BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

ابىلاي حان تاريحىنداعى وتىرىك

ول - ابىلايدىڭ حان سايلانۋىن بايانداۋداعى باتۋاسىزدىك. ماسەلەن، «ابىلاي حان» اتتى جيناقتا («جازۋشى» باسپاسى،1993-جىل) ٴسۇيىنباي ارون ۇلىنىڭ «ٴۇش جۇزگە بي تولە ەدى» دەپ اتالعان قىسقا تولعاۋى بار.

وندا:

«...ٴۇش جۇزگە بي تولە ەدى،

زامانىندا سول تولە

تاشكەنگە ٴبىر كۇن كەلەدى.

سەنىڭ اتاڭ ابىلايدى،

ٴابىلمانسۇر اتانىپ،

وت جاعىپ جۇرگەن جەرىندە

شايحانادان كورەدى.

سول قۇلدىقتان قۇتقارىپ،

«سابالاق» دەگەن ات قويىپ،

تولە بي الىپ كەپ ەدى.

ەل تۇيەسىن باقتىرىپ،

قىزمەتىن كوپكە جاقتىرىپ،

كىرمە ەكەنىن ايتقىزباي،

حان قويعان بابام سول ەدى...»،

- دەلىنسە، ٴشادى تورە جاڭگىر ۇلى «تاريحاتىندا» (اتالعان كىتاپتا) جانىبەك حاننىڭ ابىلايدى حان ەتىپ سايلاۋدى ۇيعارىپ، ٴۇش جۇزگە حابار بەرىپ، بيلەردى شاقىرتقانىن جىرلاي كەلە:

«...باس قوسىپ بىرنەشە كۇن بىرگە تۇردى،

سويلەسىپ جۇرتكەرشىلىك كەڭەس قۇردى.

اقىرى ابىلايدىڭ حان بولۋىن

ٴبارى دە ٴبىراۋىزدان قابىل قىلدى.

اكەلىپ اق كيىزدى جايىپ سالىپ،

ۇستىنە وتىرعىزدى حاندى اپارىپ.

قولداسىپ ٴار رۋدىڭ قارياسى،

كيىزدى ۇستادىلار ٴبارى بارىپ.

ۇلى ٴجۇز تولە بيگە جولىن بەردى،

قازىبەك ورتا جۇزدەن شىعا كەلدى.

ايتەكە كىشى جۇزدەن كيىزدى ۇستاپ،

بىرەۋى جانىبەكتىڭ ٴوزى دە ەدى.

تورتەۋى ٴتورت بۇرىشتان ۇستاپ تۇردى...»،

- دەپتى. ال اقىن ماعجان جۇمابايەۆ «باتىر بايان» داستانىندا (ول دا اتالعان كىتاپتا):

«...جيىلدى وڭشەڭ نويان ىعاي-سىعاي،

بايجىگىت، تاسبولات پەن بي تولىباي.

ٴتۇۋ باستا ابىلايدى حان كوتەرگەن –

قامقورى قاراۋىلدىڭ شەشەن قاناي»،

- دەگەن.

ٴسۇيىنباي اتامىزدىڭ سوزىندەگى ٴۇش اعاتتىقتىڭ ٴبىرىنشىسى – تولە ٴۇش جۇزگە بي بولدى دەۋى. ەكىنشىسى – ابىلايدى حان كوتەرۋگە تولە بي قاتىستىسى. ٴۇشىنشىسى – ابىلايدى تاشكەننىڭ شايحاناسىندا وت جاعىپ ٴجۇر دەۋىنىڭ نانىمسىز ەكەنى. ابىلايدىڭ تەگى تۋرالى باسقا دەرەكتەردە: «تۇركىستاندا ابىلمامبەت تورەگە قىزمەت قىلىپ ٴجۇر ەدىڭ»; «ارقادا ابىلمامبەت تورەنىڭ تۇيەسىن باعىپ، سابالاق اتانىپ جۇرگەن قۇل ەدىڭ»; «ٴۇيسىن تولە ٴبيدىڭ تۇيەسىن باعىپ ٴجۇرىپ سابالاق اتانىپ ەدىڭ» دەلىنگەن. بىرىزدىلىك جوق.

تاريحي ٴۇش ٴبيىمىز جايىندا جازىلعان ادەبي، تاريحي-عىلىمي اڭگىمە، ولەڭ-جىر، ماقالا، ت. ب. ۇڭىلسەم: ولاردىڭ فانيگە كەلگەن، باقيعا اتتانعان جىلدارى دا ٴارقالاي كورسەتىلىپتى:

تولە بي الىبەك ۇلى (1657-1756 جانە 1663-1756)،

قازىبەك بي كەلدىبەك ۇلى (1667-1764 جانە 1665-1765)،

ايتەكە بي بايبەك ۇلى (1644-1700 جانە 1683-1739 جانە 1683-1722)،

- دەپ جازىلعان. دەمەك، ابىلايدىڭ ٴۇش جۇزگە حان سايلانۋىنان:

تولە بي - 15 جىل بۇرىن،

قازىبەك بي - 6 جىل بۇرىن،

ايتەكە بي - 49 جىل بۇرىن باقيلىق بولىپتى!..

سونىمەن، ابىلايدى 1771-جىلى حان سايلاعان جۇرتشىلىق اراسىندا اتاقتى ٴۇش ٴبيىمىزدىڭ ۇشەۋى دە بولماسا، ٴشادى تورە مەن ٴسۇيىنباي اقىن نەنى، كىمدى جىرلادى؟!. ولاردىڭ ىزىمەن ادەبي، تاريحي «ەڭبەك» جازعاندار دا از ەمەس شىعار. بۇل اعاتتىققا تاريحشىلارىمىزدىڭ ٴلام-ميم دەمەگەندەرى قالاي؟ (دەگەندەر بولسا، عافۋ ەتكەي).

بي اتاۋلىدان قاناي قۇتتىمبەت ۇلىنىڭ قاتىسقانى (ماعجان جۇمابايەۆ ايتقان) يلانىمدى. 1696 - 1778 جىلداردا ٴومىر سۇرگەن قاناي كوكشەتاۋدىڭ زەرەندى وڭىرىندەگى قارابۇلاق اۋىلىندا تۋىپ-وسكەن. ايماققا كەڭ تاراعان اڭىز ونىڭ ٴارى باتىر، ٴارى شەشەن، ٴارى ٴادىل قازى بولعانىن ايتادى. ابىلايدىڭ باس ٴبيى دەلىنەدى.

ەندى ٴشادى تورەنىڭ «تاريحاتىنداعى» جانىبەكتى الساق، مەنىڭ كوزىمە تۇسكەن جازبا ەڭبەكتەردەگى جانىبەكتەر دە ابىلايدى حان كوتەرۋدى كورمەگەن، ەڭ بەرگىسى - شاقشاق جانىبەك 1752-جىلى دۇنيەدەن وزعان.

مىنە، وسى الا-قۇلا اقپاراتتاردى حال-حاداري ناقتىلاپ، ٴبىر جۇيەگە تياناقتاتار ۋاقىت بولعان جوق پا؟

عابباس قابىش ۇلى

abai.kz


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي