۇلقىڭدى بەر، ٴادىل، ٴارى اللاشىل بول، جاسىڭ ارپا كوشەتىنە ۇقساسىن، جۇرت سەنەن شاپاعات الىپ، مارحابات كورسىن، سارايىڭ سالتاناتتى، ٴومىرىڭ ۇزاق بولسىن»، – دەي وتى­رىپ، تاقتىڭ اياق جاعىنا دينار، ديرحامداردى شاشقان. شىعىس حالىقتارىنىڭ دۇنيە­تانىمىندا «التىن كۇننەن، كۇمىس ايدان جاراتىلعان تاس. كۇن مەن اي اسپاننىڭ ەكى كوزى، ناۋرىز بەن مەھىرگان ۋاقىتتىڭ ەكى كوزى» دەگەن سەنىم بار. قىلىش پەن ساداقتى جاۋگەرشىلىكتە جەڭىس اكەلسىن دەگەن ىرىممەن سىيلاعان. جوعارى مارتەبەلى ساراي قىزمەتشىلەرىنىڭ حالىققا نازار سالۋى، كەلەسى جاڭا جىلعا دەيىنگى شات-شادىمان ومىرگە دەگەن تىلەكتى بىلدىرەتىن ەدى. ٴدىن­باسىلار حالىق اتىنان پات­شانى، ودان كەيىن پاتشا حالىق­تى قۇتتىقتاپ ناۋرىزدى مەرە­كە­لەۋ ساراي سالتاناتىمەن جالعاسقان.

ناۋرىز مەرەكەسى جايلى مىنا دەرەكتەرگە نازار اۋدارىپ كورەيىك. ومار حاييام: «ٴ…ۇش ٴجۇز الپىس بەس كۇننىڭ (كۇندىز-تۇنىنەن) شيرەگىنەن تۇراتىن ۇلى ٴداۋىردى « ۇلى جىل» دەپ اتادى دا، ونى ٴتورت بولىككە ٴبولدى. ۇلكەن جىلدىڭ ٴتورت بولىگى وتكەندە ۇلكەن ناۋرىز بولادى. بۇل كەزدە دۇنيە جاڭالانادى. پاتشالاردىڭ ٴبىر ٴراسىمى بار: جىل باسىندا ولار جاقسىلىققا باعىشتاپ، ٴارى جىل ەسەبىن بەلگىلەپ الۋ ٴۇشىن، تىنىشتىق ٴومىر ٴۇشىن بارشاعا قاتىستى ٴدىني جيىندار وتكىزۋلەرى ٴلازىم. كىمدە-كىم ناۋرىزدى مەيرامداپ ٴقۇنشۋاق جۇرسە، كەلەسى ناۋرىزعا دەيىن تىنىش، بەيعام عۇمىر كەشەدى».

ناۋرىزدا ارپادان ٴدام ٴپىسىرىپ جەۋ باعزى زاماننان قالىپ­تاسقان. ارپانىڭ قادىر-قاسيەتى جايىندا كونە پارسىلاردان مىنانداي اڭىز كەلىپ جەتكەن: ادام اتا بيداي جەپ قويعانى ٴۇشىن جۇماقتان قۋىلعان. ادام بيدايدى قانشا جەسە دە توي­ماعان سوڭ، يزيد تاڭىرىدەن بيدايدى ارپامەن اۋىستىرۋدى سۇرايدى. ول ارپادان نان ٴپىسىرىپ جەگەندە عانا ٴوزىنىڭ تويعانىن سەزگەن. سول كۇننەن باستاپ ادام بالاسى جاڭا پىسكەن ارپانى كورسە جاق­سىلىققا جورىعان، قۇتتى اس ساناپ، ناۋرىزدا جەگەن ارپا كۇش-قۋات بەرەدى دەگەن.

تاعى ٴبىر اڭىز بويىنشا، 579-590 جىلدارى پاتشالىق قۇرعان ھۋرمۋز فارۆاردين ايىندا ارپا ەگىستىگىنەن ٴوتىپ بارا جاتقان­دا ەگىستىك سۋى تاسىپ جولعا شى­عىپ كەتكەن. «ارپا ٴدانى شاراپاتتى، ساباعى بولسا قۇتتى» − دەپ كوزەگە سول سۋدان سۋ تولتىرىپ الىپ ىشكەن. ارپا ەگىلگەن جەردەن تاسىعان سۋدان ىشكەن ادام كەلەسى جىلى ارپا ەگىلگەنشە سەرگەك ٴارى باقۋاتتى جۇرەدى دەلىنگەن. تابارستاننىڭ (كاسپيي تەڭىزىنىڭ وڭتۇستىك بەتى) سۇلتانى شامسۇل-مۇلىك قابۇس ۆۋشماگير: «ارپا – پايعامبارلار مەن تەكتىلەردىڭ، ٴارى شارۋالاردىڭ اسى. ال، پاتشالىق دەگەنىڭىز وسىلارمەن بايلانىستى»، – دەگەن ەكەن.

«ناۋرىز» پارسى ٴسوزى بول­عانىمەن، كونە تۇركىلەرگە، قازاق­تارعا ەرتە زاماننان كىرىگىپ، ٴسىڭىپ كەتكەن.

دەرەككوز: egemen.kz


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي