BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

«تار جول، تايعاق كەشۋ» رومانىنىڭ جازىلعانىنا 90 جىل

س.سەيفۋلليننىڭ قىزىلوردا حالىق اعارتۋ ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى قىزمەتىن اتقارعانىنا بيىل - 90 جىل تولدى.

س.سەيفۋللين 1927 جىلى قىزىلوردا حالىق اعارتۋ ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى بولىپ تاعايىندالدى. بۇل مەكەمە قازىرگى عىلىم اكادەمياسىمەن دەڭگەيلەس ەدى. بەلگىلى ساكەنتانۋشى ت.كاكىشەۆ ٴوزىنىڭ زەرتتەۋىندە بۇل كەزەڭدى بىلاي دەپ سيپاتتايدى:

«قىزىلورداداعى قازاقتىڭ اعارتۋ ينستيتۋتىنا رەكتور بولىپ اۋىسقاننان بەرى وقۋشىلاردىڭ تەرەڭ ٴبىلىم الىپ شىعۋىنا، حال-جاعدايلارىنىڭ جايلى بولۋىنا نازارىن كوپ اۋداردى. وكتيابر مەرەكەسىنە «جىل قۇسى» الماناعىن شىعارۋعا ولكەلىك كوميتەتتەن ۇلىقسات الىپ، جاريالاناتىن شىعارمالار مەن ماقالالاردى ٴوزى ىرىكتەۋگە كىرىستى».

قىزىلوردا جەرى س.سەيفۋلليننىڭ نەگىزگى قىزمەتىمەن قوسا شىعارماشىلىق جولىن شىڭداۋعا شابىت بەرگەن مەكەن بولدى. بەلگىلى «كوكشەتاۋ» پوەماسىنىڭ سوڭعى تاراۋلارىن وسى جەردە جازعان. 1927 جىلى «تار جول تايعاق كەشۋ» رومانى، «جەر قازعاندار» پوۆەسى، 1928 جىلدىڭ باس كەزىندە «تۇرمىس تولقىنىندا» اتتى ولەڭدەر جيناعى شىقتى.
قىزىلوردا جەرىندە شاڭىراق كوتەرىپ، وتاۋ قۇردى. گۇلباھرام اپاي ٴوزىنىڭ ەستەلىگىندە:

«سونىمەن نە كەرەك، اقمولادان اتتانعاندا اعايىن-تۋىستاردىڭ اناۋ-مىناۋ ارەكەتىنە مويىن ۇسىنباي كەتكەن باسىم، ەندى مىنە، قىزىلورداعا –قازاقستاننىڭ استاناسىنا قىردىڭ قىزىل سۇڭقارى مەكەندەگەن شاھارعا جۇرمەكپىن».

قىزىلورداعا كەلگەننەن كەيىنگى وتباسىلىق ٴومىرى بىلاي سۋرەتتەلەدى:

«سەميالىق تىرلىك راسىندا دا ەر-ازامات ٴۇشىن ەڭ ٴبىر باقىتتى شاق قوي. ٴوزىم جاڭا تۇرمىستىڭ ٴجون-جوباسىن ۇيرەنىپ جورا-جولداستاردىڭ كوڭىلىن اۋلاۋ، جان-جارىمنىڭ ويىنان شىعۋ قامىمەن جۇرگەن سوڭ سولاي ويلادىم با، الدە كوپ جىلدان بەرگى ٴسۇر بويداقتىقتان، بەيساۋات ٴجۇرىس-تۇرىستان ادا قالعاندىقتان با، ايتەۋىر، ساكەن جۇمىستان باسقا ۋاقىتىنىڭ ٴبارىن ۇيدە، جازۋ ۇستەلىنىڭ باسىندا وتكىزدى. ٴوزىڭ ويلاپ كورشى، مەن 1926 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا كەلىپ، سول ٴۇيدىڭ وشاعىنا پۇت بولدىم. ساكەن يسپارت دەگەن مەكەمەدەن قىزىلوردانىڭ حالىق اعارتۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولىپ اۋىسقاندا پاتەرىمىزگە كوپ پاپكا قۇشاقتاپ كەلگەنى ەسىمدە. ۇستەلدىڭ ۇستىندە سولار سامساپ تۇراتىن، سىيماعانى تەرەزەنىڭ الدىندا، قالتارىس جەرلەردە جاتاتىن. «تار جول، تايعاق كەشۋدىڭ» سوڭعى تاراۋلارىن جازىپ جاتقاندا الگىلەردى ٴالسىن-السىن اشىپ-جاۋىپ جاتقانى ٴالى ەسىمدە»...

وسى ەستەلىكتە اتاپ كەتكەن «تار جول، تايعاق كەشۋ» تاريحي-مەمۋارلىق رومانىنىڭ باسپادان شىققانىنا بيىل 90 جىل، وقيعاسىنا 100 جىل تولىپ وتىر. وسى اتاۋلى داتاعا بايلانىستى، روماننىڭ تەكستولوگيالىق تالداۋى جاسالىپ، قوماقتى ۇجىمدىق ەڭبەك شىعارۋ جوسپارلانىپ وتىر.

س.سەيفۋلليندى تولعاندىرعان كوپ ماسەلەلەردىڭ ٴبىرى دە، بىرەگەيى قازاق ادەبيەتىنىڭ ماسەلەسى، وقۋلىقتىڭ جەتىسپەۋشىلىگى. جازىلعان ادەبيەتتەردىڭ كوركەمدىك جايى، قوعامداعى وزەكتىلىگى بولاتىن. وسى ماسەلە جونىندە، كەلەسى دەرەكتەن كوز جەتكىزۋگە بولادى; ٴبىلىم سالاسىن باسقارعان 1922-1928 جىلداردا ٴبىراز ەڭبەكتەردىڭ باسپادان شىعۋىنا ٴوزى ۇيتقى بولدى. قازاق ادەبيەتىنە بايلانىستى وقۋلىقتاردى، وقۋ ادىستەمەلىك قۇرالدار جاساۋ بارىسىندا ۇلكەن ەڭبەك ەتتى. ومبى مۇراعاتىنان الىنعان مىنا قۇجاتتا س.سەيفۋلليننىڭ جەتەكشىلىگىمەن باسپادان شىققان وقۋلىقتار دەگەن ٴتىزىم كورسەتىلگەن. اتاپ ايتساق، تىزىمدە احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ «قىرعىز ٴاليپبيىن ۇيرەنۋدەگى ادىستەمەلىك نۇسقا»، «ٴالىپبي»، 1 جانە 5 باسىم، «ٴتىل قۇرال» ٴ1-بولىم(فونەتيكا)، 2 ٴبولىم (ەتيمولوگيا)، 3 ٴبولىم (سينتاكسيس) وقۋلىعىنان باستاپ، م.اۋەزوۆ «قورعانسىزدىڭ كۇنى»، «ەڭلىك-كەبەك»، ج.ايماۋىتوۆ «بالقيا»، م.جۇمابايەۆ «پەداگوگيكا» 1-باسىلىم، سترۋمينسكيي «اعارتۋ سالاسىنا ارنالعان» تاعى باسقا اۆتورلار ەڭبەكتەرى ەنگەن. بۇل ەڭبەكتەر وقۋ-اعارتۋ سالاسىن دامىتۋدا قوسقان ۇلەسىنىڭ ٴبىر مىسالى عانا. تىزىممەن تولىق جانە باسقا دا عىلىمي ەڭبەكتەرى جايلى استانا قالاسىنداعى س.سەيفۋللين مۋزەيىنىڭ پەداگوگيكا زالىنان جانە مۋزەي قورىنان تابۋعا بولادى.
1929 جىلى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنە (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى) قازاق حالقىنىڭ اۋىز جانە جازبا ادەبيەتى ۇلگىلەرىن جيناۋعا قول ۇشىن بەرۋ جونىندە حالىققا جولداۋ جىبەرەدى. جينالعان ماتەريالدار ناتيجەسىندە، قىزىلوردا قالاسىندا س.سەيفۋللين، ٴى.جانسۇگىروۆ، ٴا.مامەتوۆا، ب.مايلين اۆتورلىعىمەن «ادەبيەت تانۋ وقۋ قۇرالى» اتتى 5 سىنىپ وقۋشىلارىنا ارنالعان وقۋلىق-حرەستوماتيا جارىق كورەدى. وقۋلىق التى بولىمنەن تۇردى. 30 مىڭ دانا بولىپ شىقتى.
قىزىلوردا قالاسىنىڭ وبلىستىق مۇراعاتىندا ساقتالعان قىزىلوردا حالىق اعارتۋ ينستيتۋتىنىڭ پەداگوگيكالىق كەڭەسىنىڭ حاتتامالارىنان، س.سەيفۋلليننىڭ ينستيتۋتتى قالىپتاستىرۋداعى ەڭبەگى، مۇعالىمدەر ىرىكتەپ، تاربيەلەۋدەگى جۇمساعان كۇش جىگەرى، قوسقان ۇلەسىنە كوز جەتكىزە الامىز. حالقىنىڭ بولاشاعى ٴۇشىن جاساعان ەڭبەكتەرىن اتاپ، كەيىنگى جاستارعا ۇلگى ەتۋ ٴبىزدىڭ مىندەتىمىز.

مىنا سۋرەت مۋزەي قورىنان الىنعان. نازار اۋدارساڭىزدار، س.سەيفۋللليننىڭ قاسىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلى وتىر. ارنايى ساكەننىڭ شاقىرتۋىمەن كەلىپ ساباق بەرگەن دەگەن دەرەك بار.

گۇلنازيا يبرايەۆا، ساكەنتانۋشى


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي