BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

ٴاليحان بوكەيحانوۆ جانە الاش اسكەرى

ماڭگىلىك ەل بولۋعا قارىشتى قادام جاساعان تاۋەلسىزدىكتىڭ ٴقادىرىن تەرەڭنەن تۇسىنگەن تاۋەلسىز ەلدە ازات وي بوستاندىعىمەن وتكەنىمىزدى سارالاپ، الاشتىق اسقاق رۋحىمىزدى كوتەرىپ، كەلەشەكتىڭ كەمەسىندە بوستاندىقتىڭ بايراعىن جەلبىرەتىپ، الىپ مۇحيتتىڭ ارناسىنا جول سالدىق. تالاي-تالاي تار جول، تايعاق كەشۋلەردەن ٴوتىپ، ٴومىر ايدىنىنداعى قىتىمىر قىس پەن ساياسات ىزعىرىعىندا سان مارتە قالتىراپ، سوندا دا قايسار رۋحىمىزدى سىندىرماي، كەشەگى الاش ك.سەمدەرىنىڭ كورەگەندىگى مەن ەرەن ەڭبەگى ناتيجەسىندە قازىرگى تاۋەلسىزدىگىمىزگە قول جەتكىزدىك.

تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىن كۇللى ەل بولىپ اتاپ ٴوتىپ، الاشتىڭ نۇرلى اسپانىنا بوركىمىزدى اتا قۋانىپ جاتىرمىز. جالپى، بۇگىنگى تاڭدا الاش تاقىرىبىنا قاتىستى بۇل تاقىرىپ ەسكىرگەن، تاپتاۋرىن بولعان عىلىمي جاڭالىعى جوق تاقىرىپتاردىڭ ٴبىرى دەگەن ۇشقارى، سىڭارجاقتى پىكىرلەردىڭ دە كورىنىس بەرىپ قالاتىنى جاسىرىن ەمەس. ٴبىراق، الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ٴومىرى مەن ساياسي-قوعامدىق قىزمەتتەرى، الاش اسكەرى، الاشادەبيەتتانۋى ٴتارىزدى ماسەلەلەر ەشۋاقىتتا ەسكىرمەيتىن، وزەكتىلىگىن جويمايتىن ماڭگىلىك تاقىرىپتاردىڭ ٴبىرى ەكەنىن باسا ايتىپ وتكىم كەلەدى. ويتكەنى بۇگىنگى تاڭداعى قولىمىز جەتكەن تۇعىرلى تاۋەلسىزدىگىمىز وسى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ٴومىرىن قاتەرگە تىگە وتىرىپ، اتقارىپ كەتكەن جانكەشتى ەڭبەكتەرى مەن ومىرشەڭ يدەيالارىنىڭ جەمىسى دەپ بىلەمىز. سول سەبەپتى بۇل تاقىرىپ ۋاقىت وتكەن سايىن بۇگىنگى تاۋەلسىزدىك تالاپتارى تۋعىزىپ وتىرعان جاڭا كوزقاراس بيىگىنەن سارالانا، زەردەلەنە بەرمەك.

اتالمىش تاقىرىپتى بەلگىلى تاريحشى، ادەبيەتتانۋشى عالىمدار ك.نۇرپەيىسوۆ، م.قويگەلديەۆ، ت.جۇرتباي، ا.ٴىسماقوۆا، س.اققۇل ۇلى، جاس زەرتتەۋشىلەر د.اناش، ب.ٴمۇرسالىم، ە.توقتارباي، ق.كەمەڭگەر جانە ت.ب. ساليقالى زەرتتەۋلەرىمەن ٴار قىرىنان زەردەلەپ، سۇبەلى ۇلەستەرىن قوسىپ كەلە جاتقاندىعىن بارلىق وقىرمان قاۋىم بىلەدى. تاۋسىلماس تاباندىلىق پەن جاسىماس جىگەرىن كورسەتكەن دانا بولمىستى، وزىق ويلى الاش كوسەمدەرىنە سول ٴۇشىن بارشامىز قارىزدارمىز، ولاردىڭ ازاماتتىعى، ۇلتىنا دەگەن ادالدىعى مەن قايسار قاھارماندىق ۇلگىسى – بۇگىنگى ۇرپاققا وشپەس ونەگە، عاجايىپ عيبراتتىڭ قاينارى. دالالىق دارحاندىق پەن مارتتىكتى بولمىسىنا ٴسىڭىرىپ، ٴور مىنەزى، ايبىندى مىسىمەن جاۋىنىڭ بەتىن قايتارىپ، جانارىن جاسىتقان الاش كوشباسشىلارىنىڭ بىرەگەيى – ٴاليحان نۇرمۇحامەد ۇلى بوكەيحانوۆ ەدى.

«ٴتىرى بولسام، قازاققا قىزمەت قىلماي قويمايمىن» دەگەن ٴاليحان بوكەيحانوۆتىڭ اسىل بولمىسى مەن ۇلتتىق يدەياعا سۋارىلعان الىپ ويلارى اقيقاتقا اينالىپ، اتىلىپ كەتكەنگە دەيىنگى عيبراتتى عۇمىر جولدارىندا تەك جانى دا، ويى دا تەك «قازاق» دەپ ٴورىلىپ، كوكىرەگىندەگى تەرەڭ كۇرسىنىسى مەن جۇرەگى دە تاعى «قازاق» دەپ سوقتى. ٴاليحان بوكەيحانوۆتىڭ جەكە باسىنا قاتىستى ەمەس، ەل مەن جەر ماسەلەسىنە قاتىستى نەگىزگى بەس ۇستانىمى بولعان ەكەن. ول جايىندا بەلگىلى ادەبيەتتانۋشى-عالىم تۇرسىن جۇرتباي بىلاي دەپ باياندايدى: «ٴاليحان بوكەيحانوۆتىڭ بەس ۇستانىمى بولدى. ەڭ ٴبىرىنشى – الاش ۇلتتىق دەموكراتيالىق مەملەكەت بولۋى ٴتيىس. ول ٴۇشىن ەڭ الدىمەن «جەر، جەر جانە جەر» بولۋى كەرەك. جەرسىز وتان جوق. بوكەيحانوۆتىڭ ۇيعارىمى بويىنشا، قازاقتىڭ بايىرعى جەرىن قاشان قازاقتىڭ ٴوزى عىلىم مەن تەحنيكاعا سۇيەنىپ، تولىق يگەرمەيىنشە، جەر جەكەمەنشىككە، قونىس اۋدارۋشىلارعا بەرىلمەۋى كەرەك.

ەكىنشى ۇستانىمى – الاش جەرىنىڭ استىنداعى، ۇستىندەگى، كوگىندەگى بارلىق بايلىق قازاقتىڭ وزىنە قىزمەت ەتۋى ٴتيىس. ٴا.بوكەيحانوۆتىڭ سوزىمەن ايتساق: «...قازاقتىڭ ٴاربىر تاسى قازاقتىڭ وڭىرىنە تۇيمە بولىپ تاعىلۋى ٴتيىس». ٴۇشىنشى ۇستانىمى – بوكەيحانوۆتىڭ جوباسى بويىنشا، قازاقتىڭ جەرىندە وندىرىلگەن ٴبىر ۋىس ٴجۇن سول مەملەكەتتىڭ ازاماتتارىنىڭ ۇستىنە توقىما بولىپ كيىلۋى كەرەك. ياعني، مەملەكەت تولىقتاي ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋى ٴتيىس بولعان. ٴتورتىنشى ۇستانىمى – قازاق مەملەكەتىندە مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتتىڭ ٴتىلى، ٴدىنى، مەنتاليتەتى وزگە ۇلتتارعا قاراعاندا ۇستەم بولۋى كەرەك دەگەنگە سايدى. بۇل يدەولوگيالىق ۇستانىم بولاتىن. ال، بەسىنشىسى – ەڭ نەگىزىگى ۇستانىمى بويىنشا عىلىمعا، سونىڭ ىشىندە تاۋەلسىز عىلىمعا، ۇلتتىق داستۇرگە نەگىزدەلگەن، زاڭعا سۇيەنە وتىرىپ، جاپونيا ۇلگىسىندەگى ۇلتتىق دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرىلۋى كەرەك ەدى» [1].

بۇل ۇستانىمى نەگىزىندە دەربەس مەملەكەت قۇرۋدى كوزدەگەن ٴاليحان بوكەيحانوۆ قازاق تاريحىنداعى تۇڭعىش ساياسي ۇيىم الاش پارتياسىن ۇيىمداستىرادى. ارتىنشا، 1917 جىلى جەلتوقسان ايىندا بۇكىل قازاقتاردىڭ قۇرىلتايىندا الاش اۆتونومياسىن جاريالانىپ، ٴا.بوكەيحانوۆ سول العاشقى قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش ٴتوراعاسى بولىپ سايلانادى. قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا ەرەكشە ماڭىزعا يە وقيعا الاش اۆتونومياسى مەن «الاشوردا» ۇكىمەتىنىڭ قۇرىلۋى.

1917 جىلى جەلتوقسان ايىنىڭ 5-13 جۇلدىزى ارالىعىندا ورىنبور قالاسىندا ەكىنشى جالپى قازاق سەزى وتەدى. بۇل سەزدى وتكىزۋ تۋرالى شەشىم وسى جىلدىڭ ٴساۋىر ايىنداعى تورعاي قازاقتارىنىڭ جيىنىندا قابىلدانعان. نەگىزگى ۇيىمداستىرۋشىلار: ٴا.بوكەيحانوۆ، ا.بايتۇرسىنوۆ، ە.وماروۆ، س. دوسجانوۆ، م.دۋلاتوۆتار. ٴاليحان بوكەيحانوۆ رۋعا، جۇزگە بولىنۋگە جانى قاس بولعان ادام. ادامنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا نەمەسە بىلىمىنە قاراي قارىم-قاتىناس جاساماعان. حالىقتى ٴبىرتۇتاس بىرلىكتە كورۋگە تىرىسقان. ول قازاقستاندا دەموكراتيالىق سايلاۋ ٴداستۇرىنىڭ نەگىزىن قالاعان تۇلعا دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. الاش اسكەرىن قۇرۋ يدەياسى 1917 جىلعى ٴى-شى جالپى قازاق سەزىندە كوتەرىلگەن، ٴبىراق ونداعى «...انارحيا بولۋ ٴقاۋپى بار، سول سەبەپتى وسى كۇنگى اسكەر ورنىنا حالىق ميليسياسى قۇرىلسىن» دەگەن سوزدەر سول كۇيىندە قالدى. ودان كەيىنگى ٴىى-شى جالپى قازاق سەزىندە «مەملەكەت ٴحالى تايعاق كەشۋدە، تار جولعا دۋشار بولىپ تۇرعاندا جان-جاقتى قورشاعان قالىڭ بالەدەن ساقتانۋ ٴۇشىن حالىق اسكەرىن جاساۋ كەرەكتىگى قايتا جاڭعىرىپ، ميليسيا قۇرۋدىڭ ماقساتى انىقتالدى، قازاق ميليسياسىن قۇرۋ جوسپارى جاسالىپ، بەكىتىلدى» [2].

الاش نەمەسە الاشوردا اسكەرى باستاپقىدا «حالىق ميليسياسى»، «حالىق اسكەرى»، «الاش اسكەرى»، «قازاق پولكى» سياقتى ٴارتۇرلى اتاۋلارمەن اتالدى. باستاپقى قولدانىستاعى «ميليسيا» ٴسوزىنىڭ استارىندا ەلدىڭ تىنىشتىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن قورعايتىن اسكەر ۇعىمى جاتقانى انىق. الاش زيا­لىلارى 1918 جىلعا تامان سەمەي قالاسىنا ويىستى. ٴىى جالپى قازاق-قىرعىز سەزىنىڭ قاۋلىسىمەن سەمەي الاشتىڭ ۋاقىتشا تۇراتىن ورنى بولىپ بەلگىلەنگەن. س.سەيفۋللين «تار جول، تايعاق كەشۋىندە» الاشوردا باستىقتارىنىڭ وسى كەزدە اقمولا ۋەزىن باسىپ، سەمەيگە وتكەنىن جازادى. ٴا.بوكەيحانوۆ كۇنى بۇرىن تاپ باسىپ ايتقانداي، بولشەۆيكتەر ورىنبوردى توناپ، بەيباستاق ارەكەتتەرگە باردى. سەمەيدەگى جايدى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ: «الاش قالاسىندا قازاق باسشىلارى جينالىپ، الاشورداسىن كوتەرىپ، قىزمەتكە كىرىسە باستادى. الاشوردانىڭ قازىرگى ماقساتى – قازاقتى جۇرت قىلىپ، اۆتونوميا الۋ. وسى جولدا الاشوردا ميليسياسىن جاساپ، قازىناسىن تولىقتىرۋعا كىرىسىپ جاتىر»، - دەپ ٴبىلدىردى [3].

كەنەسارى قايتىس بولعاننان كەيىن كۇللى قازاق بالاسى قالىڭ جاساق، اسكەر بولۋدان قالدى. رەسەيدىڭ وكتەم بيلىگىنە قارسى شىققان، ٴار جەردە ٴبىر تۇتانعان وتتى وشاقتار بولماسا، اتتى اسكەر بولۋعا دا، قارۋ ۇستاۋعا دا قۇقى جوق بولاتىن. رەسەي قازاقتى قۇنارلى جەرىنەن قۋىپ، كۇن وتكەن سايىن ۇستەمدىگىن جۇرگىزۋدى جالعاستىرا ٴتۇستى. وسىنداي الماعايىپ كەزەڭدە ۇلتتى ۇيىتىپ، ەلدىك ماقسات پەن ورتاق مۇددەگە جۇمىلدىراتىن ۇلت كوسەمدەرى اۋاداي قاجەت بولاتىن. تار تۇنەكتەن جارىققا الىپ شىعاتىن ۇلتتىڭ قامقورشىسى دا، قولداۋشىسى دا – وقىعان ازاماتتار ەدى [4 ].

تەرەڭ ٴبىلىمنىڭ يەسى ٴاليحان بوكەيحانوۆ باستاعان قازاق وقىعاندارى ٴتۇرلى امال-شارعىلارمەن قازاقتىڭ قاقىسىن الىپ بەرۋگە امال قىلدى. سونىڭ ٴبىرى – قازاقتى اسكەر قاتارىنا الدىرۋ بولاتىن. اسىرەسە، سوعىستان قارۋمەن قايتقان ورىس مۇجىقتارىنىڭ كوپتىگى مەن ولاردىڭ تاسىرلىعىنان قازاققا بەيقام قالۋعا بولمايتىنىن اشىپ ايتتى. بۇل – الاشتىڭ اسكەرىن دايارلاي بەرۋگە بىرنەشە قادامدار جاساتتى. اۋمالى-توكپەلى زاماندا دۇنيەگە كەلگەن الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ ٴبىر تىرەگى اسكەري كۇشى بولاتىن. 1917 جىلى 5-13 جەلتوقساندا ٴىى جالپىقازاق قۇرىلتايى وتەتىندىگىن جارتى ايدان استام ۋاقىت بۇرىن «قازاق» گازەتى ارقىلى قازاقتىڭ يگى جاقسىلارىنا حابارلاندىرۋ ايتىلعان. جەدەلحات تۇرىندە بەرىلگەن ۇندەۋدە رەسەيدىڭ ساياسي تۇراقسىزدىق جاعدايىندا قازاقتىڭ ەلدىگى مەن جەرىن قورعاۋ ٴۇشىن «قازاق ميليسياسىن قۇرۋ» (اسكەرىن) جانە تاعى باسقا وزەكتى ماسەلەلەر قارالاتىنى ايتىلدى. ٴدال وسى جيىندا الاش اۆتونومياسى جانە الاشوردا ۇلت كەڭەسى قۇرىلدى. ٴبىراق، ۇلت زيالىلار رەسەيدەگى ساياسي احۋالعا بايلانىستى اۆتونوميانى رەسمي تۇردە ٴبىر ايدان سوڭ جاريالاعان ٴجون دەپ شەشتى [1].

بۇعان دەيىن دە اسكەر قۇرۋ جۇ­مىستارى قال-قادەرىنشە تىڭ­عى­لىقتى اتقارىلىپ جاتتى. سە­مەيدەگى الاش اسكەرىن جاساقتاۋ 1918 جىلدىڭ قاڭتار ايىنان باس­تالدى. ويتكەنى، الاشوردانىڭ ورتالىق كوميتەتى سەمەي قالا­سىنىڭ زارەچنايا سلوبودكا اتتى بولىگىنە وسى ۋاقىتتا ورنالاسىپ جاتقان-دى. سەمەي جۇرتشىلىعى اراسىندا الاش اتاۋىمەن بەلگىلى بولا باستاعان قالانىڭ ماڭىنداعى قىردا ٴى الاش اتتى اسكەر پولكى جاساقتالىپ، جاتتىعا باستادى. الاش جاساعىنىڭ العاشقى قۇ­را­مىنا سەمەيدەگى سەميناريا ستۋدەنتتەرى مەن ٴتۇرلى ورىندار­دا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جاستار (م.اۋەزوۆ، ج.ايماۋىتوۆ سىندى) ٴوز ەرىكتەرىمەن ەندى. 1918 جىلى 2 ٴساۋىر كۇنى «الاشتىڭ» ٴتوراعاسى ٴاليحان بوكەيحانوۆ پەن «الاشتىڭ» سەمەيدەگى ٴتوراعاسى حالەل عابباسوۆ جانە ٴالىمحان ەرمەكوۆ ۇشەۋى سەمەيدەن تىكەلەي بايلانىس جەلىسى ارقىلى ماسكەۋگە شىعىپ، ۆ.ي.لەنينمەن، سودان كەيىن ۇلت ىستەرى حالىق كوميسسارى ي.ستالينمەن سويلەسەدى. قازاق اۆتونومياسى تۋرالى ماسەلەنى سۇرايدى. لەنيننىڭ «ٴومىرناماسىندا»: «كوكەك ايىنىڭ 2-جۇلدىزى. لەنين مەن ستالين ەكەۋى ولاردى تىكەلەي جەلى ارقىلى بايلانىسقا شاقىرعان «الاش-وردا» ۇكىمەتىنىڭ وكىلدەرىمەن، ٴا.بوكەيحانوۆپەن، ح.عابباسوۆپەن، ٴا.ەرمەكوۆپەن سويلەستى»، - دەپ جازىلعان. بايقاپ قاراساڭىز، «الاش-وردانى» («الاش» پارتياسىمەن شاتىستىرماۋ كەرەك – ت.ج.) ماسكەۋ ۇكىمەت رەتىندە مويىنداعان [5، 101].

1918 جىلدىڭ مامىر ايىندا سەمەيدەن الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ اتىنان ا.بايتۇرسىن ۇلى، م.دۋلات ۇلى، ر.مارسەك ۇلى جانە س.امانجولوۆتار اقسۋات، باقتى ٴوڭىرى ارقىلى شەكارا اسىپ، قىتايداعى شاۋەشەككە ساپار شەگەدى. مۇنىڭ ٴبىر قىرى شەتتەگى قازاقتاردى الاش تۋىنىڭ استىنا بىرىكتىرۋ بولسا، ەكىنشىدەن، شاۋەشەكتەگى رەسەي كونسۋلدىعى ارقىلى بولشەۆيكتەرگە قارسى كۇرەس جۇرگىزۋگە قىتاي وكىمەتىنەن قارۋ-جاراق الۋ تۋرالى كەلىسسوز جۇرگىزۋگە بارعان بولۋى مۇمكىن. 1916 جىلعى دۇربەلەڭنەن كەيىن قازاق حالقى «سولدات» دەگەن سوزدەن ۇركىپ قالعان ەدى. زيالىلاردىڭ «الاش اسكەرى» اتاۋىن «ميليسيا» سوزىمەن الماستىرىپ قولدانۋى وسى سەبەپتەن بولۋى دا مۇمكىن. س.مۇقانوۆتىڭ مەمۋارىندا دا الاش ميليسياسىنا ادام جيناۋ ٴىسى جونىندە جازىلعان ەدى. اققۋساق بولىسى، ميلليونەر ٴالتيدىڭ سادۋاقاسى اۋىلىندا 1918 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىندا وتكەن جيىندا قۇرامى جۇزدەي بولاتىن الاش ازاماتتارىنىڭ قانداي ۇلكەن، بيىك قۇرمەتكە يە بولعاندىعى، وقىعان ازاماتتارعا دەگەن ٴتورت تاراپتان كەلگەن ەلدىڭ ىقىلاسى بولسا-داعى الدەنەشە كۇن كەڭەستىڭ جەمە-جەمىندە اسكەرگە جىگىت بەرگىسى كەلمەگەن جۇرتتىڭ رايى تانىلادى. الاش كوسەمى ٴا.بوكەيحانوۆ اسكەر تاراپىندا ناقتى قادامدار جاساپ، ىسكە كىرىستى. سەمەي ۋەزدىك زەمستۆو باسقارماسىنىڭ ٴتوراعاسى ا.قوزىباعاروۆقا جىبەرگەن قاتىناس قۇجاتىندا الاش ميليسياسىنا ۋەزدىڭ ٴار بولىسىنان 30 ادامدى الۋ، ولاردى سەمەيگە جەدەل جەتكىزۋ جونىندە تاپسىرما جۇكتەيدى. الاش تاقىرىبىنا قالام تەربەپ جۇرگەن زەرتتەۋشى ە.سايلاۋبايدىڭ شقو مۇراعاتتارىنان العان دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك، الاشوردا اسكەرى قۇرا­مىنا شاقىرىلۋعا ٴتيىس 30 ادامدى كەيبىر بولىستار جىبەرمەگەن. الاشوردا اسكەرىن جاساقتاۋ وڭايعا سوققان جوق. «كوپ اۋىز بىرىكسە، ٴبىر اۋىز جوق بولادى» دەگەندەي، وقىعانداردىڭ ٴسوزى حالىققا بىردە جەتىپ، بىردە جەتپەي جاتتى [3].

1918 جىلدىڭ 8 ماۋسىمىندا ٴا.بوكەيحانوۆتىڭ باسشىلىعىمەن وتكەن كەڭەس قاۋلىسىندا كورسەتىلگەندەي، بىرىنشىدەن، ميليسيا كەرەك; ەكىنشىدەن ميليسيا اتتى بولادى; ۇشىنشىدەن ميليسياعا جىگىت بەرۋ مىندەتتى ەمەس، ۇلت ٴۇشىن تىلەنىپ جازىلعاندار كىم بولسا مىندەتتى قىلىپ الۋ الاشوردادا بولسىن; تورتىنشىدەن ميليسياعا كەرەك ات، اقشا جۇرتتان سالىقپەن الىنسىن، بايدان بايشا، كەدەيدەن كەدەيشە; بەسىنشىدەن قانشا ات، قانشا اقشا جيناۋ ەركى وبلىستىق كوميتەتكە بەرىلەتىن بولدى [2]. الاشتانۋدىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ٴبىرى، بەلگىلى عالىم كەڭەس نۇرپەيىسوۆتىڭ ەڭبەگىندە كاپيتان ح.توقتامىشەۆتىڭ ۋاقىتشا ٴسىبىر ۇكىمەتىنىڭ سوعىس ٴمينيسترى اتىنا جازعان حاتىندا: «سەمەيدە قۇرامىندا 750 جاۋىنگەر مەن 38 وفيسەر بار الاش پولكى قۇرىلىپ، زايساندا قازاق ميليسياسىنىڭ 200، پاۆلوداردا – 150، قارقارالىدا – 250، وسكەمەندە – 250 ادامنان تۇراتىن بولىمدەرى جاساقتالعانىن، ٴبىراق، ولارعا قاجەتتى قارۋ-جاراق پەن كيىم-كەشەك جوق ەكەنىن، اقشا تاپشىلىعى ورىن الىپ وتىر دەپ كورسەتىلگەن. بۇل دەرەك ايتىسكەر، زەرتتەۋشى قاليحان التىنبايەۆتىڭ «قالباتاۋ» (1997) ەڭبەگىندە كورسەتىلگەن. ال، زەرتتەۋشى مارات ابسامەتوۆ الاش اسكەرىنىڭ وزىندىك فورماسى بولعانىن العا تارتادى. ونىڭ جازۋىنا قاراعاندا، فورما «جاعاسىنا ٴجۇنى وسىڭكى ەمەس تەرى جۇرگىزىپ، ٴپىشىنىن مۇسىلمان شاكىرتتەرىنىڭ كامزولىنا ۇقساتىپ تىككەن». «ٴبىراق بۇل فورما بارلىق الاش اسكەرلەرىندە بولماعان سياقتى. مىسالى، باتىس الاشوردا اسكەرلەرى بەشپەنت، تۇيە شەكپەن، قىزىل بورىك، قىسقا تون كيگەن. ۇلتتىق اسكەردىڭ تۇڭعىش نەگىزىن سالۋشى الاش اسكەرىنىڭ تۋى اق ٴتۇستى، ورتاسىندا كيىز ٴۇيدىڭ سۋرەتى جانە «جاساسىن، وتاننىڭ ادال ۇلدارى!» دەگەن جازۋ بولعان»، - دەپ جازادى سەيىتقالي دۇيسەنوۆ [1].

ونىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا، سەمەيدە 1918 جىلدىڭ قاڭتار جانە مامىر ايلارىندا ٴبىرىنشى الاش اتتى اسكەر پولكى جاساقتالادى. ونى ۇيىمداستىرۋ مەن جابدىقتاۋدا ٴا.بوكەيحانوۆ، كاپيتان ح.توقتامىشەۆ، سەمەي ۋەزدىك زەمستۆوسىنىڭ ٴتوراعاسى ا.قوزىباعار ۇلى، م.تىنىشپايەۆ، ر.مارسەكوۆ كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن. سەمەي ٴوڭىرىنىڭ قالتالى ازاماتتارى دا كومەك قولىن ۇسىنىپتى. «ۇلتىنا، جۇرتىنا قىزمەت ەتۋ – بىلىمنەن ەمەس، مىنەزدەن» دەپ جازادى ٴا.بوكەيحانوۆ. قازاق ۇلتتىق نايزاعاي نامىسىن العا قويعان ٴا.بوكەيحانوۆ ەل مەن جەر ماسەلەسىنە كەلگەندە وتكىر مىنەز تانىتۋدان تايىنباعان.

دۇشپانىنىڭ مىسىن باسىپ، ساعىن سىندىرعان رۋحى بيىك، زەردەلى ٴا.بوكەيحانوۆ «نە ويى، نە ٴبىلىمى كولەمدى ەمەس»، دەپ ەسەپتەيتىن ستالينمەن كەزدەسۋدەن باس تارتقان. ول تۋرالى ٴا.ەرمەكوۆ ەستەلىگىندە: «...ۆ.ي.لەنين ٴوزى ٴتوراعالىق ەتكەن العاشقى ٴماجىلىستىڭ اياعىندا: «اۆتونوميانى كۇرۋ جونىندە ٴقازىر ستالينگە بارىپ پىكىرلەسىڭدەر، ونىڭ دايىنداعان جوباسى بار، سونىمەن تانىسىپ، بار ويلارىڭىزدى تۇيىستىرىڭىزدەر»، - دەپ كەڭەس بەردى. ماجىلىسكە قاتىسۋشىلار ۇزىلىستە تۇگەلدەي دالىزگە شىقتىق. قازاقستاندىق دەلەگاسيانىڭ قۇرامى 15-تەي ادام بولاتىن. ٴبارىمىز ٴاليحان بوكەيحانوۆتى توستىق. الەكەڭ لەنينمەن وڭاشا پىكىرلەسىپ، اڭگىمەلەسىپ قالعان بولاتىن. 15-20 مينۋتتەن كەيىن ول كىسى دە شىقتى. ٴبىز: «ٴسىزدى ستالينگە بىرگە كىرۋ ٴۇشىن توسىپ تۇرمىز»، - دەدىك. ٴاليحان بارىمىزگە سالقىنداۋ قاراپ: ستالين نە شەشەر دەيسىڭ، ونىڭ نە ويى، نە ٴبىلىمى كولەمدى ەمەس، قانشا ٴبىر جەتىسكەن جوبا بار دەيسىڭ. ونان دا ٴوزىمىز جەكە شەشكەن دۇرىس، - دەپ ٴجۇرىپ كەتتى» دەيدى [1].

ٴاليحان بوكەيحانوۆ الاش اسكەرىنىڭ قۇرىلىپ، جاندانۋىنا بارلىق كۇش، جىگەرىن سالىپ، الاش ەلىنىڭ قۋاتتى مىزعىماس مەملەكەت بولۋىنا سانالى عۇمىرىن ارنادى. قازاق ۇلتىنىڭ الدىنداعى پەرزەنتتىك مىندەتىن: «حان بالاسىندا قازاقتىڭ قاقىسى بار ەدى، ٴتىرى بولسام، قازاققا قىزمەت ەتپەي قويمايمىن»، - دەپ ايتىپ، بۇكىل اتا-باباسىنىڭ اماناتىن جالعىز ٴوزى ارقالاپ، قىلىشىنان قان تامعان قىزىل يمپەريانىڭ تۇسىندا-اق الاش جۇرتىن تاۋەلسىز ەل ەتۋگە ۇمتىلدى. قازاق ەلى ٴۇشىن اسىل عۇمىرىن سارپ ەتىپ، قابىرعاسى قايىسقان ٴارى مەملەكەتتى الاش اسكەرى ارقىلى قۋاتتاپ، قاھارماندىق ۇلگىسىن كورسەتۋ – ٴاليحان بوكەيحانوۆتاي تۇلعاعا عانا ٴتان ادالدىق، الاش كەمەڭگەرىنە ٴتان كورەگەندىلىك پەن تۇراقتى تاباندىلىق دەپ بىلەمىز. قالامى مەن قارۋىن كۇرەس قۇرالىنا اينالدىرا بىلگەن، ازاتتىق، تاۋەلسىزدىك سىندى قاسيەتتى ۇعىمدى بۇگىنگى كۇنمەن ۇشتاستىرعان الاش كوسەمدەرىنىڭ جانقيار ەرلىكتەرى ماڭگىلىك ەل پەرزەنتتەرىنىڭ جادىندا عۇمىر بويى جاندانىپ، جاڭعىرا بەرمەك.

د.مۇحاماديەۆ

رەجبايي مەملەكەتتىك ٴتىل كافەدراسىنىڭ دوسەنتى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي