BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

ٴجۇسىپ بالاساعۇننىڭ كىتابى «قۇتتى بىلىك» پە، الدە «قۇتتى بيلىك» پە؟

ەلباسىمىز جاريالاعان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا تاريحي مۇرالارىمىزدى ۇلتتىق كوزقاراستا زەردەلەۋگە سونى قادامدار جاسالۋدا. وسى باعىتتاعى قانداي زەرتتەۋ جۇمىسى بولسا دا، بارلىعى ەلىمىزدىڭ تۇعىرىن بەكىتىپ، مەملەكەتتىلىگىن نىعايتىپ، ماڭگىلىك ەل بولۋىمىزعا قىزمەت ەتۋ كەرەك. ٴيا، وسى تۇستا مىناداي زاڭدى سۇراقتار تۋادى: رۋحاني مۇرالارىمىزدى ناسيحاتتاۋ ارقىلى مەملەكەتىمىزدىڭ تۇراقتىلىعىن قالاي ساقتايمىز؟ ۇلتتىق كودىمىزدى جاڭعىرتىپ، حالقىمىزدىڭ ساناسىن قالاي جاڭعىرتا الامىز؟ ەڭ ماڭىزدىسى، ماڭگىلىك ەل بولۋ ٴۇشىن نە ىستەۋىمىز كەرەك؟

بۇل سۇراقتاردىڭ جاۋابىن بابالارىمىز ون عاسىر بۇرىن جازىپ قالدىرعانىن بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلمەس. ناقتىراق ايتساق، 1069 جىلى قازاق توپىراعىندا تۋعان ٴجۇسىپ بالاساعۇن بابامىز «قۇتادعۋ بىلىك» اتتى ەڭبەگىندە مۇنىڭ بارلىعىن ەگجەي-تەگجەيلى باياندايدى. بۇگىندە مەملەكەتتىك باسقارۋدى جەتىلدىرۋ، ساپالى كادر دايىنداۋ، بيلىك وكىلدەرى مەن قوعامنىڭ قارىم-قاتىناسىن رەتتەۋ، ىشكى ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ جانە سىرتقى ەلدەرمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋدا بۇل كىتاپتىڭ الار ورنى ەرەكشە. الايدا، بۇعان دەيىن «قۇت اكەلۋشى ٴبىلىم» جانە «قۇتتى بىلىك» دەگەن سەكىلدى اتاۋلار بەرىلىپ، كىتاپتىڭ بىلىمگە قاتىستى قىرىنا كوبىرەك نازار اۋدارىلىپ كەلدى. ەندى «قۇتادعۋ بىلىكتىڭ» بيلىككە قاتىستى تۇستارىنا باسىمدىق بەرىپ، بۇگىنگى مەملەكەتىمىزدىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتقانىن اشىپ كورسەتۋىمىز كەرەك. مىنە، ٴبىز ون عاسىر بۇرىن بابالارىمىز قۇرعان مەملەكەتىمىزدىڭ قۇرىلىمىن، ونىڭ باسقارۋ جۇيەسىن جانە قوعاممەن قارىم-قاتىناسىن كورە الامىز. مەملەكەتتىك لاۋازىمدار مەن ولاردىڭ دارەجەلەرىمەن جانە ول لاۋازىم يەلەرىنە قويىلاتىن تالاپتار مەن جۇكتەلگەن مىندەتتەرمەن تانىسامىز. سونداي-اق، ادامنىڭ تۇلعا رەتىندە قالىپتاسىپ، كەمەلدىك دەڭگەيگە جەتۋىنە ۇيرەتەتىن ٴىلىمنىڭ كىلتىن تابامىز. ايتالىق، ەل باسقارۋ ىسىنە ارالاسقان كىسىنىڭ شىققان تەگى مەن العان تاربيەسى، ٴبولمىس-بىتىمى، اقىل-پاراساتى، ٴبىلىمى، قابىلەتى، مىنەز-قۇلقى جانە سىرت كەلبەتى قانداي بولۋ كەرەك؟ ولاردىڭ اتقاراتىن قىزمەتى، قۇقىعى جانە ەل الدىنداعى مىندەتتەرى قانداي؟ وسىنىڭ بارلىعى اتالمىش كىتاپتا كەڭىنەن جازىلعان. ٴبىر سوزبەن ايتقاندا، قۇقىقتىق قوعام مەن دەموكراتيالىق مەملەكەتتىڭ ولشەمدەرى كورسەتىلەدى. ٴجۇسىپ بالاساعۇن ٴوز ەڭبەگىندە جازىلىپ ساقتالعان مالىمەتتىڭ قۇندى ەكەنىن ايتا كەلە، «بىزگە دەيىنگى مالىمەت جازىلىپ ساقتالماعاندا، ٴبىز ولاردىڭ حابارىن قايدان بىلەر ەدىك»، – دەيدى. دەمەك، ول مەملەكەت باسقارۋ تۋرالى يدەيالارىندا قاراحان مەملەكەتىنە دەيىنگى بابالارىمىز قۇرعان قاعاناتتاردىڭ تاجىريبەلەرىنەن ۇلگى العانى بايقالادى.

ەرتەدەن الەمدە كوپتەگەن مەملەكەت قايراتكەرلەرى مەن ساياسي تۇلعالار بۇل تاقىرىپتا ارنايى قالام تەربەگەن. كەزىندە ۋتوپيا سەكىلدى كورىنسە دە گرەك ويشىلدارى اريستوتەل، سوكرات، پلاتون جانە ەجەلگى قىتايدا كونفۋسيي سەكىلدى ويشىلدار قوعامنىڭ، مەملەكەتتىڭ ىزگىلىكپەن، بىلىممەن، پاراساتپەن باسقارىلۋ كەرەكتىگىن ايتتى. قازاق دالاسىنان شىققان ٴال-فارابي «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارى» اتتى تراكتات جازدى. 1091 جىلى بيلىك تاقىرىبىن كوتەرگەن سەلجۇق مەملەكەتىنىڭ باس ٴۋازىرى ٴنيزامۇل مۇلك «ساياساتناما» اتتى كىتاپ جازىپ، ونى سەلجۇق سۇلتانى مالىكشاحقا تارتۋ ەتتى. 1513 جىلى يتاليادا نيككولو ماكياۆەللي «il principe» (گوسۋدار، the prince) دەگەن كىتاپ جازىپ، كورول لورەنزو دو مەديچيگە سىيلادى. ولار مەملەكەتتى ادىلەتتى باسقارۋ، ەلدىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ سەكىلدى قۇقىقتىق-دەموكراتيالىق مەملەكەتتىڭ ولشەمدەرىن كورسەتتى. ٴدال وسى ەڭبەكتەر سەكىلدى قاراحان مەملەكەتى تۇسىندا 1069 جىلى ٴجۇسىپ بالاساعۇن «قۇتادعۋ بىلىك» اتتى كىتاپ جازىپ، ونى تابعاش بوعرا حانعا سىيعا تارتتى. شىندىعىندا، ول كىتاپتىڭ جازىلۋ ماقساتى – مەملەكەتتى نىعايتىپ، ەل باسقارۋدى جەتىلدىرىپ، حالىقتى ساۋاتتاندىرىپ، قۇت-بەرەكە دارىعان، باقىت قونعان ىزگى مەملەكەتكە اينالدىرۋ بولاتىن. دەمەك، ٴجۇسىپ بالاساعۇننىڭ كىتابى «قۇتتى بىلىك» نەمەسە «قۇت اكەلۋشى بىلىمنەن» گورى، «قۇتتى بيلىككە» جاقىنىراق دەۋگە بولادى. ونىڭ يدەياسى سەن سيمون، فۋريو سەكىلدى ەۋروپا ويشىلدارى كوتەرگەن «الەۋمەتتىك ۋتوپيا» ەمەس، ومىردە قولدانىلعان يدەيالار. ويتكەنى، ٴجۇسىپ ايگىلى كىتابىن جازعاننان كەيىن حاننىڭ باس ٴۋازىرى (قازىرگىشە پرەمەر-مينيستر) بولادى. مەملەكەت باسقارۋ تۋرالى ويلارىن جازىپ قانا قويماي، ونى پرەمەر-مينيستر رەتىندە جۇزەگە اسىرادى. 1074 جىلى جازىلعان ماقمۇت قاشقاريدىڭ «تۇرك ٴتىلىنىڭ جيناعى» اتتى سوزدىگىندە ٴجۇسىپتىڭ ويلارىن قۋاتتايتىن مالىمەتتەر جەتەرلىك. سوندىقتان ول، ەلىمىزدە مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى باسقارۋ سالاسىندا، كادر دايارلاۋ مەن ساياسي جانە يدەولوگيالىق ماسەلەدە ٴبىرىنشى كەزەكتە وقىلىپ، قولدانىلۋى كەرەك نۇسقاۋلىق كىتاپ. ارعى-بەرگى تاريحىمىزدا مۇنداي يدەيانى ٴدال وسىلاي ناقتى كوتەرگەن ەڭبەك جوقتىڭ قاسى دەۋگە بولادى. سوندىقتان، بۇل كىتاپ مەملەكەتىمىزدىڭ تاريحىن ون عاسىردان دا ارىگە اپارادى. بۇل ماقالادا تاقىرىپتى تەرەڭىرەك زەرتتەۋ ٴۇشىن «قۇتادعۋ بىلىكتىڭ» ٴتۇپنۇسقا ماتىندەرى (فەرعانا جانە كاير ۆاريانتتارى) مەن 1947 جىلى تۇركيا عالىمى ر.ر.ارات جاساعان لاتىن ارپىندەگى ترانكريپسياسى قارالدى. سونداي-اق، جولما-جول ماعىنالىق اۋدارماسى جاسالىپ، ول تاقىرىپتى زەرتتەۋدە نەگىزگە الىندى.

كىتاپتىڭ اتاۋىنا قاتىستى پىكىرتالاس

ايتا كەتۋ كەرەك، حح عاسىردىڭ باسىندا الەمدىك تۇركولوگ عالىمدار اراسىندا كىتاپتىڭ اتاۋىنا قاتىستى عىلىمي پىكىرتالاس بولدى. ا.ن.كونونوۆ «بلاگوداتنوە زنانيە» اتتى كىتاپتاعى ماقالاسىندا ول تۋرالى كەڭىنەن تۇسىندىرەدى. سونداي-اق، بۇل ماسەلە 1825 جىلدان بەرگى الەمدىك تۇركولوگ عالىمداردىڭ ەڭبەگىندە ايتىلعان. سوندىقتان، «قۇتادعۋ بىلىك» ٴسوزىنىڭ ەتيمولوگياسى مەن سەمانتيكاسىنا توقتالماي، كىتاپتىڭ ىشكى مازمۇنىنا، وندا نە تۋرالى جازىلعانىنا توقتالۋدى ٴجون كوردىك. سول ارقىلى مىڭ جىل بۇرىن بابالارىمىز قۇرعان مەملەكەتىمىزدىڭ قۇرىلىمى قانداي بولعانىن، ونى قالاي باسقارعانىن زەردەلەيمىز. مىنە، وسى ساتتە عانا كىتاپتىڭ مازمۇنى جالپى ٴبىلىم ەمەس، بيلىك تۋرالى ٴبىلىم ەكەنىن اڭعارامىز.

«قۇتادعۋ بىلىكتە» كوتەرىلگەن ماسەلەلەر

ٴجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتادعۋ بىلىك» ەڭبەگى بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا پرەزيدەنت پەن پرەمەر-مينيستردىڭ سۇحباتىنان قۇرالعان. ال، كىتاپتاعى سۇحباتقا دەيىنگى ٴدىن، ٴبىلىم، عىلىم، ادامنىڭ قادىر-قاسيەتى جانە ىزگىلىك قىلۋدىڭ پايدالارى تۋرالى بولىمدەر نەگىزگى تۋىندىعا دەيىنگى كىرىسپە عانا. ٴاربىر شىعارمانى اللاعا ماداق، پايعامبارعا سالاۋات ايتىپ باستاپ، ادامدى ىزگىلىككە تاربيەلەۋ ٴۇشىن ناسيحات ايتۋ – سول كەزدەگى قالىپتاسقان ٴداستۇر. ياعني، جىراۋلار داستان جىرلاماس بۇرىن حالىقتىڭ نازارىن وزىنە اۋدارىپ، شابىت شاقىرۋ ٴۇشىن اۋەلى جىر باستاۋ، تەرمە، تولعاۋ ستيلىندە ٴبىرقانشا تۋىندىلار ورىنداعانى سەكىلدى. بۇل دا سول ٴۇردىستىڭ كورىنىسى جانە ونىڭ كىرىسپە مەن قورىتىندى ٴبولىمى «قۇتادعۋ بىلىكتىڭ» 7،7%-ىن عانا قۇرايدى. قالعان 92،3%-ى مەملەكەتتىك بيلىك تاقىرىبىن كوتەرگەن شىعارمانىڭ ٴوزى. ياعني، ەل باسقارۋ، ادىلدىك ورناتۋ، ساۋاتتى قوعام قالىپتاستىرۋ، ەڭ ماڭىزدىسى – مەملەكەتتى ىزگىلەندىرۋ ماسەلەلەرىن كوتەرگەن بايىتتەر.

مەملەكەت باسقارۋدىڭ زاڭدىلىعى

تۋىندىدا مەملەكەت باسشىسى كۇنتۋدى ەلىگ پەن ونىڭ باس ٴۋازىرى ايتولدى سۇحبات بارىسىندا ەل باسقارۋدىڭ زاڭدىلىقتارى جونىندە اڭگىمە وربىتەدى. ماڭگىلىك ەل بولۋ ٴۇشىن ٴادىل زاڭ ورناتۋ مەن ەلدى ادىلدىكپەن باسقارۋعا باسىمدىق بەرىپ، حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋدى قوزعايدى.

بيلىكتىڭ نەگىزى ادىلدىكتەن تۇرادى; بەكتەر ٴادىل بولسا، الەمدە بەيبىت ٴومىر بولادى (ٴ819-بايىت، اۋد. ب.ن.).

زاڭ الدىندا بارلىق ادام تەڭ بولۋ كەرەك دەگەن وي ايتادى. سونداي-اق، بيلەۋشىنىڭ حالىق الدىندا ورىنداۋى ٴتيىس نەگىزگى مىناداي ٴۇش مىندەتى بار دەيدى.

ٴبىرىنشىسى، مەملەكەتتە اقشا (كۇمىس) تازا بولسىن; ٴاي، ٴبىلىمى كوپ كىسى، جالعان اقشا جاسالماۋىن قاداعالا. ەكىنشى، حالىققا ٴادىل زاڭ ورنات; ٴبىرىنىڭ ەكىنشىسىنە كۇش كورسەتۋىنە جول بەرمە، قورعا. ٴۇشىنشى، بارلىق جولداردى ٴقاۋىپسىز قىل; قاراقشىلار مەن توناۋشىلاردان تازالا (5575-5577 بايىتتەر، اۋد. ب.ن.).

مۇنان كەيىن حالىقتىڭ كوزقاراسى مەملەكەتتىڭ ۇستانىپ وتىرعان ساياساتىمەن بىردەي بولۋ كەرەكتىگى ايتىلادى. ياعني، ماڭگىلىك ەل بولۋ ٴۇشىن حالىق پەن باسشى ٴبىر ۇستانىمدا بولۋ كەرەك. مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىق الدىنداعى مىندەتى سەكىلدى حالىقتىڭ دا ونىڭ الدىنداعى ٴۇش مىندەتى بار دەيدى.

بىرىنشىدەن، جارلىعىڭدى قۇرمەتتەسىن; ول قانداي بولسا دا، ورىنداسىن. ەكىنشىدەن، قازىناعا تولەيتىن سالىقتان باس تارتپاسىن; ۋاقىتىلى تولەسىن، ٴاي جومارت ادام. ۇشىنشىدەن، دۇشپانىڭدى دۇشپان دەپ ٴبىلسىن; دوسىڭدى دوس دەپ تانىسىن (5580-5582 بايىتتەر، اۋد. ب.ن.).

ٴبىرىنشى مىندەت «حان جارلىعى ەكى بولمايدى» دەگەن اتالى ٴسوز رەتىندە سان عاسىرلاردان بەرى حالقىمىزدىڭ قاعيداسىنا اينالعانى جاسىرىن ەمەس. ال، ٴۇشىنشى مىندەت شالكيىز جىراۋدىڭ بي تەمىرگە ايتقان تولعاۋىندا «ساعان دۇشپان – ماعان جاۋ» دەپ كەزدەسەدى. «قۇتادعۋ بىلىكتىڭ» ايتۋىنا قاراعاندا، مەملەكەتتىڭ ماڭىزدى ىستەرىندە باسشىعا ادال، ەلگە پايدالى، مەملەكەتكە جانى اشيتىن قايراتكەر تۇلعالار قۇرمەتتەلگەن. سۇحبات بارىسىندا باس ٴۋازىر امىرشىگە سونداي پايدالى كىسىلەرمەن عانا ارالاسۋعا كەڭەس بەرەدى. بيلىككە قارسى پىكىر قالىپتاستىرىپ، ەلدى بۇلىككە باستايتىن، مەملەكەتكە زيانى كوپ كىسىلەردى ەلدەن الاستاتۋ كەرەكتىگىن ٴسوز ەتەدى.

شىعارمادا مەملەكەتتىڭ سول كەزدەگى باسشىسى بىلايشا سيپاتتالادى: «ٴادىل، شىنشىل، تۋرا، مىنەزى جۇمساق، ٴبىلىمدى، اقىلدى، پاراساتتى، كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ، كەڭپەيىل، ٴمارت، باتىر، جاۋىنا – قاتال» (405-418 بايىتتەر). ونىڭ مەملەكەتتى ادىلدىكپەن باسقارعانى ايتىلادى جانە سول كەزەڭدەگى مامىراجاي، بەرەكەلى، بەيبىت ۋاقىتتى «ٴبورى مەن قوزى قاتار جايىلعان» دەپ سۋرەتتەيدى.

بالاساعۇن قالاسى – قاراحان مەملەكەتىنىڭ باتىسىنداعى، ال قاشقار شاھارى – شىعىسىنداعى قوس ورداسى، ياعني قوس استاناسى ەكەنى تاريحتان بەلگىلى. وردادا حان سارايى ورنالاسقان. وندا حاننىڭ وتىراتىن تاعى ٴۇش اياقتى جانە كۇمىسپەن كۇپتەلگەن دەپ سۋرەتتەلەدى.

تاق كۇمىسپەن كۇپتەلگەن; بۇل تاقتىڭ اياعى ٴۇش بولەك تۇرادى (ٴ771-بايىت، اۋد. ب.ن.).

حان مەملەكەتتى ٴار سالاداعى جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى، ياعني ۋازىرلەرى مەن بەكتەرى جانە ساراي قىزمەتكەرلەرى ارقىلى باسقارادى. مەملەكەتتەگى جوعارى بيلىك لاۋازىمدارى رەت-رەتىمەن ايتىلعان. ولاردى دارەجەلەرىنە قاراي ەلىمىزدەگى قازىرگى لاۋازىمدارىمەن سالىستىرعاندا تومەندەگىدەي:

– ەلىگ (ەلباسى، پرەزيدەنت)

– ۇلىق حاجىپ (باس ٴۋازىر، پرەمەر-مينيستر)

– ۋازىرلەر (مينيسترلەر)

– بەكلەر (وبلىس، قالا، اۋدان اكىمدەرى)

– ٴسۇباشى (اسكەرباسى، قورعانىس ٴمينيسترى، ىشكى ىستەر ٴمينيسترى)

– كاپىك باشلار ەر (ساراي ٴامىرى، پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ جەتەكشىسى)

– يالۆاچلار نەمەسە ەلشىلەر (سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى، ەلشىلەر)

– بىتىكشى، ىلىمعا (حاتشى، جىلناماشى، كەڭسە قىزمەتكەرلەرى)

– اعىجى (قازىناشى، قارجى جانە ەكونوميكا ٴمينيسترى).

بۇدان باسقا دا كىشى لاۋازىمدار جەتەرلىك. ەندىگى ماسەلە – بۇل لاۋازىمدار كىمگە جانە قانداي سيپاتىنا قاراپ بەرىلەدى؟ وعان يە بولعان كىسىلەردىڭ مەملەكەت الدىنداعى مىندەتى، قۇقىعى، جاۋاپكەرشىلىگى قانداي؟ ولارعا جەكە-جەكە توقتالىپ كورەلىك.

ەلىگ (ەلباسى). ەلىگ پەن باس ٴۋازىر سۇحبات بارىسىندا قاعاناتتىڭ بيلەۋشىسى جانە ونىڭ قۇرامىنداعى كىشى وردالاردىڭ (قازىرگىشە ايتقاندا وبلىستار مەن اۋدانداردىڭ) باسشىلارى قانداي بولۋ كەرەكتىگى ايتىلادى. ولاردىڭ بولمىسى، مىنەز-قۇلقى، سىرت كەلبەتى، ٴبىلىمى، قابىلەتى جانە ونىڭ اتقاراتىن قىزمەتى مەن مىندەتتەرى باياندالادى.

وبلىس جانە كەنت (قالا) باسقارعان بيلەۋشىنىڭ مىنەزى ىزگى، قايىرىمى وتە مول بولۋ كەرەك. ول ەلدى قايعىدان ارىلتسىن (ٴ1981-بايىت، اۋد. ب.ن.).

بەك بولعان ادام قاناعاتشىل، ۇياتتى جانە ٴجۇزى جايدارى بولۋ كەرەك; ونىڭ ٴسوزى مەن مىنەزى اشىق ٴارى جارقىن بولسىن (ٴ2000-بايىت، اۋد. ب.ن.).

مەملەكەت قۇرامىنداعى كىشى وردالاردىڭ باسشىسى جانى تازا، قاناعاتشىل، قۇدايدان قورقاتىن، حالىققا قايىرىمى مول، جومارت، ٴبىلىمدى، اقىلدى، ىسكەر، باتىر ادام بولۋ كەرەك. ونىڭ مەملەكەت باسشىسىنا ادال قىزمەت ەتىپ، جاناشىر بولۋى ايتىلادى. ەلگە ٴادىل زاڭ ورناتۋ جانە مەملەكەت، وبلىس، قالانى ٴادىل باسقارۋ – باسشىلارعا ەڭ باستى تالاپ رەتىندە قويىلادى.

زاڭمەن مەملەكەت جاندانىپ، الەم تۇزەلەدى; ز ۇلىمدىقتان مەملەكەت توزىپ، الەم بۇزىلادى (ٴ2034-بايىت، اۋد. ب.ن.).

مەملەكەتتىڭ بۇتىندىگى، تىنىشتىعى جانە بولاشاعىنىڭ باياندى بولۋى ەكى نارسەگە بايلانىستى. ول بايىتتە بىلاي دەلىنەدى.

ٴبىرى – حالىققا تيەسىلى بولعان زاڭ، ٴبىرى – مەملەكەت قىزمەتكەرلەرىنە ۇلەستىرىلەتىن ەڭبەكاقى.

زاڭنىڭ ساياسىندا حالىق قۋانىشتى ٴومىر ٴسۇرسىن; ەڭبەكاقىسىن كورىپ، مەملەكەت قىزمەتكەرلەرى جادىراپ ٴجۇرسىن.

بۇل ەكى قاۋىم باسشىدان باقىت تاپسا، مەملەكەت بيلىگى رەتتەلەدى، باسشىسى دا باقىت تابادى (2133-2135 بايىتتەر، اۋد. ب.ن.).

باس ٴۋازىر (پرەمەر-مينيستر). باس ٴۋازىر مەملەكەت باسىنان كەيىنگى لاۋازىم جانە وعان ەڭ جاقىن تۇلعا ەكەنى ايتىلادى. ول ادامي ىزگى قاسيەتتەرگە باي، ەڭ كەمەل ادام بولۋ كەرەك.

«تەگى اسىل، مىنەزى كوركەم، ىزگى بولسا، حالىققا پايدالى بولىپ، كۇنى مەن ايىن وڭىنان تۋعىزسا» دەلىنەدى (ٴ2437-بايىت، اۋد. ب.ن.).

باس ۋازىرگە اۋەلى مىنا ون نارسە كەرەك; قىراعى كوز، ساق قۇلاق، كەڭ كوڭىل كەرەك. ٴجۇزى، كيىم كيىسى، بويى، ٴتىلى، تۇسىنىگى، اقىلى، ٴبىلىمى، مىنەزى دە دۇرىس بولسىن (2487-2488 بايىتتەر، اۋد.ب.ن.). (ٴبايىت، اۋد. ب.ن.).

بويىندا وسى ون جاقسى قاسيەت بولعان كىسىنى باس ٴۋازىر ەتىپ تاعايىنداۋعا بولادى دەپ تۇجىرىم جاسايدى. ول حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن تىڭداسىن، ز ۇلىمدىققا ۇشىراپ، ادىلدىك سۇراعانداردىڭ تىلەگىن ورىنداسىن جانە حالىقتىڭ ٴال-اۋقاتىن جاقسارتسىن دەيدى. ٴجۇسىپتىڭ ايتۋىنشا، مەملەكەت باسشىسىنىڭ ابىروي-بەدەلى باس ۋازىرگە تىكەلەي قاتىستى. ەل باسشىسىنىڭ جاقسى اتى شىقسا دا، جامان اتى شىقسا دا، ول – باس ٴۋازىردىڭ جاساعان ٴىسىنىڭ ناتيجەسى. سول سەبەپتى ونىڭ جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى.

زاڭ، قاعيدا جانە ەرەجە ورناتۋ وتە قيىن; باس ٴۋازىر ونى ورىنداۋ ارقىلى جاڭا ەسىكتەر مەن جولدار اشادى (ٴ2490-بايىت، اۋد.ب.ن.).

باس ٴۋازىر باسقا ۋازىرلەردىڭ، قالا مەن وبلىس باسشىلارىنىڭ جانە قازىناشىنىڭ جۇمىسىن قاداعالاپ، سىرتتان كەلگەن ەلشىلەردى قابىلداپ وتىرادى. ونىڭ مەملەكەت باسشىسى الدىنداعى مىندەتتەرى بىلايشا باياندالادى.

بىرىنشىدەن، ەل باسشىسىنىڭ ٴسوزىن بەرىك ۇستانۋ كەرەك; ەكىنشىدەن، جەكە پىكىرى (امبيسياسى) مەن اقىلىن تىزگىندەۋ كەرەك. ۇشىنشىدەن، ەل باسشىسىنىڭ الدىنا كىرگەندە ٴوزىن دۇرىس ۇستاي ٴبىلسىن، ارتىق اۋىز ٴسوز ايتپاسىن. پارا الماسىن، جۇكتەلگەن بارلىق جۇمىستى جاساسىن; ەل باسشىسىنان جىراقتاعان ىزگى كىسىلەردى جاقىنداتسىن (2504-2506 بايىتتەر، اۋد. ب.ن.).

ودان كەيىن باس ٴۋازىر جالعان ٴسوز سويلەمەۋى جانە دۇرىس جولدان تايدىراتىن تەرىس مىنەزدى بولماۋى كەرەك. ەڭ ماڭىزدىسى، ول مەملەكەتكە جانە مەملەكەت باسشىسىنا قارسى ارەكەت ەتپەۋ كەرەكتىگى باسا ايتىلادى. بۇل ماسەلەدە ەرتەدەگى تۇرىك قاعاندارىنىڭ تاجىريبەسىن مىسالعا كەلتىرە وتىرىپ، مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋعا كوڭىل بولەدى.

ساراي ٴامىرشىسى (پرەزيدەنت اكىمشىلىگى جەتەكشىسى). مەملەكەت باسشىسى وتىرعان سارايدىڭ ٴامىرشىسى تۋرالى ايتىلادى. ونىڭ بولمىسى، اقىلى، ٴبىلىمى، مىنەزى، قابىلەتى مەن سىرتقى كەلبەتىنەن باستاپ، مەملەكەت الدىنداعى اتقاراتىن مىندەتى، بيلىك قۇزىرەتى جانە حالىق الدىنداعى حاقىسى باياندالادى.

ساراي ٴامىرشىسى مەملەكەت باسشىسىنا جانى اشيتىن، باۋىرمال جانە جان-تانىمەن ادال قىزمەت ەتەتىن بولۋ كەرەك (ٴ2529-بايىت، اۋد. ب.ن.).

ٴبىرى – ازات رۋحتى باس ٴۋازىر; ٴبىرى – ىسكەر، پايدالى ساراي ٴامىرشىسى. بۇل ەكى كىسىمەن حان سارايىنىڭ ٴىسى رەتتەلەدى جانە مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتى ۇلىقتالىپ بارشاعا جايىلادى (2555-2556 بايىتتەر، اۋد. ب.ن.).

«قۇتادعۋ بىلىكتە» ايتىلعانداي، حان سارايىندا قىزمەت ەتەتىن ٴارتۇرلى لاۋازىم يەلەرى جەتەرلىك. ايتالىق، حاننىڭ ٴسوزىن جازۋشى حاتشى-جىلناماشى، ٴمور باسۋشى، تۋعا جاۋاپتى تۇلعا، حاننىڭ جەكە كۇزەتى، ونىڭ ىشىندە ساداقشى، نايزاگەر، قۇسشى دەگەن سەكىلدى قىزمەتتەر. ودان بولەك، حاننىڭ اسپازى، ىدىسشى مەن توسەك سالۋشىسى دا بار. ساراي ٴامىرى بۇلاردىڭ بارلىعىنىڭ جاعدايىن ٴبىلىپ، بەرىلگەن تاپسىرماسى بويىنشا قاداعالاپ، ولاردىڭ قىزمەت اقىسىن تولەۋمەن قاتار، جاقسى مامىلەدە بولۋى كەرەك. وسى مالىمەتتەرگە قاراپ قاراحان مەملەكەتى تۇسىندا ساراي قىزمەتى ەداۋىر جەتىلگەن دەۋگە بولادى.

ۋازىرلەر (مينيسترلەر). قازاق حالىق اۋىز ادەبيەتىندە حاننىڭ قىرىق ٴۋازىرى بولعانى تۋرالى دەرەكتەر كوپتەپ كەزدەسەدى. ولار حاننىڭ حالىق اراسىنان شىققان اقىلشى، كەڭەسشىلەرى ٴارى ٴار رۋدىڭ كوسەمى، رۋباسىلار ەكەنى داۋسىز. «قۇتادعۋ بىلىكتە» وسى ۋازىرلەردىڭ (قازىرگشە مينيسترلەردىڭ) سيپاتىن ايتادى. «ٴۋازىر – بەكتىڭ قولى» دەيدى، سوندىقتان، ول تەكتى، ونەگەلى وتباسىدان شىققان تاربيەلى، قاناعاتشىل، ارلى، ۇياتتى، قۇدايدان قورقاتىن، ٴادىل، حانعا جاناشىر، ادال بولۋى كەرەك. اقىلدىلىعىمەن قاتار، وقۋ-جازۋ مەن ەسەپكە جۇيرىك، تەرەڭ ٴبىلىمدى بولۋعا ٴتيىس.

بۇل جاقسى قاسيەتتەر مەن ٴبىلىم كىمدە بولسا، ەل باسشىسى ۋازىرلىكتى وعان بەرۋىنە بولادى. بۇل سەكىلدى كىسى بيلەۋشىگە ٴۋازىر بولسا، بيلەۋشىمەن بىرگە حالىق ناعىز باقىتقا قاۋىشادى. ەل باسشىسىنىڭ ٴىسى قالاعانىنداي تۇگەل جۇزەگە اسادى، مەملەكەت داميدى جانە حالىق باييدى. ٴۋازىر مەملەكەتكە پايداسىز، جاۋىز بولسا، ول مەملەكەتتىڭ حالقى، ٴتىپتى كەدەيى مەن بايى دا بۇزىلادى (2238-2241 بايىتتەر، اۋد. ب.ن.).

ٴۋازىر بولعان ادام اشكوز، تويىمسىز، مەيىرىمسىز، ساراڭ، اشۋشاڭ، سابىرسىز، ۇيقىشىل، اقىلى تاياز، ٴبىلىمسىز نادان بولماۋعا ٴتيىس. سابىرسىزدىق پەن قىرسىق مىنەزدەن دە الىس بولۋعا مىندەتتى.

اسكەرباسى. بيلەۋشى مەن باس ٴۋازىردىڭ سۇحباتى بارىسىندا كونە تۇرىك حالىقتارىنىڭ سوعىس ونەرى مەن ايلا-تاسىلدەرى باياندالىپ، اسكەرباسىنىڭ سيپاتتارى ايتىلادى. ول كاسىبي تۇرعىدان سوعىس ونەرىن جەتىك مەڭگەرگەن، تاجىريبەلى، ەرجۇرەك باتىر بولۋ كەرەك. بولمىسى قاراپايىم، تاكاپپار ەمەس، جومارت، داستارحانى كەڭ بولىپ، اسكەرىنە كوپتەپ مال-دۇنيە ۇلەستىرسىن دەيدى.

جەگىزسە، ىشكىزسە، كيىم كيدىرسە; ولجادان ولارعا ات، ەر-توقىم، (كۇڭ جانە قۇل رەتىندە) ۇل، قىز تارتۋ ەتسىن (ٴ2280-بايىت، اۋد. ب.ن.).

مەملەكەت باسشىسىنىڭ نامىسى ٴۇشىن اسكەرباسى نامىستى بولۋ كەرەك; ٴوشىن العانشا جاۋىمەن قارسىلاسادى (ٴ2290-بايىت، اۋد. ب.ن.).

جارالانعاندار بولسا، ولاردى ەمدەت; تۇتقىنعا تۇسكەندەر بولسا، بارىپ قۇتقار (ٴ2402-بايىت، اۋد. ب.ن.).

ەگەر ولگەندەر بولسا، ارۋلاپ جەرلە; ارتىندا قالعان ۇل-قىزى بولسا، ولارعا قاقىسىن بەر (ٴ2403-بايىت، اۋد. ب.ن.).

جوعارىدا كەلتىرىلگەن بايىتتەردە اسكەرباسىنىڭ بويىنداعى ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى ايتىلعان. ول ٴوز اسكەرىنىڭ بارلىق جاعدايىن جاساپ، ولجادان ۇلەستىرەدى. جارالانعانىن ەمدەپ، دۇنيەدەن وتكەن ساربازدىڭ وتباسىنا قامقور بولادى. ٴتىپتى، تۇتقىنعا تۇسكەن جاۋلاردىڭ وزىنە تاماق بەرىپ، جىلى قارايدى.

ەلشىلەر. وزگە ەلدەرگە بارىپ، مەملەكەتارالىق ماسەلەلەردى رەتتەۋشى ەلشىلەردىڭ قىزمەتى وتە ماڭىزدى سانالعان. كىتاپتا ەلشىنىڭ تۇلعالىق بولمىسىنان باستاپ، اقىلى، ٴبىلىمى، قابىلەتى، مىنەزى جانە مەملەكەت ٴۇشىن اتقاراتىن قىزمەتى ٴسوز بولادى.

ەلشىلىككە حالىق اراسىنداعى تاڭداۋلى، ٴبىلىمدى، اقىلدى، تازا جانە باتىر كىسى كەرەك (ٴ2597-بايىت، اۋد. ب.ن.).

ەلشىنىڭ ىشىمدىكتەن، اشكوزدىكتەن، ٴناپسىقۇمارلىقتان الىس، تازا جۇرەكتى، قاناعاتشىل، سابىرلى بولۋى باستى مىندەت رەتىندە قويىلادى. ٴبىلىمى جاعىنان كوپ كىتاپ وقىعان، ەسەپكە جۇيرىك، بىرنەشە ٴتىل بىلەتىن، مەديسينا، استرونوميا جانە گەومەتريا عىلىمدارىن مەڭگەرگەن بولۋ كەرەك. مەملەكەتارالىق ماسەلەنى شەشۋ بارىسىندا ٴسوز استارىن تۇسىنەتىن، تاپقىر، شەشەن ٴتىلدى بولۋى ماڭىزدى. ەلشىلەرمەن سۇحباتتاسۋ ٴۇشىن شاحمات پەن نارد ويناي ٴبىلۋى قاجەت. ساپاردا كوپ جۇرەتىن بولعاسىن نايزاگەر، ساداقشى مەرگەن ٴارى قۇسبەگى بولۋ كەرەك. بۇل قابىلەتتەرى جولاۋشىلاپ شىققاندا قاۋىپ-قاتەردەن قورعانۋعا جانە اڭ اۋلاپ جەۋگە پايداسىن تيگىزەدى.

ەلشى زەرەك، ٴبىلىمدى جانە ىقتياتتى بولسا، بارلىق جەردە جاقسى قارسى الادى جانە مەملەكەت باسشىسى ٴۇشىن پايدالى بولادى. ەلشى جاۋىز، ەشكىمگە باعىنباي بوسقا جۇرگەن بولسا، كۇمانسىز مەملەكەت باسشىسىنىڭ ٴقادىرىن كەتىرەدى (2638-2639 بايىتتەر، اۋد. ب.ن.).

ەلشىنىڭ ىشىمدىككە اۋەس بولماۋ كەرەكتىگى ەرەكشە ايتىلادى. اراق ىشكەن كىسى حاننىڭ سىرىن اشىپ، مەملەكەتتىڭ قۇپياسىن جايىپ سالۋى مۇمكىن دەيدى.

حاتشى. ەرتەدە كوپتەگەن مەملەكەت باسشىلارى جانىنا حاتشى، جىلناماشىلار ۇستاعان. «قۇتادعۋ بىلىكتە» ولاردىڭ لاۋازىمى «بىتىكشى»، «ىلىمعا» دەپ اتالادى. حاتشى، جىلناماشى رەتىندە سىرعا بەرىك، شىنشىل، حانعا ادال، جاناشىر كىسىنى تاڭداۋ كەرەك دەيدى. ويتكەنى، ول مەملەكەتتىڭ، حاننىڭ سىرىن بىلەتىن ادام.

بۇل سىردى ساقتاۋ ٴۇشىن ول شىنشىل بولۋ كەرەك; دىنگە بەرىك، يمانى كامىل بولۋ كەرەك (ٴ2676-بايىت، اۋد. ب.ن.).

سىردى ساقتاي الماي، وزگەلەرگە ايتسا، اسىرەسە وزگە ەلدىڭ بيلەۋشىلەرىنە ايتسا، ونىڭ جازاسى اۋىر. كىتاپتا سول تۋرالى ايتا كەلە ەجەلگى تۇرىك قاعاناتتارى كەزىندەگى وتۇكەن بەگىنىڭ ٴسوزىن مىسالعا الادى.

ٴاي، بەكتەردىڭ سەنىمىنە كىرگەن ادام، سىردى (مەملەكەتتىك قۇپيانى) بەرىك ساقتا; سىردى ساقتاماساڭ، دەرەۋ باسىڭ كەتەدى (ٴ2683-بايىت، اۋد. ب.ن.).

حاتشى بولعان ادام ٴدىلمار، شەشەن، سوزگە جۇيرىك بولۋ كەرەك. ويتكەنى، ول مەملەكەتتىڭ جىلناماسىن، حانداردىڭ ٴومىربايانىن جانە حالىقتىڭ تاريحىن جازادى.

قازىناشى. حاتشىدان كەيىن «قۇتادعۋ بىلىكتە» قازىناشى تۋرالى ٴبولىم كەلەدى. ونى قازىرگى ەكونوميكا جانە قارجى مينيسترلىكتەرىنىڭ قىزمەتىن اتقارعان لاۋازىم دەۋگە بولادى. ٴجۇسىپتىڭ ايتۋىنشا، «قازىناشى اقىلدى، ٴادىل، ىزگى، حانعا، مەملەكەتكە ادال، جاناشىر، ۇياتى بار، ىسىنە جاۋاپتى، تياناقتى، مەملەكەت قارجىسىنا ۇقىپتى، ٴتىپتى ازداپ ساراڭداۋ ادام بولۋ كەرەك». قارجىنى باسقارۋ ٴۇشىن جاستايىنان مولشىلىقتا وسكەن، اقشاعا قۇنىقپايتىن، قۇدايدان قورقاتىن، ساۋدانىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرگەن، تاۋارلاردىڭ ارزان-قىمباتىن، قۇندى-قۇنسىزىن ايىرا بىلەتىن، كىسىمەن جاقسى ٴتىل تابىساتىن جانە قارجى سالاسىنىڭ بىلگىر مامانى بولۋىن تالاپ ەتەدى.

ەسەپشى بارلىق كىرىس پەن شىعىستى جازۋ كەرەك; جانە بارلىق مالىمەت جازىلىپ ساقتالۋ كەرەك. جىل، اي جانە كۇنى جازىلىپ، ۋاقىتى بەلگىلى بولسىن; سانى، ايىرماسى اشىق ٴارى بەلگىلى بولادى (2774-2775 بايىتتەر، اۋد. ب.ن.).

قازىناشى مەملەكەت باسشىسىنا جاقىن، سارايدا جۇرەدى. ول سارايدا ٴوزىن دۇرىس ۇستاي ٴبىلۋ كەرەك دەيدى.

اسپاز بەن ىدىسشى. سارايدا بيلەۋشىنىڭ تاماعى مەن ىدىسىنا جاۋاپتى اسپاز بەن ىدىسشىلار بار. ولاردىڭ اقىلدى، ٴبىلىمدى، سىپايى، ۇياتتى، قاناعاتشىل، وتىرىك ايتپايتىن، ٴادىل بولۋ كەرەكتىگى ايتىلادى. بيلەۋشىگە، مەملەكەتكە ادال قىزمەت ەتۋى، مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە مۇقيات بولۋى كەرەك. سارايعا كىرگەن ٴاربىر تاعامدى مۇقيات تەكسەرىپ، كۇماندى جانە جارامسىزدارىن قۇرتۋعا مىندەتتى. كوپتەگەن بيلەۋشىلەردىڭ اجالى ۋلانعان استان كەلگەنىن ايتا كەلە، اسپاز بەن ىدىسشىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ەكەنىنە توقتالادى.

بيلەۋشى مەن باس ٴۋازىر اراسىندا مۇنان كەيىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ موينىنداعى قىزمەتكەرلەرىنىڭ حاقىسى قانداي بولاتىنى ٴسوز ەتىلەدى. ولاردىڭ ٴبىرىنشى كەزەكتە ىشىپ-جەيتىن اسىن بەرىپ، جاعدايى جاقسارۋىنا مۇمكىندىك جاسالۋى كەرەك. ولار ىستىق-سۋىققا شىداپ، جان-تانىمەن قىزمەت ەتىپ، مەملەكەت ٴۇشىن ٴوزىن پيدا قىلادى. ونىڭ حاقىسىن بەرۋ – بيلەۋشىنىڭ مىندەتى.

قايىرىمدىلىق پەن تاماعىن قىزمەتىنە قاراي ٴادىل بەر; جالاڭاش بولسا كيىندىر، اش بولسا تويدىر (ٴ2982-بايىت، اۋد. ب.ن.).

«كۇلتەگىن جازبا ەسكەرتكىشىندە» قاعاننىڭ: «از حالىقتى كوپ قىلدىم، اش حالىقتى تويدىردىم» دەگەن ٴسوزى بار. ال، «قوقىت اتا» جىرىندا حاننىڭ «اشتى تويدىرىپ، جالاڭاشتى كيىندىرىپ، قارىزعا باتقاندى قارىزىنان قۇتقارعانى» جازىلعان. بۇل ورتاق يدەيا ەرتەدەن تۇرىك حالىقتارىنىڭ ەل باسقارۋداعى نەگىزگى ۇستانىمى ەكەنى داۋسىز. سوندىقتان، «قۇتادعۋ بىلىكتە» ەلدى قىلىشپەن ەمەس، بىلىممەن، پاراساتپەن باسقارۋدى كورسەتەدى. حالىقتىڭ جۇرەگىن مول قازىنا تاراتىپ، قايىرىمدىلىقپەن، ىزگىلىكپەن جاۋلاۋدى ايتادى. بۇعان دالەل رەتىندە «قۇتادعۋ بىلىكتە» مەملەكەت باسشىسىنىڭ مىناداي ٴسوزى بار:

ەندى تىلەگىم مىناۋ: ماعان كەلگەن ادام بايىسا، مەنىڭ سايامدا بەدەلى ارتسا. بەكتەردىڭ قۋانىشى – ەرتەڭىنىڭ پايداسى; ناتيجەسىندە جاقسى اتىم قالىپ، ماعان دۇعا جاساعانى جەتكىلىكتى (3019-3020 بايىتتەر، اۋد. ب.ن.).

وسىنداي سۇحباتتاردان كەيىن ەلگە ٴادىل زاڭ ورناتىلىپ، حالىققا مال-دۇنيە تاراتىلعانى ايتىلادى. بيلەۋشى ودان سوڭ باس ۋازىرىنە ەلدى ارالاتىپ، حالىقتىڭ جاعدايى قانداي ەكەنىن ٴبىلىپ وتىرادى. اسىرەسە، بيلىك لاۋازىمىنا يە بولعان قىزمەتكەرلەر ٴوز ىسىنە لايىقتى ما، لايىقسىز با، سونى قاداعالاتادى. ناتيجەسىندە، ەل بيلەۋدە مەملەكەت باسشىسىنا كومەكشىلەردىڭ پايداسى كوپتىگى ايتىلادى.

مەملەكەت باسشىسى جالعىز ٴوزى قانشا كۇش جۇمساعانمەن، كومەكشى بوماسا، ۇزاق ۋاقىت بيلىك جۇرگىزە الماس (ٴ3123-بايىت، اۋد. ب.ن.).

حالىقتىڭ جاعدايى جاقسارعان سوڭ مەملەكەت باسشىسى ەل ٴۇشىن ەڭبەك ەتەتىن ادال، كاسىبي بىلىكتى قىزمەتكەرلەردىڭ كوپ بولعانىن قالايدى. باس ۋازىرگە تاپسىرما بەرىپ، اقىلدى، ٴبىلىمدى، قابىلەتتى، مىنەزى دۇرىس جانە ادال قىزمەتكەرلەر ىزدەتەدى. ودان كەيىنگى بايىتتەردە مەملەكەت قىزمەتكەرىنىڭ ەتيكاسى، مەملەكەتكە قىزمەت ەتۋدىڭ قىر-سىرى جانە بيلىك وكىلى رەتىندە حالىقپەن دۇرىس بايلانىس ورناتۋدىڭ ماڭىزى ايتىلادى.

مەملەكەت قىزمەتكەرىنىڭ ەتيكاسى. ورتا عاسىردىڭ وزىندە بابالارىمىز قۇرعان قاعاناتتا مەملەكەت قىزمەتكەرىنىڭ ەتيكاسى قالىپتاسقانىن كورەمىز. شىعارمادا ٴارتۇرلى دارەجەدەگى لاۋازىم يەلەرىنىڭ بىر-بىرىمەن قارىم-قاتىناسى جانە مەملەكەت باسشىسىنىڭ الدىنا كىرگەن كەزدەگى ادەپ سەكىلدى قاعيدالارى تۇگەل باياندالادى.

ەگەر سەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ الدىنا بارساڭ، كوزىڭ جەردە، قۇلاعىڭ توردە بولسىن. قولىڭدى قۋسىرىپ ۇستا، اياعىڭ ٴتۇزۋ تۇرسىن; وڭ قولىڭ سول قولىڭنىڭ ۇستىندە تۇرسىن. ەسىكتەن كىرەردە اۋەلى وڭ اياعىڭمەن اتتا; ساعان بۇيرىق بەرگەندە مۇقيات تىڭدا (4055-4057 بايىتتەر، اۋد. ب.ن.).

وزىنەن جوعارى لاۋازىم يەسىنىڭ الدىندا اياعىڭدى ايقاستىرىپ وتىرما، تىرناق الما، داۋىسىڭدى قاتتى شىعارما، وعان قارسى كەلمە، قۇرمەت كورسەت دەگەن سەكىلدى مەملەكەت قىزمەتكەرىنە ٴتان ەتيكالىق قاعيدالار ايتىلادى. سونىمەن قاتار، قىزمەتكەر مەملەكەتتىڭ زاڭ، ەرەجە، قاعيدالارىن جەتىك ٴبىلىپ، ٴاربىر ٴىسىن زاڭعا سايكەس ورىنداۋى ٴتيىس. وسىنداي ادەپ-قاعيدانى بويىنا سىڭىرگەن، بيلەۋشىگە دەگەن ادالدىعىمەن تانىلعان، اقىلدى، ٴبىلىمدى، قابىلەتتى جانە مىنەزى جاقسى كىسىلەردىڭ لاۋازىمىن جوعارىلاتىپ وتىرعان.

كىم اقىلدى بولسا، ونى شاقىردى; كىم ٴبىلىمدى بولسا، ونى جوعارىلاتتى (ٴ416-بايىت، اۋد. ب.ن.).

كوشپەلى ٴومىر سۇرگەن كونە تۇرىك حالىقتارىندا تاپقا ٴبولىنۋ ٴۇردىسى بولماعان. قول باستاعان باتىر دا، تورەلىك ايتقان بي دە، ەلگە اقىل ايتقان دانىشپان مەن حاننىڭ كەڭەسشىلەرى، ساراي قىزمەتكەرلەرى دە قاراپايىم حالىق اراسىنان شىعىپ وتىرعان. رۋلىق قاۋىمنىڭ ناتيجەسىندە ٴار رۋدىڭ بەتكە ۇستار بەدەلدى تۇلعالارى حاننىڭ جانىنان ورىن العان. ياعني، حالىق پەن ونى باسقارۋشى بيلىك وكىلدەرىنىڭ اراسىندا تاپتىق بولىنۋشىلىك ەمەس، ادامگەرشىلىككە، ىزگىلىككە، باۋىرمالدىققا، ىنتىماق، بىرلىككە نەگىزدەلگەن قارىم-قاتىناس بار. ايتالىق، تومەندەگى بايىتتە ەل اراسىنان شىققان لايىقتى كىسىلەرگە بەرىلگەن لاۋازىمدار تۋرالى ايتىلادى.

ٴقايبىرى يابعۋ، يۇگرۇش، ەل بەگى; ٴقايبىرى لاۋازىمى تەڭدەسسىز ەر وگى بولادى (ٴ4069-بايىت، اۋد. ب.ن.).

ماحمۇت قاشقاريدىڭ «ديۋاني لۇعات ات-تۇرك» اتتى سوزدىگىندە بۇل لاۋازىمداردىڭ اربىرىنە جەكە-جەكە انىقتاما بەرىلگەن. ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇلكەن لاۋازىم «يۇگرۇش» دەپ اتالادى.

«تۇرىكتەردە قارا حالىقتان شىعىپ، ۋازىرلىك دارەجەگە كوتەرىلگەن كىسى. پارسى جانە باسقا دا قاۋىمدار قانشا ۇلكەن، قانشا كوپ ٴارى قانشا كۇشتى بولسا دا بۇل مارتەبەنى الا المايدى. بۇل لاۋازىم قاعاننان ٴبىر دارەجە تومەن. وعان جىبەكتەن ٴبىر وتاۋ بەرىلەدى. ول جاڭبىر، قار جانە ىستىقتا قۇرىلادى». سوزدىكتە بۇدان باسقا قاعاننان ٴۇش دارەجە تومەن «تۇگسين» دەگەن لاۋازىم بار. حالىق اراسىنداعى كوپتى كورگەن، دانا قاريالار بيلىك وكىلدەرى ٴۇشىن ىقپالدى، ٴقادىرلى بولعان. ولارعا «وگە»، «وگە تىگىت» دەگەن لاۋازىمدار بەرىلگەن. ولار قاعاننىڭ ەل بيلەۋشى ۇلدارىنان ٴبىر دارەجە تومەن.

«قۇتادعۋ بىلىكتە» مەملەكەت ىسىنە، ساراي قىزمەتىنە كەيبىر كىسىلەر جاس كەزىندە، ەندى ٴبىرى جاسى ۇلعايعاندا ارالاسادى دەپ، ەكەۋىنىڭ ايىرماشىلىعىن ايتادى. ولاردىڭ ىشىندەگى جاستاردىڭ مەملەكەت قىزمەتىنە كەلۋىنە ەرەكشە ٴمان بەرەدى.

مەملەكەتتىك قىزمەت قاقپاسىن اشقىسى كەلگەن ادام، جاس كەزىنەن باستاپ، مەملەكەتكە قىزمەت قىلسىن (ٴ4037-بايىت، اۋد. ب.ن.).

مەملەكەت قىزمەتىنە ارالاسىپ، ٴارتۇرلى دارەجەدەگى لاۋازىمعا قول جەتكىزگەن كىسىلەرگە ەل بىرلىگى ٴۇشىن قىزمەت ەتۋدى مىندەتتەيدى. بيلىككە تالاسىپ، ەلدى بۇلىككە باستاۋعا نەمەسە بيلىككە قارسى بۇلىكتى ىسكە ارالاسۋىنا قاتاڭ تيىم سالادى.

سەن، مەملەكەت باسشىسىنا قارسى كەلىپ وشتەسپە... (ٴ4086-بايىت، اۋد. ب.ن.).

ٴجۇسىپتىڭ جىرلاۋىنشا، مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعى، تىنىشتىعى، دامۋى جانە بولاشاعى ىنتىماق-بىرلىككە بايلانىستى. بيلىككە تالاس بولعان جەردە حالىق جاپا شەگەدى، مەملەكەت السىرەيدى، ٴتىپتى جويىلۋى مۇمكىن دەيدى.

بيلىك وكىلىنىڭ حالىقپەن قارىم-قاتىناسى. بيلەۋشى اۋلەتتەن نەمەسە حالىق اراسىنان شىقسا دا، مەملەكەت ٴىسى تاپسىرىلىپ، قولىنا بيلىك بەرىلگەن ٴاربىر تۇلعاعا حالىقپەن، ونىڭ ىشىندەگى ٴارتۇرلى سالانىڭ ادامدارىمەن قالاي قارىم-قاتىناس جاساۋ كەرەكتىگى «قۇتادعۋ بىلىكتە» ەگجەي-تەگجەيلى باياندالادى. سونداي-اق، مەملەكەت باسشىسى مەن حالىقتىڭ ۇستانىمداردى كورسەتىلەدى. بۇدان مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جەتىلگەنىن كورۋگە بولادى. اۋەلى قاراپايىم حالىق ىشىندەگى مىنەزى تۇرپايى، ٴبىلىمسىز، توبەلەسكە بەيىم ادامدارمەن قارىم-قاتىناس ٴسوز ەتىلەدى. ول «قارا»، «عام» دەپ اتالادى. قانشا جەردەن مادەنيەتى تومەن بولسا دا، ولارعا جىلى قارا، ىشىپ-جەۋىنە تاماق بەر. الايدا، اشىلىپ سويلەسپە دەيدى. سونىمەن قاتار، قوعامنىڭ ەڭ ماڭىزدى ادامدارىنىڭ ٴبىرى دەپ ٴبىلىمدى عالىمداردى اتايدى. ولار حالىقتىڭ ساۋاتىن اشىپ، ٴبىلىم بەرەدى.

الەمدە بۇل عالىمدار مەن بىلىمدىلەر جوق بولسا، ەگىلگەن نارسەلەر بولسا دا، جەردەن جەيتىن ەشتەڭە ونبەيدى (ٴ4048-بايىت، اۋد. ب.ن.).

بايىتتە سوندىقتان، بىلىمدىلەر مەن عالىمداردى قۇرمەتتە، قاجەتىن وتە، ولارعا ىزگىلىك جاسا دەپ كەڭەس بەرەدى. ويتكەنى، بىلىمدىلەر مەن عالىمدار ەلدى اداستىرماي تۋرا جولعا سالاتىن، ەلدىڭ شامشىراعى دەيدى. عالىمداردان سوڭ دارىگەرلەر تۋرالى باياندالادى. ولار حالىقتى ٴتۇرلى اۋرۋدان ارنايى شوپتەن جاسالعان دارىلەرمەن ەمدەيدى، ولاردىڭ قوعامداعى قۇقىعىن قورعاۋدى مىندەتتەيدى. ونىمەن قوسا، اۋرۋلاردى دۇعامەن دەم سالىپ ەمدەۋشىلەرمەن دە دۇرىس بايلانىستا بولۋدى ٴسوز ەتەدى. مۇنان سوڭ ٴتۇس جورۋشىلار جانە استرونومدارمەن دە كوركەم مامىلەدە بولۋدى تاپسىرادى. ٴجۇسىپ بالاساعۇن بيلىك وكىلدەرىنە اقىندارمەن قارىم-قاتىناسقا ەرەكشە ٴمان بەر دەيدى. ويتكەنى، ولاردىڭ اۋىزىنان شىققان ٴبىر اۋىز ٴسوز لەزدە بۇكىل ەلگە جايىلادى. ولاردىڭ سىن سوزىنە ۇشىراماۋدى ەسكەرتەدى. سونىمەن قاتار، قوعامنىڭ ەڭبەكشى توپتارى: ەگىنشىلەر، ساۋداگەرلەر، مالشىلار جانە قولونەر شەبەرلەرىمەن قارىم-قاتىناسقا ايرىقشا كوڭىل ٴبولۋدى ايتادى. ولاردىڭ اق ادال ەڭبەگىمەن دايىنداعان تاماق ونىمدەرىنىڭ ارقاسىندا قانشاما حالىق ٴومىر ٴسۇرىپ جاتىر. ولارمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولۋدى ايتادى.

ٴجۇسىپ بالاعاسۇن «قۇتادعۋ بىلىك» ەڭبەگىندە «قۇت-بەرەكەگە كەنەلگەن بيلىك قانداي بولادى؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرەدى. ونى زەرتتەگەن الەمدىك عالىمدار بيلىككە قاتىستى كىتاپ دەپ تۇسىندىرگەن. سونداي-اق، تۇركولوگ عالىم ۆ.ۆ.رادلوۆتىڭ جاساعان سوزدىگىندە «بىلىك» ٴسوزىنىڭ ٴبىلىم جانە بيلىك (سارستۆو، پراۆيتەلستۆو) دەگەن ەكى ماعىناسى بەرىلۋى دە كوپ جايدى اڭعارتادى. انىعىندا «قۇتادعۋ بىلىك» بۇگىنگى تۇرعىدان باعالانىپ، زەردەلەنىپ «قۇتتى بيلىك» دەپ اۋدارىلۋى ٴتيىس.

وسىدان ون عاسىر بۇرىن جازىلعان ٴجۇسىپ بالاساعۇننىڭ ەڭبەگى ەلىمىزدە جەكە تۇلعانى دامىتۋدا، مەملەكەتتىك باسقارۋدى جەتىلدىرۋدە، كادر دايىنداۋدا جانە يدەولوگيا جۇمىستارىندا تاپتىرماس دەرەككوز. ول ادەبي كوركەم شىعارما عانا ەمەس، ماڭگىلىك ەل بولۋ ٴۇشىن مەملەكەتتىك باسقارۋ تاقىرىبىن كوتەرگەن قۇندى جادىگەر. ەڭ ماڭىزدىسى، ەلباسىمىز جاريالاعان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماسەلەسى اياسىندا حالقىمىزدىڭ رۋحىن وياتىپ، ساناسىن جاڭعىرتۋدا ماڭىزى زور. سونىمەن قاتار، تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتقانىن كورسەتەتىن تاريحي فاكت، باعا جەتپەس بايلىق.

قاسقاباسوۆ سەيىت اسقار ۇلى

قر ۇعا اكادەميگى، ف.ع.د.، پروفەسسور

نۇريمانوۆ بەكارىس تىلەگەن ۇلى

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-نىڭ phd دوكتورانتى


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي