BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

ۇلت ۇستازىنىڭ ەسىمىن قاستەرلەۋ. ونى  ٴبىز قانشالىقتى تۇسىنەمىز؟

ادەتتە، بولاشاقتان ٴۇمىت ەتكەن ۇلت ۇستازعا قۇرمەتپەن قاراعان. اتا-بابامىز «مولدا بول!» دەپ باتا بەرگەندە، جانازا شىعاراتىن ادامدى ەمەس، بالالاردىڭ كوكىرەك كوزىن اشىپ، جۇرەگىنە ٴبىلىم نۇرىن قۇياتىن ادامدى ۇلگى ەتكەنى انىق. سونى ۇققان ۇرپاق ٴۇشىن ۇستازدان بيىك تۇلعا بولماعان.

جانە بۇل تەك ٴبىزدىڭ حالىققا ٴتان ۇعىم ەمەس. بارشا جۇرت ۇستازدى قۇرمەتتەگەن، ۇستازدى ٴپىر تۇتقان، ۇستازدىڭ ٴومىر جولىن ناسيحاتتاپ، ۇرپاققا ونەگە ەتكەن.

كورشى ەلدىڭ مىسالىنا جۇگىنەيىك. ورىس حالقى ساۋاتتىلىقتىڭ، بىلىمگە، عىلىمعا دەگەن قۇشتارلىقتىڭ ۇرپاققا داڭعىل جول، جاڭا كوكجيەكتەر اشاتىنىن كورسەتكەن م.ۆ.لومونوسوۆتى سولاي دارىپتەيدى. ۇستاز-عالىمنىڭ تۋعان جەرىندە، سول زاماننىڭ بايشىكەشتەرى «ايۋدان باسقا ەشكىم تۇرمايدى» دەپ مەنسىنبەي ايتاتىن ارحانگەلسك وبلىسىنىڭ حولموگور اۋدانىندا پەتر چەليششەۆ 18-عاسىردىڭ سوڭىندا-اق لومونوسوۆقا ەسكەرتكىش قويعان.

كەيىن، 1832 جىلى، عالىمعا ارحانگەلسكىنىڭ سوبور الاڭىندا قولادان قۇيىلعان ەسكەرتكىش ورناتۋ ٴۇشىن بۇكىلرەسەيلىك ساۋىن ايتىلىپ، 46 مىڭ رۋبل جينالعان ەكەن.

1947 جىلى كسرو مينيسترلەر كەڭەسى ۇلى عالىمنىڭ تۋعان جەرىندە ەسكەرتكىش ورناتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋى – ۇستازدى ۇلىقتاۋدىڭ تاعى ٴبىر ۇلگىسى. بىلاي قاراساڭ، ەل سوعىستان ەندى ەس جيىپ جاتقان كەزدە ودان دا ماڭىزدىراق شارۋالار بار سياقتى كورىنەر. الايدا، بۇل قادامدا جارقىن بولاشاق – ٴبىلىمدى ەلدىڭ ەنشىسىندە ەكەنىن ۇعىپ، ٴبىلىم نۇرىن سەپكەن تۇلعانى دارىپتەۋ ارقىلى ۇرپاققا تاربيە بەرۋ ماقساتى جاتىر.

مۇنىڭ ٴبارىن نە ٴۇشىن ايتىپ وتىرمىن؟

تاياۋدا احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تۋعان جەرىندە بولعان ارىپتەستەرىم: «بارسام دەپ ٴجۇر ەدىڭ عوي» دەپ، ول تۋعان ٴۇيدى، جەرلەنگەن جەرىن، قويىلعان ەسكەرتكىش تاقتانى، ا.بايتۇرسىن ۇلىنا قاتىسى بار باسقا دا بىرنەشە نىساندى سۋرەتكە ٴتۇسىرىپ، ماعان سالىپ جىبەرىپتى. بارىپ كورگەندەرىڭىز بار شىعار... وندا سۋرەتتەردى كورگەندە مەنىڭ قانداي كۇي كەشكەنىمدى تۇسىنەرسىزدەر...

احمەت بايتۇرسىن ۇلىن «مەملەكەت قايراتكەرى، عالىم، اعارتۋشى، اقىن، پۋبليسيست، ۇلتتىق جازبا ٴتىلىنىڭ رەفورماتورى، قازاق ٴتىل ٴبىلىمى مەن ادەبيەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ نەگىزىن سالۋشى، عاسىر ساڭلاعى، الاش كوسەمى، ۇلت ۇستازى» دەپ ماقتان ەتەمىز.

جانە ا.بايتۇرسىن ۇلىن ەستە ساقتاۋ، مۇرالارىن ەلگە تانىتۋ، اتقارعان ٴىسىن دارىپتەۋ بويىنشا ەلدە قىرۋار ٴىس ىستەلگەنى دە راس. مۇنىڭ ٴبارى جيىلىپ بارىپ، وسىنداي تۇلعا تۋعان توپىراققا بارىپ تىرەلەدى ەمەس پە؟ ونىڭ تۋعان جەرىندە وسى ىستەردى، ۇلى ۇستازدى قاستەرلەۋىمىزدى كورسەتەتىن نە بار؟

سۋرەتتەردەن كورگەنىم: يەن دالادا تۇرعان سىلاعى تۇسكەن ٴۇي... سىرى كەتكەن قورشاۋ... جازۋى وشكەن تاقتايشا... اناداي توت باسقان تەمىرمەن جيەكتەلگەن ۇسقىنسىز بەلگىلەردىڭ تۇرۋىنىڭ ٴوزى ۇيات. اكەلەرىمىز مۇندايدا «سۇيەككە تاڭبا» دەيتىن.

«مىنا سۋرەتتەن ۇستازدىڭ اكەسى بايتۇرسىن اتا جەرلەنگەن قورىمنىڭ قازىرگى كۇيىن كورۋگە بولادى، - دەپ جازىپتى سۋرەتتەردى جىبەرگەن ارىپتەسىم. - قورىم احمەت اتامىز تۋعان ۇيدەن 300 مەتردەي جەردە ورنالاسقان. قورشاۋدىڭ ٴبىر جاق بەتى تۇبەگەيلى، ال ەكى جاق بەتىنىڭ بۇرىشتارىنداعى بەكىتكىش تەمىرگە (ۋگولنيكتەرگە) دانەكەرلەپ جاپسىرىلعان ارماتۋرالارى ج ۇلىنىپ الىنىپتى. ٴسىرا، ۇرلانىپ كەتكەن بولار. ۇلتى ٴۇشىن تۋعان ۇلدىڭ اكەسىن قۇرمەتتەۋ بەلگىسى كوزگە تۇسپەدى. قىسقاسى، قورىمنىڭ جاي-كۇيى ەشكىمنىڭ باقىلاۋىندا جوق سياقتى».

وسى جازبالاردى وقىعاننان كەيىن، بالكىم، بۇدان 2 عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن ۇلى ۇستازدارىنا ەسكەرتكىش ورناتۋ ٴۇشىن ساۋىن ايتقان رەسەيلىكتەردەن ۇلگى الۋ كەرەك پە دەگەن وي كەلدى. ەل بولىپ قاراجات جيناپ، ونى ۇلت ۇستازى جارىق دۇنيەگە كەلگەن ٴۇيدىڭ ٴىشى-سىرتىن جوندەپ، اينالاسىن اباتتاندىرىپ، گۇل ەگىپ، اعاش وتىرعىزىپ، كەلگەن جۇرتقا ۇيالماي كورسەتەتىندەي كەشەن جاساۋدى قولعا الۋ كەرەك بولار؟ ەلدەن شىققان ارلى، نامىستى ازاماتتار وسى ماسەلەگە ٴمان بەرىپ، ۇندەۋ تاستاسا، كەۋدەسىندەگى جۇرەگى «مەن – قازاقپىن!» دەپ سوققان ٴار ادام قولدار ەدى دەگەن ويدامىن.

كامال الپەيىسوۆا، جازۋشى


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي