BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

«موڭعول» ٴسوزى قايدان شىققان؟

قاراقىپشاق قوبىلاندى جىرىندا «قىرىق مىڭ ٴۇيلى قيات» جىرى كەزدەسەتىن. ول كەزدە وعان كىم كوڭىل اۋدارعان؟!«قىرىق مىڭ ٴۇيلى قياتتان» شىڭعىس حاننىڭ شىققانىن كىم بىلگەن؟! ٴبىراق مەن وقىعان سول جىرلاردا موڭعول ەكەنى ايتىلمايتىن. «موڭعول» دەگەن ٴسوز دە كەزدەسپەيتىن.

سونداعى «قىرىق مىڭ ٴۇيلى قيات» قازاقتىڭ كەرەي، نايمان، قوڭىرات، جالايىر، مەركىت، ۋاق، تاعى باسقا تولىپ جاتقان تايپا-رۋلارى سياقتى ايتىلاتىن جانە وقىلاتىن. ٴبىز سولاي ٴتۇسىنىپ وستىك جانە كىشكەنتاي كەزىمىزدەن ولار قازاق دەگەن وي-پىكىر قالىپتاستىردىق.

ول كەزەڭدە قىپشاق-قازاقتىڭ ٴار تايپاسىندا، ٴتىپتى رۋىندا حان سايلانا بەرەتىن. بۇل قوعام ساناسىنىڭ سونشالىقتى دامي قويماعان، فەودالدىق كەزەڭى ەمەس پە؟! سوندا قىپشاق-قازاق تايپالارى (باسقا تۇركى جۇرتى: وزبەك، تۇرىك، ٴازىربايجان، تۇرىكمەن، قىرعىز، تاعى باسقالار بۇل ايماقتا تىرشىلىك كەشپەگەن) ٴتىلى، ٴداستۇرى ٴبىر بولعانىمەن، جاز جايلاۋى، قىس قىستاۋى بولەك بولعاندىقتان ٴارى اراقاشىقتىعى دا ٴبىراز جەردى الاتىندىقتان، مالىن ٴبولىپ اكەتىسىپ، بىرىنە-بىرى جاۋشا قارايتىن. ٴبىراق تۇپتەپ كەلگەندە ٴبارى ٴبىرتۇتاس حالىق بولاتىن. سوندىقتان شىڭعىس حانعا قىپشاق-قازاق حانىنىڭ ٴتۇپ اتاسى جانە الەمگە اتى شىققان ەڭ ۇلى قايراتكەرى دەپ قاراعانىمىز ٴجون-اۋ.

ورىستىڭ الەكساندر سولوۆەۆ اتتى زەرتتەۋشى-تەرمينولوگى ٴارى جازۋشىسى ٴوزىنىڭ «رەچ تەرمينوۆ» دەگەن كىتابىندا بىلاي دەيدى: «تاك كاك نارود مونگولوۆ نەت، ەست نارود پروجيۆايۋششيي حالحينسكيي بۋريات، نو ەست ۆ ميرە راسپروسترانەننىي تەرمين «مونگول». ەسلي گلۋبجە يزۋچيت سلوۆو مونگول، تو ونو پرويسحوديت وت سلوۆو «مينكول»، كوتوروە وتنوسيتسيا ك تۋركويازىچنومۋ نارودۋ، «مينكول» داەت مىسل نا كيپچاكسكوم يازىكە «تىسياچي رۋك» (46-بەت). اكادەميك ۆ. فەدوتوۆ تا وسى ويدى قۇپتايدى. ماسەلەن، شىعىستاعى ۇلى كورشىمىز «قىتاي» دەگەن جىبەك ماتانىڭ اتىمەن اتالادى. ٴبىراق وسىعان قاراماي، ولار وزدەرىن «حاندىقتارمىز» نەمەسە «حانسۋلارمىز» دەيدى. كەزىندە ۇلى جىبەك جولىمەن ٴتۇرلى-تۇستى ماتالار ەۋروپاعا دەيىن جەتكەن. ماتاعا قىزىققان ەل، وسى ماتانى وندىرەتىن ەلدى «قىتايدى شىعارۋشى ەل» دەپ اتاپ كەتكەن. وزدەرىن « ۇلى حان ەلىمىز»، «حانسۋلارمىز» دەپ جۇرگەن جۇرتقا «قىتاي» ٴسوزى جابىستى دا قالدى. تاريحتا ماتانىڭ اتىمەن قىتاي ەلى بولىپ اتالدى. قورسىنعان دا جوق، نامىستانعان دا جوق، اقىرى وسى ٴسوزدى مويىنداپ، وزدەرىنە قابىلداپ الدى. سوندا جىلناماشىنىڭ قاتە جازۋىنان قازاقتىڭ «مىڭقول» سوزىنەن «موڭعول» اتانىپ كەتكەن دالالىق بۋرياتتار نەگە شىندىقتان قاشىپ نامىستانادى؟!

بارتولدتىڭ تومدارىن اۋدارىستىرىپ وتىرساڭ، وسىدان مىڭ جىل بۇرىن بۋرياتتار 2-3 مىڭ عانا ٴتۇتىن ەكەن. تۇبىتتەي عانا از ەل يمپەريا تۇرماق، حاندىق قۇرا الا ما؟ ٴداستۇرى باسقا بۋدداعا تابىناتىن جۇرت وزدەرىن تۇركىلەر دەپ سەندىرمەك بولادى. ياكۋتتار بولسا، ٴبىر ٴجون تۇركىگە جاتاتىن.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك
ٴۇرجار اۋدانى. "ديدار" گازەتى


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي