BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

تاۋەلسىزدىك ويىن وياتقان. كەنەسارىنىڭ قاراوتكەلدى شابۋى

قازاقتىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستارىنىڭ ىشىندە كەنەسارى كوتەرىلىسى ەرەكشە ورىن الادى. ونىڭ وزگە قوزعالىستاردان ايرىقشالىعى – ساياسي باعدارلاماسىنىڭ بولۋىندا. ماسەلەن، قازاق حاندىعىن قايتا جاڭعىرتۋ، رەسەي مەن قازاق حاندىعى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى ابىلاي كەزەڭىندەگى شەكتەۋلى پروتەكتورات قالپىندا ساقتاپ قالۋ، تۇركىستان، ارال ماڭى مەن جەتىسۋدى يەلەنە باستاعان قوقان مەن حيۋاعا تويتارىس بەرۋ ت.ب. ەندەشە ٴبىز كەنەسارى قوزعالىسىن باعالاۋدا ٴالى دە كەڭەستىك زامانداعى يدەولوگيا تاڭعان تانىمنان شىعىپ، ونى ۇلتتىق مەملەكەت ٴۇشىن ۇلى كۇرەس ەسەبىندە باعالاۋىمىز قاجەت.

كەنەسارى قوزعالىسىنا قاتىستى قازاق شەجىرەسىندە ەرەكشە ايتىلاتىن وقيعالاردىڭ ٴبىرى – كوتەرىلىسشىلەردىڭ قاراوتكەل بەكىنىسىن شابۋى. قازاق «قاراوتكەل» دەپ اتايتىن بۇل بەكىنىس رەسەي قۇجاتتارىندا «اقمولا» دەگەن اتاۋمەن بەلگىلى. ٴبىز بۇل ماقالادا قوس اتاۋىن قاتار قولدانا بەرەمىز. بۇل ماسەلەنىڭ وزىندىك تاريحى بار، ٴارى ول 1832 جىلى تايتوبەدە اشىلعان اقمولا دۋانىنىڭ قاراوتكەلگە كوشۋىنە بايلانىستى وقيعالارمەن بايلانىستى. بۇل جەكە ٴبىر ماقالاعا تاتيتىن اڭگىمە.

جالپى قاراوتكەل ٴوڭىرىنىڭ تاريحىندا تولىپ جاتقان بەيمالىم نەمەسە سىرى تولىق اشىلماعان وقيعالار جەتەرلىك. جاڭا عانا قانات جايا باستاعان كوتەرىلىستىڭ العاشقى ٴىرى قارقىندى قارەكەتى بولعان قاراوتكەلگە شابۋىل تاريحشىلار تاراپىنان تەرەڭ ٴۇڭىلۋدى تالاپ ەتەدى. سەبەبى وسى كۇنگە دەيىن، وكىنىشتىسى، شابۋىلدىڭ ٴدال قاي ۋاقىتتا جاسالعانى دا بەلگىسىز بولىپ كەلدى.

ە.بەكماحانوۆتىڭ «كازاحستان ۆ 20-40 گگ.ٴحىح ۆەكا» مونوگرافيالىق ەڭبەگىندە «1838 جىلدىڭ 7 تامىزىندا تاڭ اتاردا بەكىنىسكە قيان-كەسكى تىكە شابۋىل باستالدى. مەرگەندەر ساداقتارىنىڭ جەبەلەرىنە مايعا بىلعانعان شۇبەرەكتەردى بەكىتىپ، ونى جاعىپ اتتى. بارلىق قۇرىلىستار ورتەلىپ جىبەرىلدى» دەپ جازادى. كەنەسارىنىڭ اقمولا بەكىنىسىن ورتەگەنى راس، ٴبىراق شابۋىل 7 تامىزدا ەمەس، 25-26 مامىردا بولعانىن انىقتايمىز. وسىعان دەيىن رەسەي اسكەرلەرىمەن بىرنەشە رەت شايقاسىپ ۇلگەرگەن كەنەسارى اسكەرىنىڭ شابۋىلعا اقمولانى تاڭداۋى دا بەكەر ەمەس. بۇل جەردە اقمولانىڭ تەك قازاق كوشپەلى شارۋاشىلىعىنىڭ ماڭىزدى ورتالىعى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە قازاقتىڭ حان-تورەلەرىنە قونىس بولعانىن دا ەسەپكە الۋ كەرەك سياقتى.

اقمولا ٴوڭىرى – قازاق حاندارىنا مەكەن بولعان جەر. 1825 جىلعى دەميدوۆ جازبالارىندا «پو ر.نۋرا ۆنيز دو ر.يشيما ك تومۋ مەستۋ، گدە، پو پوكازانيام شانگينا ي نازاروۆا، وبە رەكي سيي ي تەپەر ۋجە پوچتي سوەدينيايۋتسيا، گدە ۋ گورى اك-مۋلى كوچۋەت يزۆەستنىي ۆ ستەپياح حان ۆالي...» دەگەن مالىمەتتەر بار. اقمولانىڭ تەرىسكەيىندە بۇلاندى مونشاق (ماكينكا مەن الەكسەەۆ اراسى) اتالاتىن ٴشوبى شۇيگىن، نۋلى، شالعىندى القاپ بار. وسى القاپتاعى بەلگىلى ۇلكەن كولدەردىڭ ٴبىرى – جارلى كول. 1901 جىلى اقمولا ۋەزىندە جەردى پايدالانۋدى زەرتتەگەن ۆاسيلەۆ دەگەن مامان: «ۆ پەرمسكوي گۋبەرنيي، ۆىحودسامي يز كوتوروي پولوجەنو ۆ 1889 گودۋ وسنوۆانيە پ.نيكولسكومۋ داۆنو سلۋحي حوديلي پرو حانسكيە زەملي. كرەستيانە راسسكازىۆايۋت: «حان تۋت جيل كاكوي-تو، سكازىۆايۋت: ۆسەمي ەتيمي زەمليامي زاۆەدىۆال...بۋدتو ون، حان لي، سار لي، كتو ەگو زناەت، ا بىل ۋ نيح توجە زەملەدەرجاۆەس، كورول، كيرگيزامي (قازاق-ج.ا.) پراۆيل. كايسار لي، كەنسار لي زۆالي ەگو. ۆ ۆەرنوم دۆورەس ەگو بىل. پوستەپەننو سيۋدا نارود رۋسسكيي پودۆيگالسيا. پەرۆا ماكەنكوە ناسەليليس، ا پوتوم پولوۆيننوە، سەلو بولشوە كۋرگانسكوگو ۋەزدا...» دەگەن اۋىز ەكى مالىمەتتى جازعان ەكەن.

ٴوزى شالا ساۋاتتى ورىس مۇجىعىنان عىلىمي دالدىكتى، قازاقتى سىيلاۋدى تالاپ ەتۋ مۇمكىن ەمەس، دەگەنمەن حح عاسىردىڭ باسىندا وزدەرىنىڭ بوس جەردى ەمەس، حانى مەن قاراسى بار ەلدىڭ جەرىن يەلەنىپ جاتقانى قاراڭعى مۇجىقتىڭ دا ساناسىنا جەتكەنى تاريحي دەرەك تۇرىندە كورىنىس تاپقان. قازاق جەرىن قۇنسىزداندىرۋ، قازاقتى ٴوز جەرىنەن جاتسىندىرۋ كەڭەس داۋىرىندە ىسكە استى.

اقمولا ولكەسىنە تانىمال ولكەتانۋشى كلارا ٴامىرقىزى وسى ٴبىر دەرەكتى العا تارتا وتىرىپ «كەنەسارى حاننىڭ جاس شاعىنداعى العاشقى وتاۋ تىككەن قونىسى وسى جارلىكولدىڭ جاعاسىنداعى جارلى اۋىلى بولدى ما ەكەن ؟» دەپ بىزگە ٴبىر سۇراقتىڭ شەتىن شىعارىپ ەدى. وكىنىشتىسى، ەسىل مەن نۇرا اراسىنداعى عاجايىپ تاريحي دەرەكتەر عىلىم نازارىنان تىس قالىپ كەلەدى. بۇگىنگى كۇنى اۋىز ەكى مالىمەتتەر بەرەتىن جادى زەرەك اقساقالدار دا جوق. وسى ماسەلەلەردى ەسكەرە وتىرىپ ٴالى كۇنگە دۇرىس اشىلماعان تاريحي وقيعالاردىڭ ٴبىرى كەنەسارىنىڭ قاراوتكەلدى شابۋىن بايانداپ كورەيىك. 1822 جىلعى شىققان، قازاق اراسىندا «جاڭا نيزام» اتالعان «ۋستاۆ و سيبيرسكيح كيرگيزاح» جارعىسىنا سايكەس 1832 جىلى 22 تامىزدا اقمولا دۋانى اشىلدى. وسىعان وراي تايتوبەنىڭ سولتۇستىك قاپتالىنان كيگىز ۇيلەر تىگىلىپ، مەرەكە-دۋمان وتەدى. اقمولا دەپ قازاق وسى تايتوبەنىڭ باسىنداعى عۇن داۋىرىنەن قالعان ەسكى قۇرىلىستى اتايتىن.

ماڭايدان اقمولانىڭ العاشقى اعا سۇلتانى قوڭىرقۇلجا قۇدايمەندى ۇلى باستاپ كەلەگەن توقا، ٴتىنالى، قاراكەسەك، ٴتورتۋىل، وراز تەمەش، ٴبورشى، ايتقوجا، تاما، الشىن-جاعالبايلى، التاي، تاراقتى، قارپىق بولىستارى سىي-سياپاتتارىن الىپ، بايگەنى قىزىقتاپ ەلدەرىنە قايتتى. اقمولا دۋانىنىڭ ەڭ الدىمەن تايتوبەدە اشىلعانى، سول سەبەپتەن ونىڭ اقمولا اتانعانى ٴمالىم، ال نە سەبەپتەن دۋان ورتالىعى قازىرگى ورنىنا، ياعني قاراوتكەلگە كوشىرىلگەنىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. ٴبىزدىڭ قاريالار وسى ماسەلەنى قوڭىرقۇلجا سۇلتانمەن ۇستاسىپ، نۇرا جاعاسىنان بەكىنىس سالۋعا قارسىلىق جاساعان اعايىندى سەيتەن، تايجان ازىناباي ۇلدارىمەن بايلانىستىرادى.

اقمولادان قاراوتكەلگە قونىس اۋدارعان دۋان ەسىلدىڭ وڭ جاعاسىنان ورىن تاڭدادى. پودپولكوۆنيك ٴشۋبيننىڭ ومبى وبلىسىنىڭ باستىعى گەنەرال-لەيتەنانت دە سەنت-لورانعا اقمولا سىرتقى وكرۋگىن اشۋ تۋرالى 1830 جىلعى باياناتىندا بۇل جونىندە مىناداي دەرەك بار: «مەستو سيە سوستويت ناد ساموي رەكويۋ يشيما، ي ونو بەزوپاسنو وت ناۆودنەنيا ۆو ۆرەميا ۆەسنى، گدە ۆەسما موجنو سۆوبودنو راسپولوجيت پوستروەنيە كازەننىح زدانيي ي پودلە وناگو پرولەگاەت كاراۆاننايا دوروگا، پو كوتوروي يز ۆسەح مەست كاك تو – بۋحاريي، تاشكەنيي، كوكانيي، س سەمي رەك ي پروچيح ازياتسكيح ۆلادەنيي پروحوديات تورگوۆسى س كاراۆانامي نا پەتروپاۆلوۆسك ي يز ونوگو ۆ تە ۆلادەنيا. كاراۆانى سيي يمەيۋت ۆسەگدا پري ۋروچيششە كاراۋتكۋل، كوتوروە وتستويت وت پرەدپولوگاەموگو مەستا تولكو ۆ 4 ۆەرستاح. وني ناحودياتسيا تۋت پو ودنومۋ مەسياسۋ، ا ينوگدا ي س پولوۆينويۋ، رازمەنيۆايۋت ودين درۋگومۋ سۆوي توۆارى ي ناپوسلەدوك تاك سلۋچاەتسيا، چتو نەكوتورىە سبىۆ يزبىتوك سۆوي يلي توۆار ۆوزۆراششايۋتسيا ۆ سۆوي وتەچەستۆا».

قازىرگى قاراوتكەل قورعالجىن جولىنا شىعار اۋىزدا ورنالاسقان ەسىلدىڭ باياۋ ب ۇلىقسىپ، جايىلا اعىپ قايراڭداعان تۇسى. قاراوتكەل مەن بەكىنىستىڭ اراسىندا شۇباردىڭ جارى بار. ورىستار «رەچكا چۋباروۆكا» دەيدى. بەكىنىسكە ورىن تاڭداعان ۋاقىتتا دا بىرنەشە ماسەلە ەسكەرىلەدى. ونىڭ ٴبىرىنشىسى وزەن تاسىعان ۋاقىتتا قۇرىلىستاردىڭ سۋ استىندا قالىپ قويماۋى، ەكىنشىسى سىرتقى جاۋدان قورعانۋعا ىڭعايلى تابيعي قالقانىڭ بولۋى ت.ب. اقمولا بەكىنىسىن سالعاندا دا ەسىلدىڭ ٴدال جاعاسىنان سالماي، قۇرىلىسشىلار شۇباردىڭ جارىن وڭستۇستىگىنەن قالقا قىلىپ، قازىق قاققان. سونىمەن بىرگە ەرسىلى-قارسىلى جولاۋشىدان ارىلمايتىن وتكەلدەن ٴسال الىسقا ورنالاسقاندى ٴجون كورگەن، ٴبىراق وتكەلدەگى ساۋدانى باقىلاۋدى ۇستاعان. دۋان ورتالىعىن سالعان ينجەنەر-پودپورۋچيك پوپوۆ باستاعان قۇرىلىسشىلار اششىوزەكتى دە مۇمكىندىگى كەلگەنشە ەسكەرۋگە تىرىسقان. ورىستار ەرتەدە سوليانايا بالكا، كەڭەس زامانىندا گرەبنوي كانال، قازىرگى ۋاقىتتا اقبۇلاق اتانىپ جۇرگەن وسى تەرەڭ وزەك سولتۇستىك-شىعىس جاقتان تابيعي شەپ سياقتى.
دەرەكتەرگە قاراعاندا اقمولانى شابۋعا دايىندىق ەرتەدەن باستالعان. ەسىل مەن نۇرا اراسىنداعى شۇيگىندى القاپ – سارىارقا قازاقتارىنىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى. ەرتە كەزدە ەسىلدىڭ سۋى دا ارناسىنان اسىپ-تاسىپ جاتقانىن، جاعاسى توعاي، كوك شالعىن بولعانىن قازاقتىڭ اۋىز ادەبيەتىنەن بىلەمىز. كەنەسارى حاننىڭ جانىندا بولعان دوسقوجا جىراۋ كوتەرىلىسشىلەر سارىارقادان جەتىسۋعا قاراي اۋعاندا:


بۇل قونىستان كەتكەن سوڭ،

كورەمىز بە، دۇنيە-اي،

مىنا جاتقان ەسىلدىڭ،

كوك وراي تارتقان وزەنىن ؟! – دەپ جىلاپ قوشتاساتىن وزەنى وسى ەسىل.


1837 جىلى كوكتەمدە كەنەسارى از عانا جاساعىمەن تۇركىستان وڭىرىنەن اقمولا وكرۋگىنىڭ شەكاراسىنا كەلىپ جەتەدى. قازاقتار ونىڭ تۋىنىڭ استىنا جاپپاي اعىلا باستايدى. جەكەلەنگەن جاساقتاردىڭ باسىندا كەنەسارىنىڭ جاقىن تۋىستارى – ناۋرىزباي، ٴابىلعازى، بوپاي حانىمدارمەن بىرگە حالىق باتىرلارى – اعىباي، جانايدار، يمان، جولامان، بۇقارباي تۇردى. كەنەسارى باستاعان كوتەرىلىستى سارىارقانىڭ اتاقتى بايلارى ازىناباي، ساپاق، الداجۇمان، ت.ب. قولدادى. سونداي-اق ٴارى ٴوز مۇددەلەرىن كوزدەپ، ٴارى كەنەسارىدان قورىققاندىقتان ورىس قىزمەتىندەگى سۇلتاندار مەن بيلەر دە كوتەرىلىستىڭ العاشقى كەزەڭدەرىندە قوسىلعانداي سىڭاي تانىتتى.

كەنەسارى 1837 جىلى چيريكوۆتىڭ جازالاۋشى وتريادىنىڭ بەتىن قايتارىپ، سيمونوۆتىڭ جازالاۋشى اسكەرىن شولگە قاماپ، رىتوۆتىڭ وتريادىن تالقاندادى، ٴسويتىپ قول استىنا اقمولا، قارقارالى جانە باياناۋىل وكرۋگتەرىنىڭ اۋماعىن قاراتتى. 1838 جىلدىڭ باسىندا بىتىراعان قازاق جاساقتارى كەنەسارىنىڭ قول استىنا بىرىگەدى. كوكتەمدە ول باتىس ٴسىبىردىڭ گۋبەرناتورى گورچاكوۆقا رەسەي وكىمەتىنىڭ ساياساتىنا قارسى ارنايى قارسىلىق حاتىمەن ەلشى جىبەرەدى، قازاق اۋماعىنداعى اقمولا سياقتى بەكىنىستەردى جويۋدى، تارتىپ الىنعان جايىلىمداردى قايتارۋدى تالاپ ەتەدى. سۇلتاننىڭ جىبەرگەن وكىلدەرىن جازالاۋشىلار ورتا جولدا ۇستاپ الادى، سودان كەيىن كەنەسارى رەسەيگە قارسى قارەكەتكە بەلسەنە كىرىسەدى.

1838 جىلى مامىر ايىنىڭ 20-سى شاماسىندا كەنەسارىنىڭ اسكەرلەرى اقمولا بەكىنىسىنىڭ تۇبىندە شوعىرلانۋى وسى سەبەپتى. ساققۇلاق شەشەننىڭ شەجىرەسىنە قاراعاندا كەنەسارى قولى اقمولاعا قارجاس اۋىلدارى ارقىلى كەلگەن. بۇل شاماسى شورماننىڭ قاراكولى اتالاتىن جەرلەر بولسا كەرەك. بۇل كول نياز تاۋلارىنىڭ باۋرايىندا. نياز تاۋلارىنان ەسىل ٴوز باستاۋىن الادى. ەگەر قالىڭ كوش اقمولاعا تىكە تارتسا، شامامەن 50-60 شاقىرىم، ياعني ٴبىر كۇندىك جول. قارجاس ازىنابايدىڭ سەيتەن، تايجان دەگەن كەنەسارىنى جاقتاعان بالالارىنىڭ جەرى ەسىلدىڭ بويىندا جالعىزاعاش ەكەن

شەجىرەدە: «سول كۇن بەيسەنبى ەدى. قارجاس اۋاتىن بەتىنە قاراي قوزعالدى. وسىپ-ونگەن جەردى قييۋ قايدان وڭاي بولسىن...ەل ۋلاپ-شۋلاپ، ازان-قازان بولىپ جاتىر...كۇن باتا قول تۇس-تۇستان الا تۋدى كوتەرىپ، قارجاستى اۋدارىپ الا جونەلدى...ٴتۇن بويى ٴجۇرىپ وتىرىپ، كۇن شىعىپ كەلە جاتقان كەزدە، قول تىنىعۋعا ٴتۇستى. كەنەسارى بار قولدى جيناپ الىپ، «اقمولا قالاسىنا جاقىندادىق، مەنىڭ ويىم قالانى شاۋىپ، سۇلتانى قوڭىرقۇلجانى ولتىرمەك. سەندەر ٴوز ويلارىڭدى ايتىڭدار» دەپ ٴامىر ەسكەرتتى» دەيدى. قاراپايىم ەسەپپەن جىلدام جۇرگەن كوش ٴبىر تۇندە 50 شاقىرىم جولدى ەڭسەرىپ تاستاۋى ابدەن مۇمكىن.
ادام مەن مال وسى جەردە تىنىعىپ العان سوڭ العا جىلجىعان كوش قالاعا جاقىنداعاندا تاعى دا توقتاپ، جاۋىنگەر جاعى ساپقا تۇردى. بۇل 25 مامىر كۇنى بولۋعا ٴتيىستى. كەنەسارىنىڭ بۇيرىعىمەن «ساپ ۇشكە ٴبولىنىپ، ٴارقايسىسى ٴبىر-بىر توبەنىڭ باسىنا شوعىرلاندى». ٴبىرىنشى قولعا بەكىنىسكە قىزىلجاردان كەلەتىن قاراجول جاعىنان تييۋگە بۇيرىق بەرىلدى. ول جاساققا اعىباي باتىر قولباسى سايلاندى. جالپى اعىباي كەنەسارى اسكەرىنىڭ ىشىندە «باتىر باسى» دەگەن اتاقپەن بەلگىلى، ياعني باس قولباسشى سانالدى.
ەكىنشى قولدى باسىقارا باتىر باسقارىپ، ول قاراوتكەلدى شىعىس جاعىنان شابۋىلدادى. نەگىزگى اسكەر « ۇلى تۋ» اتالىپ، ول ەسىلدى جاعالاي اقمولانىڭ تۇستىك-شىعىس جاعىنان شابۋىلدايتىن بولدى.

ساققۇلاق شەجىرەسىندە كەنەسارى ٴوزى دە، ونىڭ سوڭىنا ەرگەن ەلدىڭ كوپشىلىگى، ونىڭ ىشىندە قوپارىلا كوشكەن قارجاس قولى دا وسى ۇلى تۋدا بولعان دەلىنەدى.
ٴماشھۇر ٴجۇسىپ كوپەي ۇلى جيناعان قازاقتىڭ اۋىز ەكى دەرەكتەرىنىڭ بىرىندە تايتوبەنىڭ باسىندا تۇرىپ كەنەسارى كۇلدىر-ماماي مىلتىعىمەن ورىستىڭ قاراۋىلشىسىن اتىپ ٴولتىردى دەلىنگەن. بۇل بۇدان ٴارى ەكى جاقتىڭ دا سوعىسۋعا شارت تۇيىنگەنىن بىلدىرەدى. حاننىڭ كەڭەسى اقىلداسا كەلە كەنەسارىعا ەرگەن بەيبىت ەلدى كۇيگەنجاردىڭ وتكەلىنەن وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. شەجىرەدە بۇل وتكەل «قۋاندىقتىڭ وتكەلى» اتالادى جانە ونىڭ كۇيگەنجار اتانۋى كەنەسارىنىڭ وسى جولعى شابۋىلىمەن تىكەلەي بايلانىستى-مىس: «شەرۋ تارتىپ ٴجۇرىپ كەلەمىز. مال مەن جاندى كوشتى ٴبىرىنشى وتكەلدەن وتكىزدىك. جاردىڭ جاعاسىنا سالىنعان ماڭگوز ۇيلەر، باراقتار بار ەكەن. سولاردى ورتەپ، بىرەن-ساران مالىن مالعا قوسىپ الدىق. ەسىلدىڭ جارىنا مىنە بىتكەن تال جانعاندا وزەن جانىپ جاتقان سىقىلدى كورىندى. بۇل وتكەلدىڭ وسى كۇنگى «كۇيگەن جار» اتانىپ كەتۋىنىڭ سەبەبى وسىدان ەدى» .

بۇدان ٴارى « ۇلى تۋ» وزەندى قۋالاي بەكىنىسكە قاراي بەت تۇزەيدى: «قاراوتكەلگە جاقىنداپ اۋدەم جەر كەلگەندە الدىمىزدان اتىلعان مىلتىق كۇركىرەگەن كۇندەي شاتىرلاتىپ كۇرسىلدەتە باستادى. ونىمەن قاتار، تىزىلگەن سولداتتىڭ قاراسى دا كورىندى». ەگەر بەكىنىس قاراوتكەلدەن ٴتورت شاقىرىمداي جەردە دەپ ەسەپتەسەك بەكىنىستى قورعاۋشىلار قازاقتاردى قالاعا جاقىنداتپاي-اق وتكەل تۇبىنەن قارسى الۋى مۇمكىن. وسى جەردە كارى-قۇرتاڭ، قويشى-جالشى، جاس بالا ەسىلدەن وتكىزىلەدى دە، جاۋىنگەرلەر ناۋرىزبايدىڭ باستاۋىمەن وتكەلدىڭ قالا جاعىنان شەپ بولىپ تۇردى دەلىنەدى.

كەنەسارى قولى جان-جاقتان بەكىنىستى قورشاعان ۋاقىتتا قىزىلجارداعى رەسەيدىڭ اسكەرباسىلارىنا حابار بەرمەك نيەتپەن قوڭىرقۇلجا بوز ارعىماعىنا كازاك-ورىستاردىڭ ٴبىرىن مىنگىزىپ اتتاندىردى: «قاراوتكەلگە ٴورت سالعان كۇنى ٴبىر ورىس مىنگەن قوڭىرقۇلجانىڭ بوز ارعىماعى تاڭەرتەڭ قاراوتكەلدەن شىعىپ، كۇن باتا قىزىلجارعا بارىپتى. ەكى اراسى بەس ٴجۇز شاقىرىم دەسەدى». ٴبىراق اقمولا دۋانىنىڭ اعا سۇلتانى قوڭىرقۇلجانىڭ بەلسەندى قيمىلىنان شوشىپ قالعان چيريكوۆ وعان سەنىمسىزدىك ٴبىلدىرىپ، ونى تۇتقىنداپ، ٴۇش كازاك-ورىستى كۇزەتىنە قويدى. ٴبىر جاعىنان قوڭىرقۇلجانىڭ كازاك-ورىس اراسىندا بەكىنىستىڭ ىشىندە بولۋى ونىڭ جانىن ساقتاپ قالعان بولۋى كەرەك. شابۋىلداۋشىلاردىڭ ىشىندە قوڭىرقۇلجاعا جانى قاس نەبىر باتىرلار بولاتىن، ولاردىڭ قولىنا تۇسكەندە اعا سۇلتاننىڭ تالقانى تاۋسىلۋشى ەدى.

بەكىنىسكە كۇنشىعىستان شابۋىلداعان قىپشاق باسىعارا باتىردىڭ ٴدال قاي جەردە وققا ۇشقانى بەلگىسىز. بۇل وقيعا بەكىنىسكە جەتپەي بولعان سياقتى. ساققۇلاق شەجىرەسىندە: «قولدىڭ كەلە جاتقانىن ٴبىلىپ، قارسى شىققان سولداتتار توبەنىڭ ۇستىنەن تۇرىپ اتتى. ٴبىر ۇزىنشا بىتكەن توبە ەكەن. وسىنى تۇراق قىلىپ الىپتى. بۇلار جوعارىدان اتىپ بەتتەتپەي جىعا بەرگەن سوڭ، باتىر لاپ قويىپ، ارالاسۋعا بۇيىردى. باتىردىڭ ٴوزى الدىندا ەدى، اتىسىپ وتىرىپ، ادىرعا شىقتىق. سول جەردە ٴوزى وققا ۇشتى. قالعان قول بىتىراپ قىردان قايتا ٴتۇستى. ٴبىزدىڭ وعىمىز جەتپەيدى. ولاردىكى الىستان تيەدى».

ساققۇلاق شەجىرەسىندە سيپاتتالاتىن كولدەنەڭ ادىر بيدايىق دەگەن توبە اقمولاعا قاراعاندى جاقتان كەلگەندە الدىڭىزدان شىعادى. ساققۇلاق شەجىرەسىندە بۇل ادىر وسى شابۋىلدىڭ قۇرمەتىنە باسىقارا اتاندى دەيدى، ٴبىراق بۇگىنگى كۇنى ونىڭ اتىن اتاپ، ٴتۇسىن تۇستەپ جۇرگەن ەشكىم بولماعاندىقتان ٴبارى ۇمىتىلعان. توبە باسىندا قالعان باسىعارا باتىردىڭ دەنەسىن تاما تاناش باتىر الىپ شىقتى دەيدى ٴماشھۇر شەجىرەسى: «باسقا شاپقان باتىرلاردان قىپشاق باسىعارا باتىرعا وق ٴتيىپ، قان مايداندا قالا بەرگەن ەكەن. تاما تاناش باتىر باسىعارامەن قۇشاقتاسقان دوس ەكەن:

– ولسەم ولەيىن، باسىعارامەن سۇيەگىم ٴبىر جەردە قالسىن! – دەپ، قايتا شاۋىپ بارىپ، باتىردى الدىنا الىپ وڭگەرىپ كەلگەندە، كەنەسارى حان ايتقان ەكەن: «دوس بولساڭ تاما تاناش باتىرمەن دوس بول!» دەپ. كوپ زامانشا بۇل ٴسوز جۇرت اۋزىندا قالدى».
باسىعارا باتىر ولگەننەن كەيىن شىعىس تاراپتاعى جاساققا كەنەسارى حان جانىنداعى كەڭەس ناۋرىزباي باتىردى جىبەرەدى، ۇلى قولعا جەتەكشىلىكتى تايجان باتىر جۇرگىزدى دەيدى.
اقمولا بەكىنىسىنە سولتۇستىك جاعىنان تيگەن اعىباي جاساعى قىزىلجارعا پوشتانى جەتكىزىپ، ەندى جاعاسى جايلاۋدا، بەيقام كەلە جاتقان ۋريادنيك پيريدەنوۆ باستاعان توعىز كازاك-ورىستى اقمولا بەكىنىسىنىڭ قورعاۋشىلارىنىڭ كوز الدىندا جۋساتىپ سالادى. «يسترەبلەنى ۆارۆارامي ۆ ۆيدۋ ۆسەح جيۆشيح توگدا ۆ اكموللاح، ت.ە. ساموگو چيريكوۆا، چينوۆنيكوۆ، كازاكوۆ ي پروچيح». دەرەكتەرگە قاراعاندا بەكىنىستە ول كەزدە جۇزگە جاقىن كازاك-ورىستىڭ اسكەرى بولعان، ولاردان باسقا دا قارۋلى قىزمەتكەرلەر بولعان دەلىنەدى.
پوچتا كۇزەتىندەگى كازاك-ورىستاردىڭ باسشىسى سوڭىنان قۋعان قازاقتاردان قاشىپ كەلە جاتقانىندا، اقمولا بەكىنىسىنىڭ ٴدال تۇبىندە، ەسىل وزەنىنىڭ جاعاسىندا، بەكىنىستىڭ قورعاۋشىلارىنا ونداعان ساجىن جەر قالعانىندا ٴولتىرىلدى. ونىڭ ٴولىم حالىندەگى جانتالاس ايقايى بەكىنىسىكە ەستىلىپ تۇرادى. وسى كەز اقمولا وتريادىنىڭ باسشىسى ەساۋىل چيريكوۆ دۋانداعى ايەلدەرگە قۇداي تاعالادان «جاۋدان قورعاي كور!» دەپ دۇعا وقىتقىزىپ ۇرەيى ۇشىپ تۇردى دەيدى.

«1838 جىلى 26 مامىر كۇنى تاڭ اتا ەكىنشى شابۋىل باستالىپ، سولدات اتىپ وتىرىپ قالاعا كىردى، سوڭىنان «ابىلايلاپ» جەر جاڭعىرىقتىرىپ قول دا كىردى. « ۇلى ساسكەنىڭ كەزىندە ۇلى قولمەن بىرگە شىعىس جاقتان ناۋرىزباي، سولتۇستىكتەن اعىباي باتىر قولدارى قالاعا ٴبىر مەزگىلدە كىردى» دەيدى ساققۇلاق شەجىرەسى.

قالانىڭ سىرتىندا قورعان بولعانىن ٴماشھۇر شەجىرەسىندەگى مىنا ٴبىر دەرەكتەن اڭعارۋعا بولادى: «قاراوتكەلدى قاماعاندا...تاما تاناش باتىر ٴبىر شاپاندى مايعا بۇلعاپ-بۇلعاپ الىپ، ٴبىر شەتىن وتقا جاندىرىپ، نايزاسىنىڭ ۇشىمەن كوتەرىپ بارىپ، اتىپ تۇرعان وقتى كەرەك قىلماستان، اپارىپ تاستاي بەرگەن ەكەن». بۇل بەكىنىستىڭ قامالى بولعانىن كورسەتسە كەرەك. چيريكوۆتىڭ جوعارىعا جولداعان باياناتىندا بەكىنىس ىشىندەگى ٴتىلماش ا.چانىشەۆتىڭ، ۋريادنيك ا.موروجنيكوۆتىڭ، كازاكتار پ.تاڭاتاتاروۆ پەن ي.الەكسيەۆسكييدىڭ ت.ب. اعاش ۇيلەردىڭ ورتەنىپ كەتكەنى جازىلادى. بەكىنىس ماڭىنداعى مالدىڭ ٴبارى كوتەرىلىسشىلەردىڭ قولىنا تۇسكەنى ونسىز دا بەلگىلى.

شابۋىلشىلار كازارمادان باسقا قۇرىلىستىڭ ٴبارى العان، كوپشىلىگى ورتەنگەن. كازاك-ورىستار كازارماعا تىعىلىپ، كوتەرىلىسشىلەردى وقپەن جاسقاپ جولاتپاي قويادى. قازاق قولى ٴورت قۇشاعىنداعى بەكىنىستەن قولدارىنا تۇسكەن نارسەنى الىپ ەسىلگە قاراي شەگىنىپ، قاراوتكەلدەن ٴارى وتە شىقتى. قالا تۇرعىندارىنىڭ ىشىنەن كوتەرىلىسشىلەردىڭ قولىنا تىرىدەي ولجا بولعان ەكى ورىس قانا.

وسىدان كەيىن مىڭ قارالى كوتەرىلىسشى قوڭىرقۇلجانىڭ جىلقىسىن الۋعا اتتانادى. جاساق سۇلتاننىڭ ون ەكى مىڭ جىلقىسىن ٴبىر تايىن شاشاۋ شىعارماستان قوپارىپ الىپ، تاڭ اتا حاننىڭ مالىنا قوسادى.

بۇدان كەيىن كۇز بويى قازاقتار رەسەيگە جاقتاس سۇلتانداردىڭ اۋىلدارىن توناپ، بايلانىس توراپتارىن ٴۇزىپ، پريكازدارعا، پيكەتتەرگە جانە رازەزدەرگە جۇيەلى شابۋىل جاسايدى. كۇزدە كەنەسارى اۋىلدارى تورعاي مەن ىرعىز بويىنا كەتەدى. كەنەسارى باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس كەزىندە قازاقتاردىڭ رەسەي بەكىنىستەرىنە تالاي شابۋىلداعانىن بىلەمىز. ولاردىڭ ىشىندە اقتاۋعا، ەليزاۆەتينكا (ادىرلى) ت.ب. اتالادى. ٴبىراق بەكىنىسكە شابۋ اسكەري داستۇرلەرى اقمولادان باستالادى جانە سول جولى كوتەرىلىسشىلەر بەكىنگەن جاۋدى الۋدىڭ قىر-سىرىن ابدەن مەڭگەرگەن.

ٴبىر عاسىردان استام ۋاقىت قازاق ازاماتتارى رەسەي سياقتى الپاۋىت يمپەريامەن جانپيدالىقپەن كۇرەستى. وسى كۇرەستىڭ قانشالىقتى اۋىر، قانقۇيلى جۇرگەندىگىن رەسەيدىڭ بۇكىل ورتا ازيانى ٴۇش-اق جىلدىڭ ىشىندە تىزە بۇكتىرگەنىنەن-اق كورۋگە بولادى. 130 جىلعا سوزىلعان قارسىلىق مايدانىنىڭ تۇتاس ٴبىر كەزەڭىن الىپ جاتقان كەنەسارى مەن ونى قولداعان ازاماتتاردىڭ جانكەشتى كۇرەسىنىڭ ٴمانىن ٴتۇسىنۋ ٴۇشىن وسىنداي سالىستىرمالى دەرەكتەردى بىلگەن دە ٴجون. اتا-بابالارىمىزدىڭ ەرلىگىن كوزگە باسقاشا ەلەستەتۋ دە قيىن بولار.
1922 جىلى قازاقستاندا كەڭەس ۇكىمەتى جاڭا ورناپ جاتقان الاساپىران تۇستا قاراوتكەلدىك قازاق ازاماتتارى قالانىڭ سولتۇستىك جاعىندا، قارامەندى باتىردىڭ بەيىتى ماڭىندا كەنەسارى مەن ناۋرىزبايدىڭ قازا تاپقانىنا 75 جىل تولۋىنا ارناپ اس بەرىپ، ات شاپتىرىپ ۇلكەن جيىن وتكىزگەن ەكەن. وسى استا قازاقتىڭ حان كەنەسى، ونىڭ سوڭىنان ەرگەن سەرىكتەرى ناۋرىزباي، اعىباي، جانايدار، جەكە باتىر، بۇعىباي، تاناش، باسىعارالاردىڭ اتتارى اتالىپ، ولاردىڭ ارۋاقتارىنا دۇعا وقىلىپتى.

اس سوڭىندا قازاق ازاماتتارى اقمولانىڭ سول كەزدەگى كورنەكتى كوشەسىنىڭ ٴبىرى بازارنايانى كەنەسارى-ناۋرىزباي كوشەسى دەپ اتاعان ەكەن. كەيىن كەڭەس وكىمەتى ەسىن جيىپ، قازاقتى بۇعاۋعا قايتا سالعان ۋاقىتتا بۇل كوشە ك.ماركس كوشەسى اتانىپ كەتتى. ٴبىراق قازاق ماڭدايىندا باعى بار حالىق، اقىرى ولدىك-تىرىلدىك دەگەندە اتالارىمىز ارمانداعان، باسىن بايگەگە تىككەن، تىزەدەن قان كەشكەن تاۋەلسىزدىككە دە جەتتىك. سول تاۋەلسىزدىكتىڭ ٴبىر كورىنىسى ك.ماركس كوشەسى قايتادان كەنەسارى اتىنا بەرىلدى. ال ەجەلدەن حاندار جايلاعان جەر بولعان اقمولا وڭىرىندە جاڭا استانا بوي كوتەرگەلى ەسىلدىڭ كورىكتى جاعاسىندا كەنەسارىنىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى دە كوزتارتىپ تۇرادى.

تاريح وسى سياقتى قاراپايىم دا قىزىقتى جانە ٴوز زاڭدىلىعىمەن قايتالانىپ وتىراتىن وقيعالاردان قۇرالادى.

جامبىل ارتىقبايەۆ ، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي